తనువాసనమ్ అప్య్ ఉచ్చైఃపదాయోద్యతమ్ ఉచ్యతే । అవాసనం మనో ఽకర్తృపదం తస్మాద్ అవాప్యతే
కొంతవరకు వాసనలు ఉన్న మనస్సు కూడా పరమ స్థితిని పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. వాసనలు లేని మనస్సు చేసేవాడనేది అనే భావనను దాటి పోయి, అచేతన స్థితిని పొందుతుంది.
ఘనవాసనమ్ ఏతత్ తు చేతః కర్తృత్వభావనమ్ । సర్వదుఃఖప్రదం తస్మాద్ వాసనాస్ తనుతామ్ నయేత్
బలమైన వాసనలు ఉండటం వల్ల మనస్సులో చేసేవాడనేది భావన కలుగుతుంది. అందుకే, అన్ని బాధలకు కారణమైన ఆ వాసనలను తగ్గించుకోవాలి.
ప్రశాన్తజగదాస్థో ఽన్తర్ వీతశోకభయైషణః । స్వస్థో భవతి యేనాత్మా స సమాధిర్ ఇతి స్మృతః
బయట ప్రపంచం ప్రశాంతంగా అనిపించి, లోపల దుఃఖం, భయం, ఆశలు లేని స్థితిలో ఆత్మ స్థిరంగా ఉంటే, ఆ స్థితినే సమాధి అంటారు.
చేతసా సమ్పరిత్యజ్య సర్వభావాన్ సభావనాన్ । యథా తిష్ఠసి తిష్ఠ త్వం తథా శైలే గృహే ఽథ వా
మనసుతో అన్ని భావాలనూ, వాటి గుర్తులనూ పూర్తిగా వదిలేసి, నీవు పర్వతంపై ఉన్నావా, ఇంట్లో ఉన్నావా, ఎక్కడ ఉన్నా, ఎలా ఉన్నావో అలా ఉండిపో.
గృహమ్ ఏవ గృహస్థానాం సుసమాహితచేతసామ్ । శాన్తాహఙ్కృతిదోషాణాం విజనా వనభూమయః
మనస్సు స్థిరంగా ఉన్న గృహస్తులకు, అహంకార దోషాలు శాంతించినవారికి, వారి స్వంత ఇల్లు కూడా ఒంటరిగా ఉన్న అరణ్యంలా ఉంటుంది.
అరణ్యసదనే తుల్యే సమాహితమనోదృశామ్ । మహతామ్ ఇహ భూతానాం భూతానాం మహతామ్ ఇవ
మనస్సు ఏకాగ్రతతో ఉన్నవారికి, అడవిలో నివాసం అయినా, ఇంట్లో ఉండటం అయినా ఒకటే. జీవుల్లో గొప్పవారికి, ఇతర మహాత్ములకూ ఇదే విధంగా ఉంటుంది.
శామ్యచ్చిత్తమహాభ్రస్య జనజాలోజ్జ్వలాన్య్ అపి । నగరాణ్య్ ఏవ శూన్యాని వనాన్య్ అవనిపాత్మజ
ఓ రాజకుమార! మనస్సులోని మబ్బులు తొలగిపోయినవారికి, జనసంచారంతో వెలిగిపోతున్న పట్టణాలూ, అడవిలా ఖాళీగా కనిపిస్తాయి.
వృత్తిమచ్చిత్తమత్తస్య నిర్జనాని వనాన్య్ అపి । నగరాణి మహాలోకపూర్ణాని పరవీరహన్
మనసు కలవరపడి, ఆలోచనల మత్తులో ఉన్నవాడికి, ఎక్కడున్న అడవులు అయినా, జనసంచారం గల పట్టణాల్లా, శత్రువులతో నిండిన ప్రదేశాల్లా కనిపిస్తాయి.
వ్యుత్థితం చిత్తమ్ అభ్యేతి భ్రమే శాన్తే సుషుప్తతామ్ । నిర్వాణమ్ ఏతి నిర్వాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
మనస్సు కలవరపడితే అది అయోమయానికి లోనవుతుంది; ప్రశాంతంగా ఉంటే, అది గాఢ నిద్రలోకి వెళ్తుంది. విముక్తిని కోరుకుంటే, దానికి తగినట్టే ప్రవర్తించు.
సర్వభావపదాతీతం సర్వభావాత్మకం చ వా । యః పశ్యతి సదాత్మానం స సమాహిత ఉచ్యతే
ప్రతి స్థితిని దాటి ఉన్నవాడిగా, లేదా అన్ని స్థితులలోను తనను తానే చూస్తూ ఉండేవాడిని ఎవరైనా ఎప్పుడూ తాను అనుభవిస్తే, అతడిని ఏకాగ్రచిత్తుడని అంటారు.
సహాత్మనా సదైవేదం జగత్ పశ్యతి నో మనః । యథా స్వప్నే తథైవాస్మిఞ్ జాగ్రత్య్ అపి జనేశ్వర
ఈ లోకాన్ని ఎప్పుడూ ఆత్మతో కలిపి చూస్తున్నవాడు, మనసుతో చూడడు; కలలో ఎలా ఉంటుందో, అలాగే మెలకువలోనూ అదే స్థితి, ఓ జనేశ్వరా.
యథా విపినగా లోకా విహరన్తో ఽప్య్ అసత్సమాః । అసమ్బన్ధాత్ తథా జ్ఞస్య గ్రామో ఽపి విపినోపమః
ఎలాగైతే అడవిలో తిరిగే వారు కలిసే ఉన్నా, ఒకరితో ఒకరికి నిజమైన సంబంధం ఉండదు, అలాగే జ్ఞానిని కొరకు ఊరు కూడా అనుబంధం లేక అడవి లాంటిదే.
అన్తర్ముఖమనా నిత్యం సుప్తో బుద్ధో వ్రజన్ పఠన్ । పురం జనపదం గ్రామమ్ అరణ్యమ్ ఇవ పశ్యతి
ఎప్పుడూ లోపలికి మనసు మళ్లినవాడు — నిద్రలోనైనా, మేలులోనైనా, నడుస్తున్నా, చదువుతున్నా — పట్టణం, దేశం, గ్రామం అన్నీ అడవి లాగానే కనిపిస్తాయి.
సర్వమ్ ఆకాశతామ్ ఏతి నిత్యమ్ అన్తర్ముఖస్థితేః । సర్వథానుపయోగిత్వాద్ భూతాకులమ్ ఇదం జగత్
ఎవరైనా అంతర్ముఖంగా నిలిచినప్పుడు, అన్నీ ఆకాశంలా అనిపిస్తాయి; ఏదీ నిజంగా ఉపయోగపడదు కాబట్టి, ఈ ప్రాణులతో నిండిన లోకం ఖాళీగా అనిపిస్తుంది.
అన్తశ్శీతలతాయాం తు లబ్ధాయాం శీతలం జగత్ । విజ్వరాణామ్ ఇవ నృణాం భవత్య్ ఆ జీవితస్థితేః
లోపల చల్లదనం కలిగినప్పుడు, ఈ లోకమంతా చల్లగా మారుతుంది; జ్వరం లేని వారికి జీవితం ఉన్నంతవరకూ ఎలా శరీరం చల్లగా ఉంటుందో, అలాగే.
అన్తస్తృష్ణోపతప్తానాం దావదాహమయం జగత్ । భవత్య్ అఖిలజన్తూనాం యద్ అన్తస్ తద్ బహిస్ స్థితమ్
అంతరంగా తృష్ణతో బాధపడే వారికి ఈ లోకం అరణ్యంలో మంటలాగే అనిపిస్తుంది. ప్రతి జీవిలో ఉన్నది బయట కూడా అలాగే కనిపిస్తుంది.
ద్యౌః క్షమా వాయుర్ ఆకాశం పర్వతాస్ సరితో దిశః । అన్తఃకరణతత్త్వస్య భాగా బహిర్ అవస్థితాః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, ఖాళీ స్థలం, పర్వతాలు, నదులు, దిశలు — ఇవన్నీ మనసులోని అంతరతత్త్వానికి బయట కనిపించే భాగాలే.
వటధానావట ఇవ అన్తర్ అస్య యద్ ఆత్మనః । తద్ బహిర్ భాసతే భాస్వద్ వికసత్పుష్పగన్ధవత్
అత్తిపండు లోపల పువ్వు వికసించి దాని పరిమళం బయటకు వ్యాపించునట్లు, మనలో ఉన్నది కూడా వెలుపల వెలిగిపోతుంది.
న బహిష్ట్వం న చాన్తస్త్వం క్వచిత్ కిఞ్చన విద్యతే । యద్ యథా కచితం చిత్త్వాత్ తత్ తథా తథ్యమ్ ఉత్థితమ్
ఎక్కడా లోపల, బయట అనే తేడా లేదు. మనసులో ఏది ఎలా ఉద్భవించిందో, అదే నిజంగా కనిపిస్తుంది.
ఆత్మతత్త్వోదరం భాతి బహిష్ట్వేన జగత్తయా । కర్పూరమ్ ఇవ గన్ధేన సఙ్కోచి ప్రవికాసి చ
ఆత్మతత్వం లోపల వెలుగుగా ఉంటుంది, బయట ప్రపంచంగా కనిపిస్తుంది. ఇది కర్పూరం పరిమళంలా — కొన్నిసార్లు గట్టిగా, మరికొన్నిసార్లు వ్యాపించి ఉంటుంది.
ఆత్మేదం స్ఫురతి స్ఫారం జగత్త్వేనాప్య్ అహన్తయా । బాహ్యత్వేనాన్తరత్వేన స చ నాసన్ న సద్విభుః
ఈ ఆత్మ విశాలంగా ప్రపంచంగా, 'నేను' అనే భావంగా, బయటగా, లోపలగా ప్రకాశిస్తుంది. అయినా అది లేనిది కాదు, ఉన్నదీ కాదు, అన్నిటిలోనూ వ్యాపించి ఉంటుంది.
బహిష్ట్వేనాశ్రితం బాహ్యమ్ అన్తస్త్వేనాన్తరం స్థితమ్ । యథావిదితమ్ ఆత్మాయం స్వచిత్త్వమ్ అనుపశ్యతి
బయటగా అనబడింది బయట ఆధారంగా ఉంటుంది, లోపలగా అనబడింది లోపలే ఉంటుంది. ఈ ఆత్మ తన మనసును ఇలా గుర్తించి చూస్తుంది.
సబాహ్యాభ్యన్తరం శాన్తమ్ ఆత్మనో ఽభేదనం జగత్ । అహన్తాదౌ స్థితే దేహే భూరిభఙ్గం భయం తు సత్
బయట, లోపల కలిసిన ఈ ప్రపంచం ఆత్మతో ఒక్కటై, ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. కానీ 'నేను' అనే భావం మొదలైనవి శరీరంలో స్థిరపడితే, విభజన ఎక్కువై, భయం కలుగుతుంది.
ద్యౌః క్షమా వాయుర్ ఆకాశం పర్వతాస్ సరితో దిశః । కల్పాగ్నినేవ జ్వలితం సర్వమ్ ఆధిహతాత్మనః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, ఖగోళం, పర్వతాలు, నదులు, దిశలు—ఇవి అన్నీ బాధతో ఉన్న మనసుకు ప్రళయాగ్ని మండుతున్నట్టు కనిపిస్తాయి.
యస్ త్వ్ ఆత్మరతిర్ ఏవాన్తః కుర్వన్ కర్మేన్ద్రియైః క్రియాః । న వశో హర్షశోకాభ్యాం స సమాహిత ఉచ్యతే
ఎవరైనా తనలోనే ఆనందిస్తూ, చేతకాయిన పనులు చేస్తూ, సంతోషం లేదా దుఃఖానికి లోనవకుండా ఉంటే, అతడిని స్థిరబుద్ధి ఉన్నవాడని అంటారు.
యస్ సర్వగతమ్ ఆత్మానం పశ్యన్ సముపశాన్తధీః । న శోచతి ధ్యాయతి వా స సమాహిత ఉచ్యతే
ఎవరైనా మనస్సు పూర్తిగా ప్రశాంతంగా ఉండి, అన్ని చోట్ల ఆత్మను చూస్తూ, శోకించకుండా, ఆలోచించకుండా ఉంటే, అతడిని స్థిరబుద్ధి ఉన్నవాడని అంటారు.
సపూర్వాపరపర్యన్తా యః పశ్యఞ్ జాగతీర్ గతీః । దృష్టిష్వ్ ఏతాసు హసతి స సమాహిత ఉచ్యతే
ఎవరైనా ఈ లోకంలోని గతులను—మునుపటి, తరువాతి, ముగింపు సహా—చూసి, వాటిని చూసి నవ్వగలిగితే, అతడిని స్థిరబుద్ధి ఉన్నవాడని అంటారు.
సమే పరే ఽస్తి నాహన్తా న జగజ్జన్మనీ మయి । వీచివృన్దేష్వ్ ఇవానప్త్వం న నాశే ఫేనధాతవః
నాకు సమంగా ఉన్న పరమ స్థితిలో, 'నేను' అనే భావన లేదు, లోక సృష్టి కూడా లేదు. అలానే, అలల మధ్య లాభనష్టాలు లేవు, నురుగు కణాల్లో నాశనం ఉండదు.
యస్యాన్తర్ అస్తి నాహన్త్వం న విభాగాది నో మమ । న చేతనాచేతనతే సో ఽస్తి నాస్తీతరో జనః
ఎవరికి లోపల 'నేను' అనే భావన లేదు, విడిపోవడం, 'నాది' అనే భావన, జీవజడాల మధ్య తేడా ఏదీ లేదు—అటువంటి వాడు ఇంకితరుల్లా ఉన్నవాడో లేనివాడో కాదు.
వ్యోమస్వచ్ఛో భవన్ స్వేహాం సమ్యగ్ ఆచరతీహ యః । హర్షామర్షవికారేషు కాష్ఠలోష్టసమస్ స సన్
ఎవరైనా ఆకాశంలా నిర్మలంగా, తన ఇంట్లో సరిగ్గా వ్యవహరిస్తూ, సంతోషం, కోపం, ఉల్లాసం లాంటి మార్పుల్లో చెక్క లేదా మట్టికట్టులా సమంగా ఉంటాడో, వాడే స్థిరుడు.