దృశ్యైర్ మమ న సమ్బన్ధ ఇతి నిశ్చిత్య శీతలః । కశ్చిత్ సంవ్యవహారస్థః కశ్చిద్ ధ్యానవ్యవస్థితః
ఈ జగత్తులో కనిపించే వాటితో నాకు సంబంధం లేదని బలంగా నిర్ణయించుకుని, కొందరు లోకవ్యవహారాల్లో ఉండి చల్లగా ఉంటారు; మరికొందరు ధ్యానంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
ద్వావ్ ఏతౌ రామ సుసమావ్ అన్తశ్ చేత్ పరిశీతలౌ । అన్తశ్శీతలతా యా స్యాత్ తద్ ధనం తత్ తపఃఫలమ్
రామా, ఇద్దరూ అంతరంగా ఒకే విధంగా చల్లగా ఉన్నప్పుడు, వారు నిజంగా సమానమే. ఆ లోపల కలిగే చల్లదనం నిజమైన ధనం, అది తపస్సు ఫలితం.
సమాధిస్థానకస్థస్య చేతశ్ చేద్ వృత్తిచఞ్చలమ్ । తత్ తస్య తత్ సమాధానం సమమ్ ఉన్మత్తతాణ్డవైః
సమాధిలో ఉన్నవాడి మనసు ఇంకా అల్లాడుతూ ఉంటే, అతని సమాధి పిచ్చివాడి డాన్స్ లాంటిదే.
ఉన్మత్తతాణ్డవస్థస్య చేతశ్ చేత్ క్షీణవాసనమ్ । తద్ అస్యోన్మత్తనృత్తం తత్ సమం బుద్ధసమాధినా
పిచ్చివాడిలా నృత్యం చేస్తున్నవాడి మనసులో వాసనలు తగ్గిపోయి ఉంటే, ఆ నృత్యం కూడా బుద్ధుడి సమాధితో సమానమే.
వ్యవహారీ ప్రబుద్ధో యః ప్రబుద్ధో యో వనే స్థితః । ద్వావ్ ఏతౌ పురుషౌ నూనమ్ అసన్దేహపదం గతౌ
వ్యవహారంలో ఉండి జాగృతుడైనవాడు, అడవిలో ఉండి జాగృతుడైనవాడు—ఈ ఇద్దరూ సందేహానికి అతీతమైన స్థితిని చేరుకున్నారు.
అకర్తృ కుర్వద్ అప్య్ ఏతచ్ చేతః ప్రతనువాసనమ్ । దూరే గతమనా జన్తుః కథాసంశ్రవణే యథా
చేయకపోయినా, మనస్సులో చేయడమనే భావం లేకుండా, వాసనలు చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, ఆ జీవుడు ఏదైనా పని చేస్తూ ఉన్నా, కథను మనసు లేకుండా వింటున్నవాడిలా, ఆ విషయానికి దూరంగా ఉంటాడు.
అకుర్వద్ అపి కర్త్ర్ ఏవ చేతః ప్రఘనవాసనమ్ । నిస్స్పన్దాఙ్గమ్ అపి స్వప్నే శ్వభ్రపాతస్థితావ్ ఇవ
ఏ పనీ చేయకపోయినా, మనస్సులో చేయడమనే వాసనలు బలంగా ఉన్నప్పుడు, శరీరం కదలకపోయినా, నిద్రలో ఉన్నట్టు, లోతైన గర్భంలో నిల్చున్నవాడిలా, మనస్సు అశాంతిగా ఉంటుంది.
చేతసో యద్ అకర్తృత్వం తత్ సమాధానమ్ ఉత్తమమ్ । తం విద్ధి కేవలీభావం సా శుభా నిర్వృతిః పరా
మనస్సు చేయడమనే భావం లేకుండా ఉండటం, అదే అత్యుత్తమ స్థితి. అదే ఒంటరిగా ఉండే స్థితి, అదే శ్రేష్ఠమైన, మంగళకరమైన ఆనందం.
చేతశ్చలాచలత్వం హి పరమం కారణం స్మృతేః । ధ్యానాధ్యానదృశోస్ తేన తద్ ఏవానఙ్కురం కురు
మనస్సు స్థిరంగా లేదా చంచలంగా ఉండటం, జ్ఞాపకశక్తికి ప్రధాన కారణం. అందువల్ల, ధ్యానం, అధ్యానం రెండింటినీ చూసేవాడికి, అదే విత్తనంలా మొలకెత్తించు.
అవాసనం స్థిరం ప్రోక్తం మనో ధ్యానం తద్ ఏవ చ । స ఏవ కేవలీభావశ్ శాన్తం తత్రైవ తత్ సదా
మనస్సు లోపల ఎలాంటి వాసనలు లేకుండా స్థిరంగా ఉండటం అనేదే ధ్యానం. అదే మనస్సు స్వరూపంలో నిలిచిపోవడం, శాంతంగా ఉండటం, ఎప్పుడూ ఆ స్థితిలో ఉండటం.
తనువాసనమ్ అప్య్ ఉచ్చైఃపదాయోద్యతమ్ ఉచ్యతే । అవాసనం మనో ఽకర్తృపదం తస్మాద్ అవాప్యతే
కొంతవరకు వాసనలు ఉన్న మనస్సు కూడా పరమ స్థితిని పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. వాసనలు లేని మనస్సు చేసేవాడనేది అనే భావనను దాటి పోయి, అచేతన స్థితిని పొందుతుంది.
ఘనవాసనమ్ ఏతత్ తు చేతః కర్తృత్వభావనమ్ । సర్వదుఃఖప్రదం తస్మాద్ వాసనాస్ తనుతామ్ నయేత్
బలమైన వాసనలు ఉండటం వల్ల మనస్సులో చేసేవాడనేది భావన కలుగుతుంది. అందుకే, అన్ని బాధలకు కారణమైన ఆ వాసనలను తగ్గించుకోవాలి.
ప్రశాన్తజగదాస్థో ఽన్తర్ వీతశోకభయైషణః । స్వస్థో భవతి యేనాత్మా స సమాధిర్ ఇతి స్మృతః
బయట ప్రపంచం ప్రశాంతంగా అనిపించి, లోపల దుఃఖం, భయం, ఆశలు లేని స్థితిలో ఆత్మ స్థిరంగా ఉంటే, ఆ స్థితినే సమాధి అంటారు.
చేతసా సమ్పరిత్యజ్య సర్వభావాన్ సభావనాన్ । యథా తిష్ఠసి తిష్ఠ త్వం తథా శైలే గృహే ఽథ వా
మనసుతో అన్ని భావాలనూ, వాటి గుర్తులనూ పూర్తిగా వదిలేసి, నీవు పర్వతంపై ఉన్నావా, ఇంట్లో ఉన్నావా, ఎక్కడ ఉన్నా, ఎలా ఉన్నావో అలా ఉండిపో.
గృహమ్ ఏవ గృహస్థానాం సుసమాహితచేతసామ్ । శాన్తాహఙ్కృతిదోషాణాం విజనా వనభూమయః
మనస్సు స్థిరంగా ఉన్న గృహస్తులకు, అహంకార దోషాలు శాంతించినవారికి, వారి స్వంత ఇల్లు కూడా ఒంటరిగా ఉన్న అరణ్యంలా ఉంటుంది.
అరణ్యసదనే తుల్యే సమాహితమనోదృశామ్ । మహతామ్ ఇహ భూతానాం భూతానాం మహతామ్ ఇవ
మనస్సు ఏకాగ్రతతో ఉన్నవారికి, అడవిలో నివాసం అయినా, ఇంట్లో ఉండటం అయినా ఒకటే. జీవుల్లో గొప్పవారికి, ఇతర మహాత్ములకూ ఇదే విధంగా ఉంటుంది.
శామ్యచ్చిత్తమహాభ్రస్య జనజాలోజ్జ్వలాన్య్ అపి । నగరాణ్య్ ఏవ శూన్యాని వనాన్య్ అవనిపాత్మజ
ఓ రాజకుమార! మనస్సులోని మబ్బులు తొలగిపోయినవారికి, జనసంచారంతో వెలిగిపోతున్న పట్టణాలూ, అడవిలా ఖాళీగా కనిపిస్తాయి.
వృత్తిమచ్చిత్తమత్తస్య నిర్జనాని వనాన్య్ అపి । నగరాణి మహాలోకపూర్ణాని పరవీరహన్
మనసు కలవరపడి, ఆలోచనల మత్తులో ఉన్నవాడికి, ఎక్కడున్న అడవులు అయినా, జనసంచారం గల పట్టణాల్లా, శత్రువులతో నిండిన ప్రదేశాల్లా కనిపిస్తాయి.
వ్యుత్థితం చిత్తమ్ అభ్యేతి భ్రమే శాన్తే సుషుప్తతామ్ । నిర్వాణమ్ ఏతి నిర్వాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
మనస్సు కలవరపడితే అది అయోమయానికి లోనవుతుంది; ప్రశాంతంగా ఉంటే, అది గాఢ నిద్రలోకి వెళ్తుంది. విముక్తిని కోరుకుంటే, దానికి తగినట్టే ప్రవర్తించు.
సర్వభావపదాతీతం సర్వభావాత్మకం చ వా । యః పశ్యతి సదాత్మానం స సమాహిత ఉచ్యతే
ప్రతి స్థితిని దాటి ఉన్నవాడిగా, లేదా అన్ని స్థితులలోను తనను తానే చూస్తూ ఉండేవాడిని ఎవరైనా ఎప్పుడూ తాను అనుభవిస్తే, అతడిని ఏకాగ్రచిత్తుడని అంటారు.
సహాత్మనా సదైవేదం జగత్ పశ్యతి నో మనః । యథా స్వప్నే తథైవాస్మిఞ్ జాగ్రత్య్ అపి జనేశ్వర
ఈ లోకాన్ని ఎప్పుడూ ఆత్మతో కలిపి చూస్తున్నవాడు, మనసుతో చూడడు; కలలో ఎలా ఉంటుందో, అలాగే మెలకువలోనూ అదే స్థితి, ఓ జనేశ్వరా.
యథా విపినగా లోకా విహరన్తో ఽప్య్ అసత్సమాః । అసమ్బన్ధాత్ తథా జ్ఞస్య గ్రామో ఽపి విపినోపమః
ఎలాగైతే అడవిలో తిరిగే వారు కలిసే ఉన్నా, ఒకరితో ఒకరికి నిజమైన సంబంధం ఉండదు, అలాగే జ్ఞానిని కొరకు ఊరు కూడా అనుబంధం లేక అడవి లాంటిదే.
అన్తర్ముఖమనా నిత్యం సుప్తో బుద్ధో వ్రజన్ పఠన్ । పురం జనపదం గ్రామమ్ అరణ్యమ్ ఇవ పశ్యతి
ఎప్పుడూ లోపలికి మనసు మళ్లినవాడు — నిద్రలోనైనా, మేలులోనైనా, నడుస్తున్నా, చదువుతున్నా — పట్టణం, దేశం, గ్రామం అన్నీ అడవి లాగానే కనిపిస్తాయి.
సర్వమ్ ఆకాశతామ్ ఏతి నిత్యమ్ అన్తర్ముఖస్థితేః । సర్వథానుపయోగిత్వాద్ భూతాకులమ్ ఇదం జగత్
ఎవరైనా అంతర్ముఖంగా నిలిచినప్పుడు, అన్నీ ఆకాశంలా అనిపిస్తాయి; ఏదీ నిజంగా ఉపయోగపడదు కాబట్టి, ఈ ప్రాణులతో నిండిన లోకం ఖాళీగా అనిపిస్తుంది.
అన్తశ్శీతలతాయాం తు లబ్ధాయాం శీతలం జగత్ । విజ్వరాణామ్ ఇవ నృణాం భవత్య్ ఆ జీవితస్థితేః
లోపల చల్లదనం కలిగినప్పుడు, ఈ లోకమంతా చల్లగా మారుతుంది; జ్వరం లేని వారికి జీవితం ఉన్నంతవరకూ ఎలా శరీరం చల్లగా ఉంటుందో, అలాగే.
అన్తస్తృష్ణోపతప్తానాం దావదాహమయం జగత్ । భవత్య్ అఖిలజన్తూనాం యద్ అన్తస్ తద్ బహిస్ స్థితమ్
అంతరంగా తృష్ణతో బాధపడే వారికి ఈ లోకం అరణ్యంలో మంటలాగే అనిపిస్తుంది. ప్రతి జీవిలో ఉన్నది బయట కూడా అలాగే కనిపిస్తుంది.
ద్యౌః క్షమా వాయుర్ ఆకాశం పర్వతాస్ సరితో దిశః । అన్తఃకరణతత్త్వస్య భాగా బహిర్ అవస్థితాః
ఆకాశం, భూమి, గాలి, ఖాళీ స్థలం, పర్వతాలు, నదులు, దిశలు — ఇవన్నీ మనసులోని అంతరతత్త్వానికి బయట కనిపించే భాగాలే.
వటధానావట ఇవ అన్తర్ అస్య యద్ ఆత్మనః । తద్ బహిర్ భాసతే భాస్వద్ వికసత్పుష్పగన్ధవత్
అత్తిపండు లోపల పువ్వు వికసించి దాని పరిమళం బయటకు వ్యాపించునట్లు, మనలో ఉన్నది కూడా వెలుపల వెలిగిపోతుంది.
న బహిష్ట్వం న చాన్తస్త్వం క్వచిత్ కిఞ్చన విద్యతే । యద్ యథా కచితం చిత్త్వాత్ తత్ తథా తథ్యమ్ ఉత్థితమ్
ఎక్కడా లోపల, బయట అనే తేడా లేదు. మనసులో ఏది ఎలా ఉద్భవించిందో, అదే నిజంగా కనిపిస్తుంది.
ఆత్మతత్త్వోదరం భాతి బహిష్ట్వేన జగత్తయా । కర్పూరమ్ ఇవ గన్ధేన సఙ్కోచి ప్రవికాసి చ
ఆత్మతత్వం లోపల వెలుగుగా ఉంటుంది, బయట ప్రపంచంగా కనిపిస్తుంది. ఇది కర్పూరం పరిమళంలా — కొన్నిసార్లు గట్టిగా, మరికొన్నిసార్లు వ్యాపించి ఉంటుంది.