దినకరకరశుష్కం విప్రకఙ్కాలకం తజ్ ఝగితి చ కరకోటౌ బద్ధఖట్వాఙ్గసఙ్గా । సకలవిబుధవన్ద్యా ఖిఙ్ఖినీ దేవదేవీ నిశి నవరతనృత్తా కాచకాన్తిం చకార
ఆ దేహం, సూర్యకిరణాలతో ఎండిపోయి, ఎముకలుగా మారి, చేతిలో కఠోర దండం, ఖట్వాంగం ధరించి, అన్ని దేవతలచే పూజింపబడింది. అటువంటి దేవతల్లో గొప్పదైన ఖింఖిణీ ఆ రాత్రి కొత్త నృత్యం చేసి, స్ఫటికపు ప్రకాశంతో మెరిసింది.
ఇత్య్ ఉద్దాలకదేహకో ఽద్య విలసన్మాయూరబర్హవ్రజవ్యాలోలాబ్దలవే నవే వివలితే మన్దారమాలాగణైః । శేతే ఖిఙ్ఖినికామహాభగవతీలీలాలలామే లతాజాలే భృఙ్గ ఇవాన్తపుష్పపటలే పశ్చాద్ ఉపాగచ్ఛతి
ఇలా, ఉద్దాలకుని శరీరం ఇప్పుడు మయూరపింఛాలతో అలంకరించబడి, కొత్త మేఘంలా తేలికగా ఊగుతూ, మందారపూల మాలలతో అలంకరించబడి, ఖింఖిణీ మహాదేవత ఆటవనంలో, లతల మధ్య, తేనెటీగ పుష్పపు లోపల నిద్రించునట్లు, అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటోంది.
ఏషోద్దాలకచిత్తవృత్తికలనావల్లీ వివేకస్ఫురత్స్వానన్దప్రవికాసభాసికుసుమా హృత్కాననే విస్తృతే । రూఢా యస్య కదాచిద్ ఏవ విలసద్రమ్యేవ సచ్ఛాయయా నాసావ్ ఏతి వియోగమ్ ఏతి చ ఫలేనోచ్చైస్తరాం సఙ్గమమ్
ఇది ఉద్దాలకుని మనస్సు ప్రవాహపు వల్లి. హృదయవనంలో విస్తరించి, వివేకంతో మెరిసే ఆనందపుష్పాలతో వికసిస్తోంది. అది కొన్ని సార్లు అందమైన నీడను ఇస్తుంది, మరికొన్ని సార్లు దూరమవుతుంది, ఇంకొన్ని సార్లు అత్యున్నత ఐక్య ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
క్రమేణానేన రిపుహన్ విచార్యాత్మానమ్ ఆత్మనా । విశ్రాన్తిమ్ ఏతి వితతే పదే పద్మదలేక్షణ
ఈ విధంగా, శత్రువులను జయించినవాడా, మనసుతో మనసును పరిశీలిస్తూ, పద్మపు కన్నులవంటి పరిమితిలేని స్థితిలో విశ్రాంతిని పొందుతాడు.
శాస్త్రార్థగురుచేతోభిస్ తావత్ తావద్ విచార్యతే । సర్వదృశ్యక్షయాభ్యాసాద్ యావద్ ఆసాద్యతే పరమ్
శాస్త్రార్థం, గురువు, తన మనసు సహాయంతో మళ్లీ మళ్లీ విచారిస్తూ, కనిపించే ప్రతిదీ పోయే సాధన వల్ల, పరమ స్థితిని పొందుతాడు.
వైరాగ్యాభ్యాసశాస్త్రార్థప్రజ్ఞాగురుయమక్రమైః । పదమ్ ఆసాద్యతే పుణ్యం ప్రజ్ఞయైవైకయాథ వా
వైరాగ్యం, సాధన, శాస్త్రార్థం, జ్ఞానం, గురువు సూచనలతో, లేదా కేవలం జ్ఞానంతోనే, పుణ్యమైన స్థితిని చేరుకోవచ్చు.
సమ్ప్రబోధవతీ తీక్ష్ణా కలఙ్కరహితా మతిః । సర్వసామగ్ర్యహీనాపి ప్రాప్యం ప్రాప్నోతి శాశ్వతమ్
పూర్తిగా మేలుకున్నది, మచ్చలేని మనస్సు, ఇతర సాధనాలేమీ లేకపోయినా, శాశ్వతమైనది పొందగలదు.
భగవన్ భూతభవ్యేశ కశ్చిజ్ జ్ఞాతసమాధికః । ప్రబుద్ధ ఇతి విశ్రాన్తో వ్యవహారపరో ఽపి సన్
భూతకాల భవిష్యత్కి అధిపతి అయిన ప్రభూ, ఎవరో ఒకరు పరిపూర్ణ జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, ఈ లోక విషయాల్లో పాల్గొంటూ ఉన్నా, వారు పూర్తిగా మేలుకొని, అంతరంగా విశ్రాంతి పొందినవారిగా చెప్పబడతారు.
కశ్చిద్ ఏకాన్తమ్ ఆశ్రిత్య సమాధినియతస్ స్థితః । తయోస్ తు కతరశ్ శ్రేయాన్ ఇతి మే భగవన్ వద
ఇంకొంతమంది ఒంటరిగా ఉండి, ధ్యానంలో స్థిరంగా నిలుస్తారు. ఈ ఇద్దరిలో ఎవరు ఉత్తములు? ప్రభూ, దయచేసి నాకు చెప్పండి.
ఇమం గుణసమాహారమ్ అనాత్మత్వేన పశ్యతః । అన్తశ్శీతలతా యాసౌ సమాధిర్ ఇతి కథ్యతే
ఈ శరీర లక్షణాలన్నీ నాది కావని ఎవరైనా చూస్తే, వారి హృదయంలో కలిగే చల్లదనం ధ్యానం అని అంటారు.
దృశ్యైర్ మమ న సమ్బన్ధ ఇతి నిశ్చిత్య శీతలః । కశ్చిత్ సంవ్యవహారస్థః కశ్చిద్ ధ్యానవ్యవస్థితః
ఈ జగత్తులో కనిపించే వాటితో నాకు సంబంధం లేదని బలంగా నిర్ణయించుకుని, కొందరు లోకవ్యవహారాల్లో ఉండి చల్లగా ఉంటారు; మరికొందరు ధ్యానంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
ద్వావ్ ఏతౌ రామ సుసమావ్ అన్తశ్ చేత్ పరిశీతలౌ । అన్తశ్శీతలతా యా స్యాత్ తద్ ధనం తత్ తపఃఫలమ్
రామా, ఇద్దరూ అంతరంగా ఒకే విధంగా చల్లగా ఉన్నప్పుడు, వారు నిజంగా సమానమే. ఆ లోపల కలిగే చల్లదనం నిజమైన ధనం, అది తపస్సు ఫలితం.
సమాధిస్థానకస్థస్య చేతశ్ చేద్ వృత్తిచఞ్చలమ్ । తత్ తస్య తత్ సమాధానం సమమ్ ఉన్మత్తతాణ్డవైః
సమాధిలో ఉన్నవాడి మనసు ఇంకా అల్లాడుతూ ఉంటే, అతని సమాధి పిచ్చివాడి డాన్స్ లాంటిదే.
ఉన్మత్తతాణ్డవస్థస్య చేతశ్ చేత్ క్షీణవాసనమ్ । తద్ అస్యోన్మత్తనృత్తం తత్ సమం బుద్ధసమాధినా
పిచ్చివాడిలా నృత్యం చేస్తున్నవాడి మనసులో వాసనలు తగ్గిపోయి ఉంటే, ఆ నృత్యం కూడా బుద్ధుడి సమాధితో సమానమే.
వ్యవహారీ ప్రబుద్ధో యః ప్రబుద్ధో యో వనే స్థితః । ద్వావ్ ఏతౌ పురుషౌ నూనమ్ అసన్దేహపదం గతౌ
వ్యవహారంలో ఉండి జాగృతుడైనవాడు, అడవిలో ఉండి జాగృతుడైనవాడు—ఈ ఇద్దరూ సందేహానికి అతీతమైన స్థితిని చేరుకున్నారు.
అకర్తృ కుర్వద్ అప్య్ ఏతచ్ చేతః ప్రతనువాసనమ్ । దూరే గతమనా జన్తుః కథాసంశ్రవణే యథా
చేయకపోయినా, మనస్సులో చేయడమనే భావం లేకుండా, వాసనలు చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, ఆ జీవుడు ఏదైనా పని చేస్తూ ఉన్నా, కథను మనసు లేకుండా వింటున్నవాడిలా, ఆ విషయానికి దూరంగా ఉంటాడు.
అకుర్వద్ అపి కర్త్ర్ ఏవ చేతః ప్రఘనవాసనమ్ । నిస్స్పన్దాఙ్గమ్ అపి స్వప్నే శ్వభ్రపాతస్థితావ్ ఇవ
ఏ పనీ చేయకపోయినా, మనస్సులో చేయడమనే వాసనలు బలంగా ఉన్నప్పుడు, శరీరం కదలకపోయినా, నిద్రలో ఉన్నట్టు, లోతైన గర్భంలో నిల్చున్నవాడిలా, మనస్సు అశాంతిగా ఉంటుంది.
చేతసో యద్ అకర్తృత్వం తత్ సమాధానమ్ ఉత్తమమ్ । తం విద్ధి కేవలీభావం సా శుభా నిర్వృతిః పరా
మనస్సు చేయడమనే భావం లేకుండా ఉండటం, అదే అత్యుత్తమ స్థితి. అదే ఒంటరిగా ఉండే స్థితి, అదే శ్రేష్ఠమైన, మంగళకరమైన ఆనందం.
చేతశ్చలాచలత్వం హి పరమం కారణం స్మృతేః । ధ్యానాధ్యానదృశోస్ తేన తద్ ఏవానఙ్కురం కురు
మనస్సు స్థిరంగా లేదా చంచలంగా ఉండటం, జ్ఞాపకశక్తికి ప్రధాన కారణం. అందువల్ల, ధ్యానం, అధ్యానం రెండింటినీ చూసేవాడికి, అదే విత్తనంలా మొలకెత్తించు.
అవాసనం స్థిరం ప్రోక్తం మనో ధ్యానం తద్ ఏవ చ । స ఏవ కేవలీభావశ్ శాన్తం తత్రైవ తత్ సదా
మనస్సు లోపల ఎలాంటి వాసనలు లేకుండా స్థిరంగా ఉండటం అనేదే ధ్యానం. అదే మనస్సు స్వరూపంలో నిలిచిపోవడం, శాంతంగా ఉండటం, ఎప్పుడూ ఆ స్థితిలో ఉండటం.
తనువాసనమ్ అప్య్ ఉచ్చైఃపదాయోద్యతమ్ ఉచ్యతే । అవాసనం మనో ఽకర్తృపదం తస్మాద్ అవాప్యతే
కొంతవరకు వాసనలు ఉన్న మనస్సు కూడా పరమ స్థితిని పొందేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. వాసనలు లేని మనస్సు చేసేవాడనేది అనే భావనను దాటి పోయి, అచేతన స్థితిని పొందుతుంది.
ఘనవాసనమ్ ఏతత్ తు చేతః కర్తృత్వభావనమ్ । సర్వదుఃఖప్రదం తస్మాద్ వాసనాస్ తనుతామ్ నయేత్
బలమైన వాసనలు ఉండటం వల్ల మనస్సులో చేసేవాడనేది భావన కలుగుతుంది. అందుకే, అన్ని బాధలకు కారణమైన ఆ వాసనలను తగ్గించుకోవాలి.
ప్రశాన్తజగదాస్థో ఽన్తర్ వీతశోకభయైషణః । స్వస్థో భవతి యేనాత్మా స సమాధిర్ ఇతి స్మృతః
బయట ప్రపంచం ప్రశాంతంగా అనిపించి, లోపల దుఃఖం, భయం, ఆశలు లేని స్థితిలో ఆత్మ స్థిరంగా ఉంటే, ఆ స్థితినే సమాధి అంటారు.
చేతసా సమ్పరిత్యజ్య సర్వభావాన్ సభావనాన్ । యథా తిష్ఠసి తిష్ఠ త్వం తథా శైలే గృహే ఽథ వా
మనసుతో అన్ని భావాలనూ, వాటి గుర్తులనూ పూర్తిగా వదిలేసి, నీవు పర్వతంపై ఉన్నావా, ఇంట్లో ఉన్నావా, ఎక్కడ ఉన్నా, ఎలా ఉన్నావో అలా ఉండిపో.
గృహమ్ ఏవ గృహస్థానాం సుసమాహితచేతసామ్ । శాన్తాహఙ్కృతిదోషాణాం విజనా వనభూమయః
మనస్సు స్థిరంగా ఉన్న గృహస్తులకు, అహంకార దోషాలు శాంతించినవారికి, వారి స్వంత ఇల్లు కూడా ఒంటరిగా ఉన్న అరణ్యంలా ఉంటుంది.
అరణ్యసదనే తుల్యే సమాహితమనోదృశామ్ । మహతామ్ ఇహ భూతానాం భూతానాం మహతామ్ ఇవ
మనస్సు ఏకాగ్రతతో ఉన్నవారికి, అడవిలో నివాసం అయినా, ఇంట్లో ఉండటం అయినా ఒకటే. జీవుల్లో గొప్పవారికి, ఇతర మహాత్ములకూ ఇదే విధంగా ఉంటుంది.
శామ్యచ్చిత్తమహాభ్రస్య జనజాలోజ్జ్వలాన్య్ అపి । నగరాణ్య్ ఏవ శూన్యాని వనాన్య్ అవనిపాత్మజ
ఓ రాజకుమార! మనస్సులోని మబ్బులు తొలగిపోయినవారికి, జనసంచారంతో వెలిగిపోతున్న పట్టణాలూ, అడవిలా ఖాళీగా కనిపిస్తాయి.
వృత్తిమచ్చిత్తమత్తస్య నిర్జనాని వనాన్య్ అపి । నగరాణి మహాలోకపూర్ణాని పరవీరహన్
మనసు కలవరపడి, ఆలోచనల మత్తులో ఉన్నవాడికి, ఎక్కడున్న అడవులు అయినా, జనసంచారం గల పట్టణాల్లా, శత్రువులతో నిండిన ప్రదేశాల్లా కనిపిస్తాయి.
వ్యుత్థితం చిత్తమ్ అభ్యేతి భ్రమే శాన్తే సుషుప్తతామ్ । నిర్వాణమ్ ఏతి నిర్వాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
మనస్సు కలవరపడితే అది అయోమయానికి లోనవుతుంది; ప్రశాంతంగా ఉంటే, అది గాఢ నిద్రలోకి వెళ్తుంది. విముక్తిని కోరుకుంటే, దానికి తగినట్టే ప్రవర్తించు.
సర్వభావపదాతీతం సర్వభావాత్మకం చ వా । యః పశ్యతి సదాత్మానం స సమాహిత ఉచ్యతే
ప్రతి స్థితిని దాటి ఉన్నవాడిగా, లేదా అన్ని స్థితులలోను తనను తానే చూస్తూ ఉండేవాడిని ఎవరైనా ఎప్పుడూ తాను అనుభవిస్తే, అతడిని ఏకాగ్రచిత్తుడని అంటారు.