అలమ్ అతివితతైర్ వచఃప్రపఞ్చైర్ ఇయమ్ ఉచితేహ సుఖాయ దృష్టిర్ ఏకా । సముపశమితవాసనం మనో ఽన్తర్ యది ముదితం హి తద్ ఉత్తమా ప్రతిష్ఠా
అతి పొడవైన మాటలు అవసరం లేదు. ఇక్కడ సరైన దృష్టితో ఒక్కసారి చూసినా ఆనందం కలుగుతుంది. మనసు లోపల వాసనలు శాంతించిపోయి, హర్షంగా ఉంటే, అదే నిజమైన స్థిరత.
సురఘుః పరిఘశ్ చైవ విచార్యేతి జగద్భ్రమమ్ । మిథః ప్రపూజితౌ తుష్టౌ స్వవ్యాపారపరౌ గతౌ
దేవతల ఢంకా, ఇనుప దండ—ఇవి రెండూ గురించి ఆలోచిస్తే, ప్రపంచ మాయ స్పష్టమవుతుంది. కానీ, ఇవి పరస్పరం గౌరవించుకుంటూ, సంతృప్తిగా, తమ తమ పనిలో మునిగిపోయినప్పుడు, ఒక్కోటి తన పని చేసుకుంటూ ఉంటుంది.
తద్ ఏవ రాఘవ శ్రుత్వా పరమం బోధకారణమ్ । అనేనైవ విబోధేన భవ లబ్ధాస్పదస్ స్ఫుటమ్
అందుకే, రాఘవా, ఇది పరమ జ్ఞానానికి కారణమని వినిపించాక, అదే జ్ఞానంతో నీవు స్పష్టమైన స్థితిలో నిలబడాలి.
పరయా ప్రజ్ఞయా ధీర విచారాతతతైక్ష్ణ్యయా । గలత్య్ అలమ్ అహఙ్కారకాలమేఘే హృదమ్బరే
పరమ జ్ఞానంతో, స్థిరమైన మనస్సుతో, లోతైన విచారణ వల్ల కలిగే తీపుతో, మనసులో ఏర్పడిన అహంకార మేఘం పూర్తిగా కరిగిపోతుంది.
సమస్తలోకానుమతే సఫలే హ్లాదకారిణి । నిర్మలే వితతే చేతశ్శరత్కాల ఉపస్థితే
అన్ని లోకాలు సమ్మతించినప్పుడు, ఫలప్రదమైనది, ఆనందాన్ని కలిగించేది, నిర్మలమైనది, విస్తృతమైనది అయిన మనస్సు శరదృతువులా వచ్చి చేరుతుంది.
ధ్యేయే శరణ్యే సుసమే సకలానన్దసమ్పది । సుప్రశస్తే చిదాకాశే స్థీయతే పరమాత్మని
ఆ స్థితిలో, మనస్సు ధ్యేయమైన, శరణ్యమైన, సంపూర్ణంగా ప్రశాంతమైన, సమస్త ఆనంద సంపదల నివాసమైన, మంగళకరమైన చైతన్యాకాశంలో పరమాత్మలో నిలిచి ఉంటుంది.
యో నిత్యమ్ అధ్యాత్మమయో నిత్యమ్ అన్తర్ముఖస్ సుఖీ । నిత్యం చిదనుసన్ధానస్ స న శోకేన బాధ్యతే
ఎవరైతే ఎప్పుడూ ఆత్మలో లీనమై, ఎప్పుడూ అంతర్ముఖుడై, సంతోషంగా ఉండి, ఎప్పుడూ చైతన్య ధ్యానంలో నిమగ్నుడై ఉంటారో, వారిని శోకం బాధించదు.
వ్యవహారపరో ఽప్య్ ఉచ్చై రాగద్వేషమయో ఽపి సన్ । నాన్తః కలఙ్కమ్ ఆదత్తే పద్మో జలలవం యథా
వాడి మనసు లోపల ఎలాంటి మచ్చ పడదు, పద్మం నీటి చినుకులు తగిలినా మురికి పట్టుకోనట్టు. వాడు లోక వ్యవహారాల్లో ఉన్నా, రాగద్వేషాలు తాకినా, లోపల ఎప్పుడూ నిర్మలంగానే ఉంటాడు.
సమ్యగ్విజ్ఞానవాన్ బుద్ధ్వా యో ఽన్తశ్ శాన్తమనా మునిః । న బాధ్యతే స మనసా కరిణేవ మృగాధిపః
సరైన జ్ఞానం సంపాదించి, లోపల ప్రశాంతమైన మనసు కలిగిన ముని, తన మనసు వల్ల ఎప్పుడూ కలవరపడడు; సింహం ఏనుగును చూసినా భయపడదు కదా, అలాగే.
భోగైకశరణం దీనం న చిత్తం జ్ఞస్య విద్యతే । నన్దనే దుర్ద్రుమ ఇవ జ్ఞచిత్తం హిమవద్వపుః
జ్ఞాని మనసు ఎప్పుడూ భోగాలకే ఆశ్రయపడదు, దుఃఖపడి ఉండదు కూడా. జ్ఞాని మనసు నందనవనంలో ఉన్న గొప్ప వృక్షంలా, హిమవంతంలా మహిమగలది.
విరక్తజాయామరణే యథా దుఃఖీ న మానవః । పరిజ్ఞాతాఖిలావిద్యం తథా చిత్తం న దుఃఖదమ్
ఒక మనిషి తనపై ఆసక్తి లేని భార్య మరణించినప్పుడు బాధపడడు కదా, అలాగే సమస్త అజ్ఞానం తెలిసినప్పుడు మనసు కూడా దుఃఖానికి కారణం కాదు.
పరిజ్ఞాతమనోమోహో జగద్భానోద్భవాత్మనా । స్పృశ్యతే నైనసా సాధూ రజసేవ నభస్తలమ్
మనస్సు మాయను జగతికి వెలుగుగా వెలిసే ఆత్మ ద్వారా పూర్తిగా తెలుసుకున్నప్పుడు, సద్గుణులు పాపానికి అందరు, ఆకాశాన్ని ధూళి తాకనట్లు తాకరు.
అవిద్యాసమ్పరిజ్ఞానమాత్రమ్ ఏవ మహౌషధమ్ । అవిద్యావితతవ్యాధేస్ తిమిరస్యేవ దీపకః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలుసుకోవడమే గొప్ప మందు, అజ్ఞానం వ్యాపించిన వ్యాధి చీకటికి దీపంలా ఉంటుంది.
అవిద్యా సమ్పరిజ్ఞాతా యదైవ హి తదైవ హి । సా పరిక్షీయతే భూయస్ స్వదతే చ న భోగభూః
అజ్ఞానం పూర్తిగా తెలిసిన వెంటనే అది తగ్గిపోతుంది, ఇక ఆనందానికి కారణం కాదు.
వ్యవహారపరో ఽప్య్ అన్తర్ అసక్తమతిర్ ఏకధీః । స్పృశ్యతే నైనసా సాధుర్ మత్స్యేక్షణమ్ ఇవామ్భసా
లోకవ్యవహారంలో ఉన్నవాడు కూడా, లోపల ఆసక్తి లేక ఏకాగ్రత కలిగి ఉంటే, అతడిని పాపం తాకదు; అది చేప నీటిని చూడటంలా ఉంటుంది.
ప్రాప్తే చిద్భాస్కరాలోకే ప్రక్షీణాజ్ఞానయామినీ । చిత్తభూః పరమానన్దమ్ ఆగతా జ్ఞస్య రాజతే
చైతన్య భాస్కరుడు ఉదయించినప్పుడు, అజ్ఞాన రాత్రి తొలగిపోతుంది. అప్పుడు మనస్సు పరమానందాన్ని పొందుతుంది, ఆ జ్ఞాని హృదయంలో అది ప్రకాశిస్తుంది.
అజ్ఞాననిద్రోపశమే జనో జ్ఞానార్కబోధితః । తం ప్రబోధమ్ అవాప్నోతి పునర్ యేన న ముహ్యతి
అజ్ఞాన నిద్ర శాంతించినపుడు, జ్ఞాన సూర్యుడు బోధించిన వ్యక్తి, ఆ జాగరణను పొందుతాడు. దానివల్ల అతడు ఇక ఎప్పుడూ మాయలో పడడు.
దినాని జీవ్యతే తాని సానన్దాస్ తే క్రియాక్రమాః । ఆత్మచిన్తోదితా యేషు చిజ్జ్యోత్స్నా హృదయామ్బరే
హృదయాకాశంలో ఆత్మను ఆలోచిస్తూ చైతన్య కాంతి వెలుగుతో ఉన్న రోజులు ఆనందంగా గడుస్తాయి. ఆ రోజుల్లో చేసే పనులన్నీ సంతోషంగా ఉంటాయి.
నరో మోహసముత్తీర్ణస్ సతతస్వాత్మచిన్తయా । అన్తశ్శీతలతామ్ ఏతి స్వామృతేనేవ చన్ద్రమాః
ఎవరైనా ఎప్పుడూ ఆత్మను ధ్యానిస్తూ మాయను దాటి వెళ్ళితే, అతని అంతరంగం చందమామ తన అమృతంతో చల్లగా ఉండినట్లే, శాంతిగా మారుతుంది.
తాని మిత్రాణి శాస్త్రాణి తాని తాని దినాని చ । విరాగోల్లాసవాన్ యైస్ స్యాద్ ఆత్మచిన్తోదయస్ స్ఫుటమ్
మనకు వేరుపాటు ఆనందాన్ని కలిగించే ఆత్మచింతన స్పష్టంగా ఉద్భవించే రోజులు, స్నేహితులు, గ్రంథాలు నిజంగా విలువైనవే.
చిరం శోచన్తి తే దీనా జన్మజఙ్గలవీరుధః । ఆత్మావలోకనే హేలా యేషామ్ అధిగతైనసామ్
పాపాన్ని సంపాదించి, ఆత్మ పరిశీలనను నిర్లక్ష్యం చేసే వారు, జననమనే అడవిలో పెరిగే చెట్లవలె, చాలా కాలం దుఃఖంలో మునిగిపోతారు.
ఆశాపాశశతైర్ బద్ధం భోగోలపసులాలసమ్ । జరాజర్జరితాకారం శోకోచ్ఛ్వాసకదర్థితమ్
వెయ్యి ఆశల బంధనాల్లో చిక్కుకుని, తాత్కాలిక సుఖాల్లో మునిగి, వృద్ధాప్యంతో శరీరం క్షీణించి, శోకంతో ఊపిరాడక బాధపడతారు.
వ్యూఢదుఃఖమహాభారం జన్మజఙ్గలజీవినమ్ । కుకర్మకర్దమాలిప్తం మోహపల్వలశాయినమ్
పెద్ద దుఃఖభారం మోస్తూ, జననమనే అడవిలో జీవిస్తూ, చెడు కార్యాల మట్టిలో మునిగి, మోహమనే బురదలో పడుకుని ఉంటారు.
రోగదంశావలీదష్టం కృష్టం తృష్ణావరత్రయా । మనోవాజినకోత్తబ్ధం బన్ధుబన్ధననిశ్చలమ్
రోగాల దెబ్బలతో బాధపడుతూ, తృష్ణ అనే తాడులతో లాగబడుతూ, మనస్సు అనే కట్టుతో బంధించబడి, బంధువుల బంధంతో కదలలేకుండా ఉన్నాడు.
పుత్రదారదరీజీర్ణం మగ్నోన్మగ్నం కుకర్దమే । శ్రాన్తం విగతవిశ్రామం భగ్నమ్ ఆదీర్ఘవర్త్మని
కుమారులు, భార్యలు, బంధువుల వల్ల అలసిపోయి, చెడు మట్టిలో మునిగి, విశ్రాంతి లేకుండా శ్రమించి, దీర్ఘమైన మార్గంలో విరిగిపోయాడు.
గమాగమపరిక్షీణం సంసారారణ్యచారిణమ్ । అలబ్ధశీతలచ్ఛాయం తీవ్రతాపోపతాపితమ్
ఎప్పటికప్పుడు వచ్చిపోతూ శక్తి కోల్పోయి, సంసార అరణ్యంలో తిరుగుతూ, చల్లని నీడ దొరకక, తీవ్రమైన వేడితో కాలిపోతున్నాడు.
ఆకారభాసురం దీనం వాహైర్ ఆక్రాన్తమ్ ఇన్ద్రియైః । కర్మకర్ణీరథాక్రాన్తం తాన్తం దుష్కృతతాడనైః
బయటకు ప్రకాశంగా కనిపించినా లోపల దుఃఖంతో ఉన్నాడు; ఇంద్రియాల వాయువులతో ఇబ్బంది పడుతూ, కర్మరథం వెంటాడుతూ, చెడు పనుల దెబ్బలతో బాధపడుతున్నాడు.
ఆవిర్భావతిరోభావచక్రావర్తదురుద్వహమ్ । అజ్ఞానవికటాటవ్యాం లుఠన్తం భగ్నగాత్రకమ్
అజ్ఞానమనే భయంకరమైన అడవిలో, ఆవిర్భావం, తిరోభావం అనే చక్రంలో బరువుగా నలిగిపోతూ, శరీర భాగాలు విరిగిపోయి, దిక్కుతోచని స్థితిలో తిరుగుతూ ఉంటాడు.
నిజానర్థస్ఖదామగ్నం సీదమానమ్ అకిఞ్చనమ్ । సన్నాఙ్గం కర్మభారేణ కరుణాక్రన్దకారిణమ్
తన దుఃఖాల మట్టిలో మునిగి, మునిగిపోతూ, ఏమీ లేని స్థితిలో, కర్మల భారంతో శరీరం బలహీనమై, దయ పుట్టించేలా బాధతో అరుస్తూ ఉంటాడు.
రామ జీవబలీవర్దమ్ ఇమం సంసారపల్వలాత్ । పరమం యత్నమ్ ఆస్థాయ చిరమ్ ఉత్తారయేద్ బలాత్
రామా, ఈ జీవుడు సంసారపు మట్టిలో చిక్కుకున్న ఎద్దు లాగా, ఎంతకాలమైనా, పరమమైన శ్రమతో బలవంతంగా బయటపడాలి.