విరక్తజాయామరణే యథా దుఃఖీ న మానవః । పరిజ్ఞాతాఖిలావిద్యం తథా చిత్తం న దుఃఖదమ్
ఒక మనిషి తనపై ఆసక్తి లేని భార్య మరణించినప్పుడు బాధపడడు కదా, అలాగే సమస్త అజ్ఞానం తెలిసినప్పుడు మనసు కూడా దుఃఖానికి కారణం కాదు.
పరిజ్ఞాతమనోమోహో జగద్భానోద్భవాత్మనా । స్పృశ్యతే నైనసా సాధూ రజసేవ నభస్తలమ్
మనస్సు మాయను జగతికి వెలుగుగా వెలిసే ఆత్మ ద్వారా పూర్తిగా తెలుసుకున్నప్పుడు, సద్గుణులు పాపానికి అందరు, ఆకాశాన్ని ధూళి తాకనట్లు తాకరు.
అవిద్యాసమ్పరిజ్ఞానమాత్రమ్ ఏవ మహౌషధమ్ । అవిద్యావితతవ్యాధేస్ తిమిరస్యేవ దీపకః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలుసుకోవడమే గొప్ప మందు, అజ్ఞానం వ్యాపించిన వ్యాధి చీకటికి దీపంలా ఉంటుంది.
అవిద్యా సమ్పరిజ్ఞాతా యదైవ హి తదైవ హి । సా పరిక్షీయతే భూయస్ స్వదతే చ న భోగభూః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలిసిన వెంటనే అది తగ్గిపోతుంది, ఇక ఆనందానికి కారణం కాదు.
వ్యవహారపరో ఽప్య్ అన్తర్ అసక్తమతిర్ ఏకధీః । స్పృశ్యతే నైనసా సాధుర్ మత్స్యేక్షణమ్ ఇవామ్భసా
లోకవ్యవహారంలో ఉన్నవాడు కూడా, లోపల ఆసక్తి లేక ఏకాగ్రత కలిగి ఉంటే, అతడిని పాపం తాకదు; అది చేప నీటిని చూడటంలా ఉంటుంది.
ప్రాప్తే చిద్భాస్కరాలోకే ప్రక్షీణాజ్ఞానయామినీ । చిత్తభూః పరమానన్దమ్ ఆగతా జ్ఞస్య రాజతే
చైతన్య భాస్కరుడు ఉదయించినప్పుడు, అజ్ఞాన రాత్రి తొలగిపోతుంది. అప్పుడు మనస్సు పరమానందాన్ని పొందుతుంది, ఆ జ్ఞాని హృదయంలో అది ప్రకాశిస్తుంది.
అజ్ఞాననిద్రోపశమే జనో జ్ఞానార్కబోధితః । తం ప్రబోధమ్ అవాప్నోతి పునర్ యేన న ముహ్యతి
అజ్ఞాన నిద్ర శాంతించినపుడు, జ్ఞాన సూర్యుడు బోధించిన వ్యక్తి, ఆ జాగరణను పొందుతాడు. దానివల్ల అతడు ఇక ఎప్పుడూ మాయలో పడడు.
దినాని జీవ్యతే తాని సానన్దాస్ తే క్రియాక్రమాః । ఆత్మచిన్తోదితా యేషు చిజ్జ్యోత్స్నా హృదయామ్బరే
హృదయాకాశంలో ఆత్మను ఆలోచిస్తూ చైతన్య కాంతి వెలుగుతో ఉన్న రోజులు ఆనందంగా గడుస్తాయి. ఆ రోజుల్లో చేసే పనులన్నీ సంతోషంగా ఉంటాయి.
నరో మోహసముత్తీర్ణస్ సతతస్వాత్మచిన్తయా । అన్తశ్శీతలతామ్ ఏతి స్వామృతేనేవ చన్ద్రమాః
ఎవరైనా ఎప్పుడూ ఆత్మను ధ్యానిస్తూ మాయను దాటి వెళ్ళితే, అతని అంతరంగం చందమామ తన అమృతంతో చల్లగా ఉండినట్లే, శాంతిగా మారుతుంది.
తాని మిత్రాణి శాస్త్రాణి తాని తాని దినాని చ । విరాగోల్లాసవాన్ యైస్ స్యాద్ ఆత్మచిన్తోదయస్ స్ఫుటమ్
మనకు వేరుపాటు ఆనందాన్ని కలిగించే ఆత్మచింతన స్పష్టంగా ఉద్భవించే రోజులు, స్నేహితులు, గ్రంథాలు నిజంగా విలువైనవే.
చిరం శోచన్తి తే దీనా జన్మజఙ్గలవీరుధః । ఆత్మావలోకనే హేలా యేషామ్ అధిగతైనసామ్
పాపాన్ని సంపాదించి, ఆత్మ పరిశీలనను నిర్లక్ష్యం చేసే వారు, జననమనే అడవిలో పెరిగే చెట్లవలె, చాలా కాలం దుఃఖంలో మునిగిపోతారు.
ఆశాపాశశతైర్ బద్ధం భోగోలపసులాలసమ్ । జరాజర్జరితాకారం శోకోచ్ఛ్వాసకదర్థితమ్
వెయ్యి ఆశల బంధనాల్లో చిక్కుకుని, తాత్కాలిక సుఖాల్లో మునిగి, వృద్ధాప్యంతో శరీరం క్షీణించి, శోకంతో ఊపిరాడక బాధపడతారు.
వ్యూఢదుఃఖమహాభారం జన్మజఙ్గలజీవినమ్ । కుకర్మకర్దమాలిప్తం మోహపల్వలశాయినమ్
పెద్ద దుఃఖభారం మోస్తూ, జననమనే అడవిలో జీవిస్తూ, చెడు కార్యాల మట్టిలో మునిగి, మోహమనే బురదలో పడుకుని ఉంటారు.
రోగదంశావలీదష్టం కృష్టం తృష్ణావరత్రయా । మనోవాజినకోత్తబ్ధం బన్ధుబన్ధననిశ్చలమ్
రోగాల దెబ్బలతో బాధపడుతూ, తృష్ణ అనే తాడులతో లాగబడుతూ, మనస్సు అనే కట్టుతో బంధించబడి, బంధువుల బంధంతో కదలలేకుండా ఉన్నాడు.
పుత్రదారదరీజీర్ణం మగ్నోన్మగ్నం కుకర్దమే । శ్రాన్తం విగతవిశ్రామం భగ్నమ్ ఆదీర్ఘవర్త్మని
కుమారులు, భార్యలు, బంధువుల వల్ల అలసిపోయి, చెడు మట్టిలో మునిగి, విశ్రాంతి లేకుండా శ్రమించి, దీర్ఘమైన మార్గంలో విరిగిపోయాడు.
గమాగమపరిక్షీణం సంసారారణ్యచారిణమ్ । అలబ్ధశీతలచ్ఛాయం తీవ్రతాపోపతాపితమ్
ఎప్పటికప్పుడు వచ్చిపోతూ శక్తి కోల్పోయి, సంసార అరణ్యంలో తిరుగుతూ, చల్లని నీడ దొరకక, తీవ్రమైన వేడితో కాలిపోతున్నాడు.
ఆకారభాసురం దీనం వాహైర్ ఆక్రాన్తమ్ ఇన్ద్రియైః । కర్మకర్ణీరథాక్రాన్తం తాన్తం దుష్కృతతాడనైః
బయటకు ప్రకాశంగా కనిపించినా లోపల దుఃఖంతో ఉన్నాడు; ఇంద్రియాల వాయువులతో ఇబ్బంది పడుతూ, కర్మరథం వెంటాడుతూ, చెడు పనుల దెబ్బలతో బాధపడుతున్నాడు.
ఆవిర్భావతిరోభావచక్రావర్తదురుద్వహమ్ । అజ్ఞానవికటాటవ్యాం లుఠన్తం భగ్నగాత్రకమ్
అజ్ఞానమనే భయంకరమైన అడవిలో, ఆవిర్భావం, తిరోభావం అనే చక్రంలో బరువుగా నలిగిపోతూ, శరీర భాగాలు విరిగిపోయి, దిక్కుతోచని స్థితిలో తిరుగుతూ ఉంటాడు.
నిజానర్థస్ఖదామగ్నం సీదమానమ్ అకిఞ్చనమ్ । సన్నాఙ్గం కర్మభారేణ కరుణాక్రన్దకారిణమ్
తన దుఃఖాల మట్టిలో మునిగి, మునిగిపోతూ, ఏమీ లేని స్థితిలో, కర్మల భారంతో శరీరం బలహీనమై, దయ పుట్టించేలా బాధతో అరుస్తూ ఉంటాడు.
రామ జీవబలీవర్దమ్ ఇమం సంసారపల్వలాత్ । పరమం యత్నమ్ ఆస్థాయ చిరమ్ ఉత్తారయేద్ బలాత్
రామా, ఈ జీవుడు సంసారపు మట్టిలో చిక్కుకున్న ఎద్దు లాగా, ఎంతకాలమైనా, పరమమైన శ్రమతో బలవంతంగా బయటపడాలి.
తత్త్వావలోకనాత్ క్షీణే చిత్తే నో జాయతే పునః । జీవః కదాచన తదా భవేత్ తీర్ణభవార్ణవః
తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవడం వల్ల మనస్సు శుద్ధి చెందినప్పుడు, ఆ జీవుడు మళ్లీ పుట్టడంలేదు; అప్పుడు సంసారసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళినవాడవుతాడు.
మహానుభావసమ్పర్కాత్ సంసారార్ణవలఙ్ఘనే । యుక్తిస్ సమ్ప్రాప్యతే రామ దృఢా నౌర్ ఇవ నావికాత్
ఓ రామా, మహానుభావులతో సత్సంగం వల్ల, ఈ సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి దృఢమైన వివేకం కలుగుతుంది. అది నౌకకు నావికుడు బలాన్ని ఇచ్చినట్లు ఉంటుంది.
యస్మిన్ దేశమరౌ రామ నాస్తి సజ్జనపాదపః । సఫలశ్ శీతలచ్ఛాయో న తత్ర నివసేద్ బుధః
ఓ రామా, ఎక్కడ మంచి మనుషుల వృక్షం లేదు, ఫలదాయకమైన చల్లని నీడ లేదు, అలాంటి పొడి ప్రదేశంలో జ్ఞానులు నివసించరు.
స్నిగ్ధశీతవచఃపత్త్రే సచ్ఛాయే స్మితపుష్పితే । క్షణాద్ విశ్రమ్యతే రామ భృశం సుజనషణ్డకే
ఓ రామా, మృదువైన, చల్లని మాటల ఆకులతో, చల్లని నీడతో, చిరునవ్వుల పువ్వులతో ఉన్న మంచి మనుషుల తోటలో, ఒక్క క్షణమైనా గాఢమైన విశ్రాంతి లభిస్తుంది.
తదభావే మహామోహదాహసన్తతిదాయిని । కిఞ్చిజ్జాతవివేకేన స్వప్తవ్యం నేహ ధీమతా
అలాంటి సత్సంగం లేని చోట, మహామోహాగ్ని ఎప్పుడూ మండుతుంటే, కొంతమందికి కొంత వివేకం ఉన్నా కూడా, ధీమంతుడు అక్కడ ఉండకూడదు.
ఆత్మైవ హ్య్ ఆత్మనో బన్ధుర్ ఆత్మనాత్మానమ్ ఉద్ధరేత్ । నాత్మానమ్ అవలేపేన జన్మపఙ్కార్ణవే క్షిపేత్
మనసే మనిషికి నిజమైన మిత్రం. మనమే మనల్ని పైకి లేపుకోవాలి. అహంకారంతో మనల్ని పుట్టుకల కడగండ్ల సముద్రంలో పడేయకూడదు.
కిమ్ ఇదం కథమ్ ఆయాతం కిమ్మూలం కిమపక్షయమ్ । దేహదుఃఖమ్ ఇతి ప్రాజ్ఞైః ప్రేక్షణీయం ప్రయత్నతః
ఇది ఏమిటి? ఎలా వచ్చింది? దానికి మూలం ఏమిటి? ఎప్పుడు పోతుంది? శరీర బాధను ఈ విధంగా జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి అని జ్ఞానులు భావించాలి.
న ధనాని న మిత్రాణి న శాస్త్రాణి న బన్ధవః । నరాణామ్ ఉపకుర్వన్తి మగ్నస్వాత్మసముద్ధృతౌ
ధనం, స్నేహితులు, గ్రంథాలు, బంధువులు — వీటిలో ఏదీ లోతులో మునిగిన మనసును పైకి తీయడంలో సహాయపడవు.
మనోమాత్రేణ సుహృదా సదైవ సహవాసినా । సహ కిఞ్చిత్ పరామృశ్య భవత్య్ ఆత్మా సముద్ధృతః
మనసే మనకు ఎప్పుడూ తోడుగా ఉండే మిత్రం. దాని సహాయంతో ఏదైనా సరిగ్గా గ్రహించినప్పుడు, మనసే మనల్ని పైకి లేపుతుంది.
వైరాగ్యాభ్యాసయత్నాభ్యాం స్వపరామర్శజన్మనా । తత్త్వాలోకేన పోతేన తీర్యతే భవసాగరః
వైరాగ్యం సాధనంతో, ఆత్మ-పర విచారణ ద్వారా కలిగే వివేకంతో, నిజస్వరూప జ్ఞానమనే నౌకతో ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవచ్చు.