ఆ బాల్యాచ్ చైవమ్ అభ్యస్తైశ్ శాస్త్రసత్సఙ్గమాదిభిః । గుణైః పురుషయత్నేన స్వో ఽర్థస్ సమ్ప్రాప్యతే హి తైః
బాల్యమునుండే శాస్త్రపఠనం, మంచి వారి సాంగత్యం వంటి మంచి లక్షణాలను అభ్యసిస్తూ, మనిషి తన శ్రమతో తన లక్ష్యాన్ని సాధించగలడు.
ఇతి ప్రత్యక్షతో దృష్టమ్ అనుభూతం శ్రుతం కృతమ్ । దైవోత్థమ్ ఇతి మన్యన్తే యే హతాస్ తే కుబుద్ధయః
ఇలా ప్రత్యక్షంగా చూసినది, అనుభవించినది, వినినది, చేసినది అన్నీ ఇదే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రతిదీ విధి వల్లే జరుగుతుందని అనుకునేవారు నాశనమవుతారు; వారికి సరైన బుద్ధి లేదు.
ఆలస్యం యది న భవేజ్ జగత్య్ అనర్థః కో న స్యాద్ బహుధనికో బహుశ్రుతో వా । ఆలస్యాద్ ఇయమ్ అవనిస్ ససాగరాన్తా సమ్పూర్ణా నరపశుభిశ్ చ నిర్ధనైశ్ చ
ఈ లోకంలో ఆలస్యమేమీ లేకపోతే, దురదృష్టం అనేదే ఉండదు. ఎవరు ధనవంతులు కావరు? ఎవరు విద్యావంతులు కావరు? ఈ భూమి సముద్రాలతో చుట్టబడినది, ఆలస్యమే కారణంగా మానవమృగాలతో, దరిద్రులతో నిండిపోయింది.
బాల్యే గతే ఽవిరతకల్పితకేలిలోలే పౌగణ్డమణ్డనవయఃప్రభృతి ప్రయత్నాత్ । సత్సఙ్గమైః పదపదార్థవిబుద్ధబుద్ధిః కుర్యాన్ నరస్ స్వగుణదోషవిచారణాని
బాల్యం గడిచిపోయిన తర్వాత, ఆటపాటలలో మునిగిపోయే మనస్సు తగ్గినప్పుడు, యవ్వనంలోకి అడుగుపెట్టిన వెంటనే, మంచి స్నేహితుల సహవాసంతో, శ్రద్ధతో, మనిషి తన బుద్ధిని పదార్థాల సత్యస్వరూపాన్ని తెలుసుకునేందుకు ఉపయోగించాలి. తన స్వంత గుణదోషాలను పరిశీలించాలి.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రము సమీపించింది. సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలోని వారు నమస్కారం చేసి, స్నానానికి వెళ్లారు. ఆ సమయంలో సూర్యకిరణాలు మసకబారుతూ, సంధ్యా సమయం వచ్చింది.
తస్మాత్ ప్రాక్పౌరుషం దైవం నాన్యత్ తత్ ప్రోజ్ఝ్య దూరతః । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రైర్ జీవమ్ ఉత్తారయేద్ బలాత్
అందువల్ల, దైవం కన్నా ముందుగా మనుష్యుని ప్రయత్నమే ఉంది. మిగతావన్నీ దూరంగా వదిలేయాలి. మంచి సత్సంగతితో, సత్యమైన గ్రంథాలతో, బలవంతంగా జీవితం మెరుగుపర్చుకోవాలి.
యథా యథా ప్రయత్నస్ స్యాద్ భవేద్ ఆశు ఫలం తథా । ఇతి పౌరుషమ్ ఏవాస్తి దైవమ్ అస్తు తద్ ఏవ వః
మనిషి ఎంతగా శ్రమిస్తే, అంత త్వరగా ఫలితం లభిస్తుంది. అందుకే, మన ప్రయత్నమే నిజమైనది; అదృష్టం అనేది అంతే, దానిని మీరు అలా భావించండి.
దుఃఖాద్ యథా దుఃఖకాలే హా కష్టమ్ ఇతి కథ్యతే । హాకష్టశబ్దపర్యాయస్ తథా హా దైవమ్ ఇత్య్ అపి
బాధ సమయంలో మనం 'అయ్యో, ఎంత కష్టం!' అని అంటాం కదా, అలాగే 'అదృష్టం' అనే మాట కూడా 'అయ్యో!' అనే భావానికే మరో రూపం.
ప్రాక్స్వకర్మేతరాకారం దైవం నామ న విద్యతే । బాలః ప్రబలపుంసేవ తజ్ జేతుమ్ ఇహ శక్యతే
మన గత కర్మల వల్ల ఏర్పడిన రూపం తప్ప, అదృష్టం అనే దానికే వేరే అర్థం లేదు. అది బలమైన మనిషిని ఎదుర్కొనే చిన్నపిల్లలా, ఇక్కడ జయించవచ్చు.
హ్యస్తనో దుష్ట ఆచార ఆచారేణాద్య చారుణా । యథాశు శుభతాం యాతి ప్రాక్తనం కుకృతం తథా
నిన్నటి చెడు ప్రవర్తన, ఈ రోజు మంచిగా ప్రవర్తిస్తే త్వరగా మంచి మారుతుంది. అలాగే, పూర్వంలో చేసిన చెడు పనులు కూడా మారిపోతాయి.
తజ్జయాయ యతన్తే యే న లాభలవలమ్పటాః । తే మూఢాః ప్రాకృతా దీనాస్ స్థితా దైవపరాయణాః
విజయాన్ని సాధించేందుకు ప్రయత్నిస్తూ, లాభం కోసం కాస్త కూడా ఆశపడని వారు—వారు మూర్ఖులు, సాధారణమైనవారు, దయనీయులు, ఎల్లప్పుడూ విధిని నమ్ముకుని ఉంటారు.
పౌరుషేణ కృతం కర్మ దైవాద్ యద్ అభినశ్యతి । తత్ర నాశయితుర్ జ్ఞేయం పౌరుషం బలవత్తరమ్
ప్రయత్నంతో చేసిన పని, విధి వల్ల నశించినప్పుడు, అక్కడ నాశనం చేసినవాడి ప్రయత్నమే ఎక్కువ శక్తివంతమైనదిగా గుర్తించాలి.
యద్ ఏకవృన్తఫలయోర్ అప్య్ ఏకం శూన్యకోటరమ్ । తత్ర ప్రయత్నస్ స్ఫురితస్ తథా తద్రససంవిదః
ఒకే కాడపై ఉన్న రెండు ఫలాల్లో, ఒకదానిలో ఖాళీ గుహ ఉంటే, అక్కడ ప్రయత్నం, ఆ ఫలంలో ఉన్న రసాన్ని గ్రహించడంలో తేడా ఉంటుంది.
యత్ ప్రయాన్తి జగద్భావాస్ సంసిద్ధా అపి సఙ్క్షయమ్ । క్షయకారకయత్నస్య తత్ర జ్ఞేయం మహద్ బలమ్
ఈ లోకంలోని వస్తువులు ఎంత సంపూర్ణంగా ఉన్నా, నశించిపోతే, ఆ నాశనానికి కారణమైన ప్రయత్నంలో గొప్ప శక్తి ఉందని తెలుసుకోవాలి.
భిక్షుకో మఙ్గలేభేన నృపో యత్ క్రియతే బలాత్ । తద్ అమాత్యేభపౌరాణాం ప్రయత్నస్య మహత్ ఫలమ్
ఒక భిక్షుకుడు శుభసంకల్పంతో బలవంతంగా రాజుగా చేయబడితే, అది మంత్రులు, ఏనుగులు, ప్రజలు చేసిన గొప్ప ప్రయత్నానికి ఫలితంగా కలుగుతుంది.
పౌరుషేణాన్నమ్ ఆక్రమ్య యథా దన్తైర్ విచూర్ణ్యతే । అల్పం పౌరుషమ్ ఆక్రమ్య తథా శూరేణ చూర్ణ్యతే
మనిషి తన బలంతో అన్నాన్ని పళ్లతో నలిపి తినినట్లే, ఓ ధైర్యవంతుడు కొంత ప్రయత్నాన్ని తేలికగా జయించి నాశనం చేస్తాడు.
అనుభూతం హి మహతాం లాఘవం యత్నశాలినామ్ । యథేష్టం వినియుజ్యన్తే తే తైః కర్మసు లోష్టవత్
ప్రమాదాన్ని ఎదుర్కొని శ్రమించే గొప్పవాళ్లకు పనులు చేయడం చాలా సులభంగా అనిపిస్తుంది; వారు వాటిని మట్టి ముద్దల వలె తేలికగా చేయగలుగుతారు.
శక్తస్య పౌరుషం దృశ్యమ్ అదృశ్యం వాపి యద్ భవేత్ । తద్ దైవమ్ ఇత్య్ అశక్తేన బుద్ధమ్ ఆత్మన్య్ అబుద్ధినా
శక్తివంతుల ప్రయత్నం కనబడినా, కనబడకపోయినా, దాన్ని తమలో వివేకం లేని అశక్తులు 'దైవం' అని అంటారు.
భూతానాం బలవద్భూతయత్నో దైవమ్ ఇతి స్థితమ్ । తస్థుషామ్ అప్య్ అధిష్ఠాతృవతామ్ ఏతత్ స్ఫుటం మిథః
ప్రాణుల బలమైన ప్రయత్నాన్ని అదృష్టమని భావిస్తారు. ఇది పాలకులలో కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
శాస్త్రామాత్యేభపౌరాణామ్ అవికల్ప్యా స్వభావధీః । సా యా భిక్షుకరాజ్యస్య కర్త్రీ ధర్త్రీ ప్రజాస్థితేః
మంత్రులు, ఏనుగులు, ప్రజలు — వీరి సహజమైన వివేచన, అనుమానం లేకుండా ఉండేది, అదే యాచకుల రాజ్యంలో ప్రజల స్థితిని నడిపించేది, నిలబెట్టేది.
ఐహికః ప్రాక్తనం హన్తి ప్రాక్తనో ఽద్యతనం బలాత్ । సర్వదా పురుషస్పన్దస్ తత్రానుద్వేగవాఞ్ జయీ
ప్రస్తుత కాలం గతాన్ని నాశనం చేస్తుంది; గతం ప్రస్తుతాన్ని బలవంతంగా జయిస్తుంది. అయినా ఎప్పుడూ మనిషి చిత్తశుద్ధిగా ప్రయత్నిస్తే, అతడే విజయం సాధిస్తాడు.
ద్వయోర్ అద్యతనస్యైవ ప్రత్యక్షాద్ బలితా భవేత్ । దైవం జేతుమ్ అతో యత్నైర్ బాలో యూనేవ శక్యతే
ఇద్దరిలో ప్రస్తుత కాలమే బలమైనది. అందుకే ప్రయత్నంతో అదృష్టాన్ని జయించవచ్చు, చిన్నవాడిని యువకుడు అదుపు చేయగలిగినట్లే.
మేఘేన నీయతే యద్ వా వత్సరోపార్జితా కృషిః । మేఘస్య పురుషార్థో ఽసౌ జయత్య్ అధికయత్నవాన్
ఒక సంవత్సరం పొలం కష్టపడి పండించిన పంటను మేఘం ఎత్తుకుపోతే, ఆ మేఘాన్ని ప్రభావితం చేయడానికి మరింత శ్రమపడి ప్రయత్నించినవాడి శ్రమే ఫలిస్తుంది.
క్రమేణోపార్జితే ఽప్య్ అర్థే నష్టే కార్యా న ఖేదితా । న బలం యత్ర మే శక్తం తత్ర కా పరిదేవనా
కష్టపడి కొంతకాలం క్రమంగా సంపాదించిన ధనం పోయినప్పుడు మనసు బాధపడకూడదు; నా శక్తి పనిచేయని చోట ఏడుపు వల్ల ఏమి లాభం?
యన్ న శక్నోమి తస్యార్థే యది దుఃఖం కరోమ్య్ అహమ్ । తద్ అమానితమృత్యోర్ మే యుక్తం ప్రత్యహరోదనమ్
నేను చేయలేని విషయాన్ని గురించి బాధపడితే, అది మరణాన్ని లెక్కచేయని వాడి వెనుకడుగు తగినట్లే.
దేశకాలక్రియాద్రవ్యవశతో విస్ఫురన్త్య్ అమీ । సర్వ ఏవ జగద్భావా జయత్య్ అధికయత్నవాన్
ఈ లోకంలోని అన్ని పరిస్థితులు దేశం, కాలం, చర్య, వస్తువుల ఆధీనంగా మారుతుంటాయి; అయినా, ఎక్కువ శ్రమపడి ప్రయత్నించినవాడే వాటిని జయిస్తాడు.
తస్మాత్ పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య సచ్ఛాస్త్రైస్ సత్సమాగమైః । ప్రజ్ఞామ్ అమలతాం నీత్వా సంసారామ్బునిధిం తర
కాబట్టి, మన శ్రమను నమ్ముకుని, సత్యమైన గ్రంథాలు చదవడం ద్వారా, మంచి వారి సాంగత్యంతో మన బుద్ధిని నిర్మలంగా చేసుకొని, ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
ప్రాక్తనశ్ చైహికశ్ చేమౌ పురుషార్థౌ ఫలద్రుమౌ । ఐహికః పురుషార్థశ్ చ జయత్య్ అభ్యధికస్ తయోః
మన గతమైన, ప్రస్తుతమైన ప్రయత్నాలు రెండూ ఫలితాలను ఇచ్చే వృక్షాలవంటివి; కానీ ప్రస్తుత ప్రయత్నమే వాటిలో శ్రేష్ఠంగా, విజయవంతంగా ఉంటుంది.
కర్మ యః ప్రాక్తనం తుచ్ఛం న నిహన్తి శుభేహితైః । అజ్ఞో జన్తుర్ అనీశో ఽసౌ వాఙ్మనస్సుఖదుఃఖయోః
గతంలో చేసిన చెడు పనులను మంచి పనులతో పోగొట్టుకోని వాడు, మాటలోను మనసులోను సుఖదుఃఖాలపై అధికారములేని, అజ్ఞాన జీవి.
యస్ తూదారచమత్కారస్ సదాచారవిహారవాన్ । స నిర్యాతి జగన్మోహాన్ మృగేన్ద్రః పఞ్జరాద్ ఇవ
కాని, ఎవరికైతే ఉన్నతమైన ఆశ్చర్యం, మంచి ఆచరణ ఉంటాయో, అతడు సింహం పంజరాన్ని విడిచిపెట్టినట్టు, జగత్తు మాయ నుండి బయటపడతాడు.