పౌరుషేణైవ యత్నేన లలనావలనాకృతిమ్ । శరీరీ కశ్చిద్ ఏవేహ గతశ్ చన్ద్రార్ధచూడతామ్
ఈ లోకంలో శరీరాన్ని స్త్రీ సౌందర్యంతో అలంకరించుకున్నవాడు, తన స్వంత ప్రయత్నంతో మాత్రమే ఆ అర్ధచంద్రాన్ని మస్తకంపై ధరించే స్థాయికి చేరతాడు.
ప్రాక్తనం చైహికం చేతి ద్వివిధం విద్ధి పౌరుషమ్ । ప్రాక్తనో ఽద్యతనేనాశు పురుషార్థేన జీయతే
ప్రయత్నం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — గతంలో చేసినది, ఇప్పుడే చేస్తున్నది. గత ప్రయత్నాన్ని, ప్రస్తుత ప్రయత్నంతో, ధృఢ సంకల్పంతో త్వరగా జయించవచ్చు.
యత్నవద్భిర్ దృఢాభ్యాసైః ప్రజ్ఞోత్సాహసమన్వితైః । మేరవో ఽపి నిగీర్యన్తే కైవ ప్రాక్పౌరుషే కథా
ధైర్యంగా, బలమైన సాధనతో, జ్ఞానం, ఉత్సాహం కలిగి ఉన్నవారు పర్వతాలను కూడా జయించగలరు. అలాంటప్పుడు, పూర్వ ప్రయత్నం గురించి మాట్లాడటం ఏమిటి?
శాస్త్రనియన్త్రితపౌరుషపరమా పురుషస్య పురుషతా యా స్యాత్ । అభిమతఫలభరసిద్ధ్యై భవతి హి సాన్యా త్వ్ అనర్థాయ
శాస్త్రాలు చూపిన మార్గంలో చేసే ప్రయత్నమే మనిషికి అత్యుత్తమమైనది. అది కోరిన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; లేకపోతే, అది హానికరమే అవుతుంది.
కస్యాఞ్చిత్ స్వయమ్ ఆత్మదుస్స్థితివశాత్ పుంసో దశాయాం శనైర్ అఙ్గుల్యగ్రనిపీడితైకచులుకాద్ ఆచామబిన్దుర్ బహుః । కస్యాఞ్చిజ్ జలరాశిపర్వతపురద్వీపాన్తరాలఙ్కృతా కర్తవ్యోచితసంవిభాగకరణే పృథ్వీ న పృథ్వీ భవేత్
కొంతమందికి తమ మనస్సు స్థిరంగా లేకపోవడం వల్ల, ఒక్క వేళ్ల చివర నొక్కి తీసిన నీటి బొట్టు కూడా చాలానే అనిపిస్తుంది. మరికొందరికి సముద్రాలు, పర్వతాలు, పట్టణాలు, దీవులతో అలంకరించబడిన భూమి కూడా పనులకు సరిపోదు. అప్పుడు భూమి కూడా భూమిలా అనిపించదు.
ప్రవృత్తిర్ ఏవం ప్రథమం యథాశాస్త్రం విహారిణామ్ । ప్రభేవ వర్ణభేదానాం సాధనీ సర్వకర్మణామ్
ఈ లోకంలో జీవించే వారికి, శాస్త్రం చెప్పినట్టు మొదట చేయాల్సింది కార్యమే. అది రంగుల్లో వెలుగు లాంటిది, అన్ని పనులకు సాధనం.
మనసా వాఞ్ఛ్యతే యత్ తు యథాశాస్త్రం న కర్మణా । సాధ్యతే మత్తలీలాసౌ మోహనీ నార్థసాధనీ
మనసులో ఏదైనా కోరుకున్నా, అది శాస్త్రం చెప్పినట్టు చేయకపోతే, అది మత్తులో ఉన్నవారి ఆటలాంటిది—ఆకర్షణగా ఉంటుంది కానీ ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
యథా సఞ్చేత్యతే యేన తథా తేనానుభూయతే । స్వకర్మైవేతి వాస్త్వ్ అన్యా వ్యతిరిక్తా న దైవదృక్
ఎవరు ఎలా ఆలోచిస్తారో, వారు అలా అనుభవిస్తారు. మన స్వంత చర్యే నిజమైనది; దైవం వేరు అని చెప్పదగినదేమీ లేదు.
ఉచ్ఛాస్త్రం శాస్త్రితం చేతి పౌరుషం ద్వివిధం స్మృతమ్ । తత్రోచ్ఛాస్త్రమ్ అనర్థాయ పరమార్థాయ శాస్త్రితమ్
మనుష్య ప్రయత్నం రెండు విధాలుగా ఉంటుందని చెబుతారు. ఒకటి నియమం లేకుండా చేసే ప్రయత్నం, మరొకటి శాస్త్రానుసారం చేసే ప్రయత్నం. ఇందులో నియమం లేకుండా చేసే ప్రయత్నం అనర్థానికి దారి తీస్తుంది, శాస్త్రాన్ని అనుసరించి చేసే ప్రయత్నం పరమార్థాన్ని ఇస్తుంది.
ద్వౌ హుడావ్ ఇవ యుధ్యేతే పురుషార్థౌ సమాసమౌ । ఆత్మీయశ్ చాన్యదీయశ్ చ జయత్య్ అతిబలస్ తయోః
రెండు పోరాటకారులు ఎలా పోటీపడతారో, అలాగే మనుష్య ప్రయత్నంలో రెండు రకాలు పోటీపడతాయి — ఒకటి తనదైనది, మరొకటి పరాయిది. వీటిలో ఎవరిది బలంగా ఉంటే అది గెలుస్తుంది.
అనర్థః ప్రాప్యతే యత్ర శాస్త్రితాద్ అపి పౌరుషాత్ । అనర్థకర్తుర్ బలవత్ తత్ర జ్ఞేయం స్వపౌరుషమ్
శాస్త్రాన్ని అనుసరించి చేసిన ప్రయత్నం నుండీ అనర్థం కలిగితే, ఆ అనర్థాన్ని కలిగించినవాడి స్వప్రయత్నమే అక్కడ బలంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణయన్ । శుభేనాశుభమ్ ఉద్యుక్తః ప్రాక్తనం పౌరుషం జయేత్
ఎక్కువ బలమైన ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, దంతాలతో దంతాలను నలిపినట్టు, మంచి ప్రయత్నంతో చెడ్డ ప్రయత్నాన్ని ఎదుర్కొని, గత ప్రయత్నాన్ని ప్రస్తుత ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు.
ప్రాక్తనః పురుషార్థో ఽసౌ మాం నియోజయతీతి ధీః । బలాద్ అధస్పదీకార్యా ప్రత్యక్షాద్ అధికా న సా
‘నా గత ప్రయత్నమే నన్ను బలవంతంగా నడిపిస్తుంది’ అనే ఆలోచనను పక్కన పెట్టాలి; ప్రస్తుత కార్యమే నిజంగా శక్తివంతమైనది, అది మించినది కాదు.
తావత్ తావత్ ప్రయత్నేన యతితవ్యం స్వపౌరుషమ్ । ప్రాక్తనం పౌరుషం యావద్ అశుభం శామ్యతి స్వయమ్
తన స్వంత శ్రమతో నిరంతరం ప్రయత్నించాలి; పూర్వపు చెడు ప్రయత్నం తానే తానుగా శాంతించేవరకు ఆగకుండా కృషి చేయాలి.
దోషశ్ శామ్యత్య్ అసన్దేహం ప్రాక్తనో ఽద్యతనైర్ గుణైః । దృష్టాన్తో ఽత్ర హ్యస్తనస్య దోషస్యాద్యగుణైః క్షయః
నిస్సందేహంగా, గత దోషాలు ప్రస్తుత సద్గుణాలతో పోయిపోతాయి; నిన్నటి తప్పు ఈరోజు మంచి చేతుల వల్ల పోయినట్టు ఇది ఉదాహరణ.
అసద్దైవమ్ అధః కృత్వా నిత్యమ్ ఉద్యుక్తయా ధియా । సంసారోత్తరణం భూత్యై యతేతాధాతుమ్ ఆత్మని
అసత్యమైన విధిని పక్కన పెట్టి, ఎప్పుడూ దృఢమైన మనస్సుతో సంసారం దాటి సుఖంగా ఉండేందుకు అవసరమైన మార్గాన్ని తనలో స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాలి.
న గన్తవ్యమ్ అనుద్యోగైస్ సామ్యం పురుషగర్దభైః । ఉద్యోగస్ తు యథాశాస్త్రం లోకద్వితయసిద్ధయే
మనిషి తన ప్రయత్నాన్ని వదిలిపెట్టి, మనుషులు, గాడిదలు సమానమని భావించకూడదు. రెండు లోకాల సాఫల్యం కోసం శాస్త్రబద్ధంగా ప్రయత్నం చేయాలి.
సంసారకుహరాద్ అస్మాన్ నిర్గన్తవ్యం స్వయం బలాత్ । పౌరుషం యత్నమ్ ఆశ్రిత్య హరిణేవారిపఞ్జరాత్
ఈ సంసారపు అంధకార గుహ నుండి మనం స్వయంగా, ధైర్యంగా బయటపడాలి. మన శక్తిని నమ్ముకొని, నీటిలో చిక్కుకున్న జింకలా బయటపడాలి.
ప్రత్యహం ప్రత్యవేక్షేత నరశ్ చరితమ్ ఆత్మనః । సన్త్యజేత్ పశుభిస్ తుల్యం శ్రయేత్ సత్పురుషోచితమ్
ప్రతి రోజు మనం మన ప్రవర్తనను పరిశీలించాలి. జంతువుల్లా ఉండే అలవాట్లు వదిలిపెట్టి, మంచివారికి తగినట్లు ప్రవర్తించాలి.
కిఞ్చిత్ కాన్తాన్నపానాదికలిలం కోమలం గృహే । వ్రణే కీట ఇవాస్వాద్య వయః కార్యం న భస్మసాత్
ఇంట్లో కొంత మధురమైన ఆహారం, పానీయాలు ఆస్వాదించడం సున్నితమైనదే అయినా, గాయం మీద పురుగు ఆనందించునట్లు, మన యవ్వనాన్ని వ్యర్థంగా కాలిపోనీయకూడదు.
శుభేన పౌరుషేణాశు శుభమ్ ఆసాద్యతే ఫలమ్ । అశుభేనాశుభం నిత్యం దైవం నామ న కిఞ్చన
మంచి ప్రయత్నంతో త్వరగా మంచి ఫలితం లభిస్తుంది. చెడు ప్రయత్నం చేస్తే ఎప్పుడూ చెడు ఫలితమే వస్తుంది. దైవం అనే మాటకు అసలు అర్థమే లేదు.
ప్రత్యక్షదృష్టమ్ ఉత్సృజ్య యో ఽనుమానమనాస్ త్వ్ అసౌ । స్వభుజాభ్యామ్ ఇమౌ సర్పావ్ ఇతి ప్రేక్ష్య పలాయతామ్
తన కళ్లతో చూసినదాన్ని వదిలిపెట్టి, ఊహతోనే నడిచేవాడు, తన చేతులతో ఆ రెండు పాములను పట్టుకోకుండా చూసి, భయపడి పారిపోతాడు.
దైవం సమ్ప్రేరయతి మామ్ ఇతి ముగ్ధధియాం ముఖమ్ । అదృష్టశ్రేష్ఠదృష్టీనాం దృష్ట్వా లక్ష్మీర్ నివర్తతే
నన్ను దైవం నడిపిస్తుంది అని అనేవారు మూర్ఖులే. దృష్టికి అందని మంచి కారణాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, అదృష్టం దూరమవుతుంది.
తస్మాత్ పురుషయత్నేన వివేకం పూర్ణమ్ ఆశ్రయేత్ । ఆత్మజ్ఞానమయార్థాని శాస్త్రాణి ప్రవిచారయేత్
అందువల్ల, మన ప్రయత్నంతో సంపూర్ణమైన వివేకాన్ని ఆశ్రయించాలి. ఆత్మజ్ఞానంతో కూడిన అర్థాన్ని తెలిపే శాస్త్రాలను పరిశీలించాలి.
చిత్తే చిన్తయతామ్ అర్థం యథాశాస్త్రం నిజేహితైః । అసంసాధయతామ్ ఏవ మూఢానాం ధిగ్ దురీప్సితమ్
మనసులో ఎవరు ఏదైనా లక్ష్యాన్ని, శాస్త్రబద్ధంగా, తమ శ్రమతో ఆలోచించినా, దాన్ని సాధించలేకపోతే, అలాంటి మూర్ఖులను వారి తప్పుడు ఆశలకోసం నిందించాలి.
పౌరుషం చ న చానన్తం న యన్ నామాభివాఞ్ఛ్యతే । న యత్నేనాపి మహతా తైలమ్ ఆసాద్యతే ఽశ్మనః
మనిషి శ్రమకు హద్దులుంటాయి, ప్రతి కోరిక నెరవేరదు; ఎంత శ్రమించినా రాయిలోనుంచి నూనె రాదు కదా.
యథా ఘటః పరిమితో యథా పరిమితః పటః । నియతః పరిమాణస్థః పురుషార్థస్ తథైవ వః
ఒక మట్టికుండకు పరిమితి ఉన్నట్టు, వస్త్రానికి పరిమితి ఉన్నట్టు, మనుషుల ప్రయత్నానికి కూడా ఎప్పుడూ ఒక హద్దు ఉంటుంది.
స చ శాస్త్రార్థసత్సఙ్గసమాచారైర్ నిజం ఫలమ్ । దదాతీతి స్వభావో ఽయమ్ అన్యథానర్థసిద్ధయే
శాస్త్రజ్ఞానం, మంచి వారి సాంగత్యం, సత్కార్యాలు కలిసినప్పుడు మాత్రమే మన ప్రయత్నానికి ఫలితం లభిస్తుంది; ఇది సహజం, లేకపోతే దురదృష్టమే మిగిలిపోతుంది.
స్వరూపం పౌరుషస్యైతద్ ఏవం వ్యవహరన్ నరః । యాతి నిష్ఫలయత్నత్వం న కదాచన కశ్చన
మనిషి తన సహజమైన శ్రమను అనుసరిస్తూ పనిచేస్తే, అతని ప్రయత్నం ఎప్పుడూ వృథా కాదు.
దైన్యదారిద్ర్యదుఃఖార్తా అప్య్ అన్యే పురుషోత్తమాః । పౌరుషేణైవ యత్నేన యాతా దేవేన్ద్రతుల్యతామ్
బాధలు, దారిద్ర్యం, దుఃఖంతో బాధపడినవారు కూడా, కేవలం శ్రమతోనే దేవేంద్రుడితో సమానమైన స్థాయికి చేరుకున్నారు.