అనర్థః ప్రాప్యతే యత్ర శాస్త్రితాద్ అపి పౌరుషాత్ । అనర్థకర్తుర్ బలవత్ తత్ర జ్ఞేయం స్వపౌరుషమ్
శాస్త్రాన్ని అనుసరించి చేసిన ప్రయత్నం నుండీ అనర్థం కలిగితే, ఆ అనర్థాన్ని కలిగించినవాడి స్వప్రయత్నమే అక్కడ బలంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణయన్ । శుభేనాశుభమ్ ఉద్యుక్తః ప్రాక్తనం పౌరుషం జయేత్
ఎక్కువ బలమైన ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, దంతాలతో దంతాలను నలిపినట్టు, మంచి ప్రయత్నంతో చెడ్డ ప్రయత్నాన్ని ఎదుర్కొని, గత ప్రయత్నాన్ని ప్రస్తుత ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు.
ప్రాక్తనః పురుషార్థో ఽసౌ మాం నియోజయతీతి ధీః । బలాద్ అధస్పదీకార్యా ప్రత్యక్షాద్ అధికా న సా
‘నా గత ప్రయత్నమే నన్ను బలవంతంగా నడిపిస్తుంది’ అనే ఆలోచనను పక్కన పెట్టాలి; ప్రస్తుత కార్యమే నిజంగా శక్తివంతమైనది, అది మించినది కాదు.
తావత్ తావత్ ప్రయత్నేన యతితవ్యం స్వపౌరుషమ్ । ప్రాక్తనం పౌరుషం యావద్ అశుభం శామ్యతి స్వయమ్
తన స్వంత శ్రమతో నిరంతరం ప్రయత్నించాలి; పూర్వపు చెడు ప్రయత్నం తానే తానుగా శాంతించేవరకు ఆగకుండా కృషి చేయాలి.
దోషశ్ శామ్యత్య్ అసన్దేహం ప్రాక్తనో ఽద్యతనైర్ గుణైః । దృష్టాన్తో ఽత్ర హ్యస్తనస్య దోషస్యాద్యగుణైః క్షయః
నిస్సందేహంగా, గత దోషాలు ప్రస్తుత సద్గుణాలతో పోయిపోతాయి; నిన్నటి తప్పు ఈరోజు మంచి చేతుల వల్ల పోయినట్టు ఇది ఉదాహరణ.
అసద్దైవమ్ అధః కృత్వా నిత్యమ్ ఉద్యుక్తయా ధియా । సంసారోత్తరణం భూత్యై యతేతాధాతుమ్ ఆత్మని
అసత్యమైన విధిని పక్కన పెట్టి, ఎప్పుడూ దృఢమైన మనస్సుతో సంసారం దాటి సుఖంగా ఉండేందుకు అవసరమైన మార్గాన్ని తనలో స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాలి.
న గన్తవ్యమ్ అనుద్యోగైస్ సామ్యం పురుషగర్దభైః । ఉద్యోగస్ తు యథాశాస్త్రం లోకద్వితయసిద్ధయే
మనిషి తన ప్రయత్నాన్ని వదిలిపెట్టి, మనుషులు, గాడిదలు సమానమని భావించకూడదు. రెండు లోకాల సాఫల్యం కోసం శాస్త్రబద్ధంగా ప్రయత్నం చేయాలి.
సంసారకుహరాద్ అస్మాన్ నిర్గన్తవ్యం స్వయం బలాత్ । పౌరుషం యత్నమ్ ఆశ్రిత్య హరిణేవారిపఞ్జరాత్
ఈ సంసారపు అంధకార గుహ నుండి మనం స్వయంగా, ధైర్యంగా బయటపడాలి. మన శక్తిని నమ్ముకొని, నీటిలో చిక్కుకున్న జింకలా బయటపడాలి.
ప్రత్యహం ప్రత్యవేక్షేత నరశ్ చరితమ్ ఆత్మనః । సన్త్యజేత్ పశుభిస్ తుల్యం శ్రయేత్ సత్పురుషోచితమ్
ప్రతి రోజు మనం మన ప్రవర్తనను పరిశీలించాలి. జంతువుల్లా ఉండే అలవాట్లు వదిలిపెట్టి, మంచివారికి తగినట్లు ప్రవర్తించాలి.
కిఞ్చిత్ కాన్తాన్నపానాదికలిలం కోమలం గృహే । వ్రణే కీట ఇవాస్వాద్య వయః కార్యం న భస్మసాత్
ఇంట్లో కొంత మధురమైన ఆహారం, పానీయాలు ఆస్వాదించడం సున్నితమైనదే అయినా, గాయం మీద పురుగు ఆనందించునట్లు, మన యవ్వనాన్ని వ్యర్థంగా కాలిపోనీయకూడదు.
శుభేన పౌరుషేణాశు శుభమ్ ఆసాద్యతే ఫలమ్ । అశుభేనాశుభం నిత్యం దైవం నామ న కిఞ్చన
మంచి ప్రయత్నంతో త్వరగా మంచి ఫలితం లభిస్తుంది. చెడు ప్రయత్నం చేస్తే ఎప్పుడూ చెడు ఫలితమే వస్తుంది. దైవం అనే మాటకు అసలు అర్థమే లేదు.
ప్రత్యక్షదృష్టమ్ ఉత్సృజ్య యో ఽనుమానమనాస్ త్వ్ అసౌ । స్వభుజాభ్యామ్ ఇమౌ సర్పావ్ ఇతి ప్రేక్ష్య పలాయతామ్
తన కళ్లతో చూసినదాన్ని వదిలిపెట్టి, ఊహతోనే నడిచేవాడు, తన చేతులతో ఆ రెండు పాములను పట్టుకోకుండా చూసి, భయపడి పారిపోతాడు.
దైవం సమ్ప్రేరయతి మామ్ ఇతి ముగ్ధధియాం ముఖమ్ । అదృష్టశ్రేష్ఠదృష్టీనాం దృష్ట్వా లక్ష్మీర్ నివర్తతే
నన్ను దైవం నడిపిస్తుంది అని అనేవారు మూర్ఖులే. దృష్టికి అందని మంచి కారణాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, అదృష్టం దూరమవుతుంది.
తస్మాత్ పురుషయత్నేన వివేకం పూర్ణమ్ ఆశ్రయేత్ । ఆత్మజ్ఞానమయార్థాని శాస్త్రాణి ప్రవిచారయేత్
అందువల్ల, మన ప్రయత్నంతో సంపూర్ణమైన వివేకాన్ని ఆశ్రయించాలి. ఆత్మజ్ఞానంతో కూడిన అర్థాన్ని తెలిపే శాస్త్రాలను పరిశీలించాలి.
చిత్తే చిన్తయతామ్ అర్థం యథాశాస్త్రం నిజేహితైః । అసంసాధయతామ్ ఏవ మూఢానాం ధిగ్ దురీప్సితమ్
మనసులో ఎవరు ఏదైనా లక్ష్యాన్ని, శాస్త్రబద్ధంగా, తమ శ్రమతో ఆలోచించినా, దాన్ని సాధించలేకపోతే, అలాంటి మూర్ఖులను వారి తప్పుడు ఆశలకోసం నిందించాలి.
పౌరుషం చ న చానన్తం న యన్ నామాభివాఞ్ఛ్యతే । న యత్నేనాపి మహతా తైలమ్ ఆసాద్యతే ఽశ్మనః
మనిషి శ్రమకు హద్దులుంటాయి, ప్రతి కోరిక నెరవేరదు; ఎంత శ్రమించినా రాయిలోనుంచి నూనె రాదు కదా.
యథా ఘటః పరిమితో యథా పరిమితః పటః । నియతః పరిమాణస్థః పురుషార్థస్ తథైవ వః
ఒక మట్టికుండకు పరిమితి ఉన్నట్టు, వస్త్రానికి పరిమితి ఉన్నట్టు, మనుషుల ప్రయత్నానికి కూడా ఎప్పుడూ ఒక హద్దు ఉంటుంది.
స చ శాస్త్రార్థసత్సఙ్గసమాచారైర్ నిజం ఫలమ్ । దదాతీతి స్వభావో ఽయమ్ అన్యథానర్థసిద్ధయే
శాస్త్రజ్ఞానం, మంచి వారి సాంగత్యం, సత్కార్యాలు కలిసినప్పుడు మాత్రమే మన ప్రయత్నానికి ఫలితం లభిస్తుంది; ఇది సహజం, లేకపోతే దురదృష్టమే మిగిలిపోతుంది.
స్వరూపం పౌరుషస్యైతద్ ఏవం వ్యవహరన్ నరః । యాతి నిష్ఫలయత్నత్వం న కదాచన కశ్చన
మనిషి తన సహజమైన శ్రమను అనుసరిస్తూ పనిచేస్తే, అతని ప్రయత్నం ఎప్పుడూ వృథా కాదు.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖార్తా అప్య్ అన్యే పురుషోత్తమాః । పౌరుషేణైవ యత్నేన యాతా దేవేన్ద్రతుల్యతామ్
బాధలు, దారిద్ర్యం, దుఃఖంతో బాధపడినవారు కూడా, కేవలం శ్రమతోనే దేవేంద్రుడితో సమానమైన స్థాయికి చేరుకున్నారు.
ఆ బాల్యాచ్ చైవమ్ అభ్యస్తైశ్ శాస్త్రసత్సఙ్గమాదిభిః । గుణైః పురుషయత్నేన స్వో ఽర్థస్ సమ్ప్రాప్యతే హి తైః
బాల్యమునుండే శాస్త్రపఠనం, మంచి వారి సాంగత్యం వంటి మంచి లక్షణాలను అభ్యసిస్తూ, మనిషి తన శ్రమతో తన లక్ష్యాన్ని సాధించగలడు.
ఇతి ప్రత్యక్షతో దృష్టమ్ అనుభూతం శ్రుతం కృతమ్ । దైవోత్థమ్ ఇతి మన్యన్తే యే హతాస్ తే కుబుద్ధయః
ఇలా ప్రత్యక్షంగా చూసినది, అనుభవించినది, వినినది, చేసినది అన్నీ ఇదే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రతిదీ విధి వల్లే జరుగుతుందని అనుకునేవారు నాశనమవుతారు; వారికి సరైన బుద్ధి లేదు.
ఆలస్యం యది న భవేజ్ జగత్య్ అనర్థః కో న స్యాద్ బహుధనికో బహుశ్రుతో వా । ఆలస్యాద్ ఇయమ్ అవనిస్ ససాగరాన్తా సమ్పూర్ణా నరపశుభిశ్ చ నిర్ధనైశ్ చ
ఈ లోకంలో ఆలస్యమేమీ లేకపోతే, దురదృష్టం అనేదే ఉండదు. ఎవరు ధనవంతులు కావరు? ఎవరు విద్యావంతులు కావరు? ఈ భూమి సముద్రాలతో చుట్టబడినది, ఆలస్యమే కారణంగా మానవమృగాలతో, దరిద్రులతో నిండిపోయింది.
బాల్యే గతే ఽవిరతకల్పితకేలిలోలే పౌగణ్డమణ్డనవయఃప్రభృతి ప్రయత్నాత్ । సత్సఙ్గమైః పదపదార్థవిబుద్ధబుద్ధిః కుర్యాన్ నరస్ స్వగుణదోషవిచారణాని
బాల్యం గడిచిపోయిన తర్వాత, ఆటపాటలలో మునిగిపోయే మనస్సు తగ్గినప్పుడు, యవ్వనంలోకి అడుగుపెట్టిన వెంటనే, మంచి స్నేహితుల సహవాసంతో, శ్రద్ధతో, మనిషి తన బుద్ధిని పదార్థాల సత్యస్వరూపాన్ని తెలుసుకునేందుకు ఉపయోగించాలి. తన స్వంత గుణదోషాలను పరిశీలించాలి.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రము సమీపించింది. సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలోని వారు నమస్కారం చేసి, స్నానానికి వెళ్లారు. ఆ సమయంలో సూర్యకిరణాలు మసకబారుతూ, సంధ్యా సమయం వచ్చింది.
తస్మాత్ ప్రాక్పౌరుషం దైవం నాన్యత్ తత్ ప్రోజ్ఝ్య దూరతః । సాధుసఙ్గమసచ్ఛాస్త్రైర్ జీవమ్ ఉత్తారయేద్ బలాత్
అందువల్ల, దైవం కన్నా ముందుగా మనుష్యుని ప్రయత్నమే ఉంది. మిగతావన్నీ దూరంగా వదిలేయాలి. మంచి సత్సంగతితో, సత్యమైన గ్రంథాలతో, బలవంతంగా జీవితం మెరుగుపర్చుకోవాలి.
యథా యథా ప్రయత్నస్ స్యాద్ భవేద్ ఆశు ఫలం తథా । ఇతి పౌరుషమ్ ఏవాస్తి దైవమ్ అస్తు తద్ ఏవ వః
మనిషి ఎంతగా శ్రమిస్తే, అంత త్వరగా ఫలితం లభిస్తుంది. అందుకే, మన ప్రయత్నమే నిజమైనది; అదృష్టం అనేది అంతే, దానిని మీరు అలా భావించండి.
దుఃఖాద్ యథా దుఃఖకాలే హా కష్టమ్ ఇతి కథ్యతే । హాకష్టశబ్దపర్యాయస్ తథా హా దైవమ్ ఇత్య్ అపి
బాధ సమయంలో మనం 'అయ్యో, ఎంత కష్టం!' అని అంటాం కదా, అలాగే 'అదృష్టం' అనే మాట కూడా 'అయ్యో!' అనే భావానికే మరో రూపం.
ప్రాక్స్వకర్మేతరాకారం దైవం నామ న విద్యతే । బాలః ప్రబలపుంసేవ తజ్ జేతుమ్ ఇహ శక్యతే
మన గత కర్మల వల్ల ఏర్పడిన రూపం తప్ప, అదృష్టం అనే దానికే వేరే అర్థం లేదు. అది బలమైన మనిషిని ఎదుర్కొనే చిన్నపిల్లలా, ఇక్కడ జయించవచ్చు.
హ్యస్తనో దుష్ట ఆచార ఆచారేణాద్య చారుణా । యథాశు శుభతాం యాతి ప్రాక్తనం కుకృతం తథా
నిన్నటి చెడు ప్రవర్తన, ఈ రోజు మంచిగా ప్రవర్తిస్తే త్వరగా మంచి మారుతుంది. అలాగే, పూర్వంలో చేసిన చెడు పనులు కూడా మారిపోతాయి.