చిరం శోచన్తి తే దీనా జన్మజఙ్గలవీరుధః । ఆత్మావలోకనే హేలా యేషామ్ అధిగతైనసామ్
పాపాన్ని సంపాదించి, ఆత్మ పరిశీలనను నిర్లక్ష్యం చేసే వారు, జననమనే అడవిలో పెరిగే చెట్లవలె, చాలా కాలం దుఃఖంలో మునిగిపోతారు.
ఆశాపాశశతైర్ బద్ధం భోగోలపసులాలసమ్ । జరాజర్జరితాకారం శోకోచ్ఛ్వాసకదర్థితమ్
వెయ్యి ఆశల బంధనాల్లో చిక్కుకుని, తాత్కాలిక సుఖాల్లో మునిగి, వృద్ధాప్యంతో శరీరం క్షీణించి, శోకంతో ఊపిరాడక బాధపడతారు.
వ్యూఢదుఃఖమహాభారం జన్మజఙ్గలజీవినమ్ । కుకర్మకర్దమాలిప్తం మోహపల్వలశాయినమ్
పెద్ద దుఃఖభారం మోస్తూ, జననమనే అడవిలో జీవిస్తూ, చెడు కార్యాల మట్టిలో మునిగి, మోహమనే బురదలో పడుకుని ఉంటారు.
రోగదంశావలీదష్టం కృష్టం తృష్ణావరత్రయా । మనోవాజినకోత్తబ్ధం బన్ధుబన్ధననిశ్చలమ్
రోగాల దెబ్బలతో బాధపడుతూ, తృష్ణ అనే తాడులతో లాగబడుతూ, మనస్సు అనే కట్టుతో బంధించబడి, బంధువుల బంధంతో కదలలేకుండా ఉన్నాడు.
పుత్రదారదరీజీర్ణం మగ్నోన్మగ్నం కుకర్దమే । శ్రాన్తం విగతవిశ్రామం భగ్నమ్ ఆదీర్ఘవర్త్మని
కుమారులు, భార్యలు, బంధువుల వల్ల అలసిపోయి, చెడు మట్టిలో మునిగి, విశ్రాంతి లేకుండా శ్రమించి, దీర్ఘమైన మార్గంలో విరిగిపోయాడు.
గమాగమపరిక్షీణం సంసారారణ్యచారిణమ్ । అలబ్ధశీతలచ్ఛాయం తీవ్రతాపోపతాపితమ్
ఎప్పటికప్పుడు వచ్చిపోతూ శక్తి కోల్పోయి, సంసార అరణ్యంలో తిరుగుతూ, చల్లని నీడ దొరకక, తీవ్రమైన వేడితో కాలిపోతున్నాడు.
ఆకారభాసురం దీనం వాహైర్ ఆక్రాన్తమ్ ఇన్ద్రియైః । కర్మకర్ణీరథాక్రాన్తం తాన్తం దుష్కృతతాడనైః
బయటకు ప్రకాశంగా కనిపించినా లోపల దుఃఖంతో ఉన్నాడు; ఇంద్రియాల వాయువులతో ఇబ్బంది పడుతూ, కర్మరథం వెంటాడుతూ, చెడు పనుల దెబ్బలతో బాధపడుతున్నాడు.
ఆవిర్భావతిరోభావచక్రావర్తదురుద్వహమ్ । అజ్ఞానవికటాటవ్యాం లుఠన్తం భగ్నగాత్రకమ్
అజ్ఞానమనే భయంకరమైన అడవిలో, ఆవిర్భావం, తిరోభావం అనే చక్రంలో బరువుగా నలిగిపోతూ, శరీర భాగాలు విరిగిపోయి, దిక్కుతోచని స్థితిలో తిరుగుతూ ఉంటాడు.
నిజానర్థస్ఖదామగ్నం సీదమానమ్ అకిఞ్చనమ్ । సన్నాఙ్గం కర్మభారేణ కరుణాక్రన్దకారిణమ్
తన దుఃఖాల మట్టిలో మునిగి, మునిగిపోతూ, ఏమీ లేని స్థితిలో, కర్మల భారంతో శరీరం బలహీనమై, దయ పుట్టించేలా బాధతో అరుస్తూ ఉంటాడు.
రామ జీవబలీవర్దమ్ ఇమం సంసారపల్వలాత్ । పరమం యత్నమ్ ఆస్థాయ చిరమ్ ఉత్తారయేద్ బలాత్
రామా, ఈ జీవుడు సంసారపు మట్టిలో చిక్కుకున్న ఎద్దు లాగా, ఎంతకాలమైనా, పరమమైన శ్రమతో బలవంతంగా బయటపడాలి.
తత్త్వావలోకనాత్ క్షీణే చిత్తే నో జాయతే పునః । జీవః కదాచన తదా భవేత్ తీర్ణభవార్ణవః
తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల మనస్సు శుద్ధి చెందినప్పుడు, ఆ జీవుడు మళ్లీ పుట్టడంలేదు; అప్పుడు సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళినవాడవుతాడు.
మహానుభావసమ్పర్కాత్ సంసారార్ణవలఙ్ఘనే । యుక్తిస్ సమ్ప్రాప్యతే రామ దృఢా నౌర్ ఇవ నావికాత్
ఓ రామా, మహానుభావులతో సత్సంగం వల్ల, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి దృఢమైన వివేకం కలుగుతుంది. అది నౌకకు నావికుడు బలాన్ని ఇచ్చినట్లు ఉంటుంది.
యస్మిన్ దేశమరౌ రామ నాస్తి సజ్జనపాదపః । సఫలశ్ శీతలచ్ఛాయో న తత్ర నివసేద్ బుధః
ఓ రామా, ఎక్కడ మంచి మనుషుల వృక్షం లేదు, ఫలదాయకమైన చల్లని నీడ లేదు, అలాంటి పొడి ప్రదేశంలో జ్ఞానులు నివసించరు.
స్నిగ్ధశీతవచఃపత్త్రే సచ్ఛాయే స్మితపుష్పితే । క్షణాద్ విశ్రమ్యతే రామ భృశం సుజనషణ్డకే
ఓ రామా, మృదువైన, చల్లని మాటల ఆకులతో, చల్లని నీడతో, చిరునవ్వుల పువ్వులతో ఉన్న మంచి మనుషుల తోటలో, ఒక్క క్షణమైనా గాఢమైన విశ్రాంతి లభిస్తుంది.
తదభావే మహామోహదాహసన్తతిదాయిని । కిఞ్చిజ్జాతవివేకేన స్వప్తవ్యం నేహ ధీమతా
అలాంటి సత్సంగం లేని చోట, మహామోహాగ్ని ఎప్పుడూ మండుతుంటే, కొంతమందికి కొంత వివేకం ఉన్నా కూడా, ధీమంతుడు అక్కడ ఉండకూడదు.
ఆత్మైవ హ్య్ ఆత్మనో బన్ధుర్ ఆత్మనాత్మానమ్ ఉద్ధరేత్ । నాత్మానమ్ అవలేపేన జన్మపఙ్కార్ణవే క్షిపేత్
మనసే మనిషికి నిజమైన మిత్రం. మనమే మనల్ని పైకి లేపుకోవాలి. అహంకారంతో మనల్ని పుట్టుకల కడగండ్ల సముద్రంలో పడేయకూడదు.
కిమ్ ఇదం కథమ్ ఆయాతం కిమ్మూలం కిమపక్షయమ్ । దేహదుఃఖమ్ ఇతి ప్రాజ్ఞైః ప్రేక్షణీయం ప్రయత్నతః
ఇది ఏమిటి? ఎలా వచ్చింది? దానికి మూలం ఏమిటి? ఎప్పుడు పోతుంది? శరీర బాధను ఈ విధంగా జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి అని జ్ఞానులు భావించాలి.
న ధనాని న మిత్రాణి న శాస్త్రాణి న బన్ధవః । నరాణామ్ ఉపకుర్వన్తి మగ్నస్వాత్మసముద్ధృతౌ
ధనం, స్నేహితులు, గ్రంథాలు, బంధువులు — వీటిలో ఏదీ లోతులో మునిగిన మనసును పైకి తీయడంలో సహాయపడవు.
మనోమాత్రేణ సుహృదా సదైవ సహవాసినా । సహ కిఞ్చిత్ పరామృశ్య భవత్య్ ఆత్మా సముద్ధృతః
మనసే మనకు ఎప్పుడూ తోడుగా ఉండే మిత్రం. దాని సహాయంతో ఏదైనా సరిగ్గా గ్రహించినప్పుడు, మనసే మనల్ని పైకి లేపుతుంది.
వైరాగ్యాభ్యాసయత్నాభ్యాం స్వపరామర్శజన్మనా । తత్త్వాలోకేన పోతేన తీర్యతే భవసాగరః
వైరాగ్యం సాధనంతో, ఆత్మ-పర విచారణ ద్వారా కలిగే వివేకంతో, నిజస్వరూప జ్ఞానమనే నౌకతో ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవచ్చు.
శోచ్యమానం జనైర్ నిత్యం దహ్యమానం దురాశయా । నాత్మానమ్ అవమన్యేత ప్రోద్ధరేద్ ఏనమ్ ఆదరాత్
ప్రతి రోజూ ఇతరుల దయకు లోనై, చెడు ఆశలతో బాధపడుతున్నా, మనసు తక్కువగా భావించకుండా, గౌరవంతో తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అహఙ్కారమహాలానం తృష్ణారజ్జుం మనోమదమ్ । జన్మజమ్బాలనిర్మగ్నం జీవదన్తినమ్ ఉద్ధరేత్
అహంకారమే గొప్ప గొలుసు, తృష్ణే కట్టు, మనస్సే మత్తు; జననమనే బురదలో మునిగిన జీవరూపమైన ఏనుగును తానే తాను పైకి లేపుకోవాలి.
అయమ్ ఏతావతైవాత్మా త్రాతో భవతి రాఘవ । యద్ అపాస్య విమూఢత్వమ్ అహఙ్కారః ప్రమార్జ్యతే
రాఘవా! మాయను విడిచిపెట్టి, అహంకారాన్ని పూర్తిగా శుభ్రం చేసినప్పుడు, ఆత్మ నిజంగా రక్షించబడుతుంది.
ఏతావతైవ సన్మార్గో యాతి ప్రకటతామ్ అలమ్ । యద్ అపాస్య మనోమోహమ్ అహమ్భావో విలీయతే
మనస్సు మాయను వదిలిపెట్టి, 'నేను' అనే భావం పూర్తిగా లయమైతే, అప్పుడే నిజమైన మార్గం స్పష్టంగా కనబడుతుంది.
ఏతావతైవ దేవేశః పరమాత్మావగమ్యతే । కాష్ఠలోష్టసమత్వేన దేహో యద్ అవలోక్యతే
శరీరాన్ని కలప ముక్క లేదా మట్టి ముద్దలా నిర్లక్ష్యంగా చూసినప్పుడు మాత్రమే, దేవతల అధిపతి అయిన పరమాత్మను నిజంగా తెలుసుకోవచ్చు.
అహఙ్కారామ్బుదే క్షీణే దృశ్యతే చిద్దివాకరః । తతస్ తత్పరిణామేన తత్ పదం సమవాప్యతే
అహంకార సముద్రం ఎండిపోయినప్పుడు, చైతన్య సూర్యుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు; ఆ వెలుగు ద్వారా, ఆ పరమ పదాన్ని చేరుకోవచ్చు.
యథా ధ్వాన్తసముచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆలోకవేదనమ్ । తథాహఙ్కారవిచ్ఛేదే స్వయమ్ ఆత్మావలోకనమ్
ఎలా చీకటి తొలిగినప్పుడు వెలుగు తానే కనిపిస్తుందో, అలాగే అహంకారం పోయినప్పుడు ఆత్మ తానే ప్రత్యక్షమవుతుంది.
అహఙ్కారసముచ్ఛేదే యావస్థా సుసమోదయా । సా పరా భరితాకారా సా సర్వవ్యాపినీ చితిః
అహంకారం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు కలిగే ఆ స్థితి అత్యంత మంగళకరంగా ఉంటుంది. అది పరమమైనది, తన స్వరూపంతో నిండినది, అన్నింటినీ వ్యాపించిన చైతన్యం.
పరిపూర్ణార్ణవప్రఖ్యా న వాగ్గోచరమ్ ఏతి నః । నోపమానమ్ ఉపాదత్తే నానుధావతి రఞ్జనమ్
ఆ స్థితి పరిపూర్ణ సముద్రంలా విస్తరించి ఉంటుంది. మన మాటలకు అది అందదు; దానికి పోలిక కూడా లేదు, ఏ మార్పును కూడా అనుసరించదు.
కేవలం చిత్ప్రకాశాంశకలితా స్థిరతాం గతా । తుర్యా చేత్ ప్రాప్యతే దృష్టిస్ తత్ తయా సోపమీయతే
అది కేవలం చైతన్య ప్రకాశమే, స్థిరంగా, సంపూర్ణంగా ఉంటుంది. తురీయ స్థితిని పొందినప్పుడు, మన దృష్టి కూడా అలానే ఉంటుంది.