సదేహా వా విదేహా వా ముక్తతా న ప్రమాస్పదమ్ । అస్మాకమ్ అస్యాస్ తు యదా స్వైకతాస్త్య్ అవిభాగినీ
శరీరం ఉన్నా, లేకపోయినా, ముక్తి దానికి ఆధారపడదు. ఎందుకంటే, మనకు ఈ ఏకత్వ భావన ఉన్నప్పుడు అది విడదీయలేనిది.
తస్మాత్ ప్రకృతమ్ ఏవేదం శృణు శ్రవణభూషణమ్ । మయోపదిశ్యమానం త్వం జ్ఞానమ్ అజ్ఞాన్ధ్యనాశనమ్
అందుకే, ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయే ఈ జ్ఞానాన్ని విను. ఇది చెవికి అలంకారం లాంటిది, అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించే జ్ఞానం.
సర్వమ్ ఏవేహ హి సదా సంసారే రఘునన్దన । సమ్యక్ప్రయుక్తాత్ సర్వేణ పౌరుషాత్ సమవాప్యతే
రఘువంశ సంతానంలో ఆనందంగా ఉన్న రామా, ఈ సంసారంలో మనిషి సంపూర్ణంగా, సరైన ప్రయత్నంతో చేసిన పనుల వల్లే అన్ని ఫలితాలు లభిస్తాయి.
ఇహ హీన్దోర్ ఇవోదేతి శీతలాహ్లాదనం హృది । పరిస్పన్దఫలప్రాప్తౌ పౌరుషాద్ ఏవ నాన్యతః
ఎలా చంద్రుడు ఉదయించి మన హృదయానికి చల్లదనం, ఆనందాన్ని ఇస్తాడో, అలాగే మన ప్రయత్న ఫలితం కూడా మన స్వంత శ్రమ వల్లే లభిస్తుంది; వేరే మార్గం లేదు.
పౌరుషస్పన్దఫలవద్ దృష్టం ప్రత్యక్షతో న యత్ । కల్పితం మోహిభిర్ మన్దైర్ దైవం కిఞ్చిన్ న విద్యతే
ప్రయత్నం వల్ల ప్రత్యక్షంగా కనబడే ఫలితమే నిజమైనది; మాయలో పడినవారు ఊహించుకునే విధి అనే భావన అసలు లేదు.
సాధూపదేశశాస్త్రేణ యన్ మనోఽఙ్గవిచేష్టితమ్ । తత్ పౌరుషం తత్ సఫలమ్ అన్యద్ ఉన్మత్తచేష్టితమ్
మంచి వారి ఉపదేశం, ధర్మశాస్త్రం ద్వారా మనస్సు, శరీరం నడిచే పనులు నిజమైన ప్రయత్నం, అవి ఫలప్రదం. మిగతావన్నీ మూర్ఖుల చర్యలు మాత్రమే.
యో యమ్ అర్థం కామయతే తద్ అర్థం చేహతే క్రమాత్ । అవశ్యం తమ్ అవాప్నోతి న చేద్ అర్ధాన్ నివర్తతే
ఎవరైనా ఏదైనా లక్ష్యాన్ని కోరుకొని, దాన్ని సాధించేందుకు క్రమంగా శ్రమిస్తే, తప్పకుండా ఆ లక్ష్యాన్ని చేరుకుంటారు. లేకపోతే, వారు మధ్యలో కూడా వెనక్కి తిరిగి పోరు.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన త్రైలోక్యైశ్వర్యసున్దరీమ్ । కశ్చిత్ ప్రాణివిశేషో హి శక్రతాం సముపాగతః
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, శ్రమతో, కొంతమంది ప్రత్యేకమైన జీవులు మూడు లోకాల అధిపత్యం, ఇంద్రుడి మహిమను పొందారు.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన సహసామ్భోరుహాస్పదామ్ । కశ్చిద్ ఏవ చిదుల్లాసో బ్రహ్మతామ్ అధిగచ్ఛతి
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, శ్రమతో, కొంతమంది అరుదుగా, చైతన్యం వికసించడంతో, సృష్టి పద్మాసనం అయిన బ్రహ్మ స్థితిని పొందుతారు.
సారేణ పురుషార్థేన స్వేనైవ గరుడధ్వజామ్ । కశ్చిద్ ఏవ పుమాన్ ఏష పురుషోత్తమతాం గతః
ఉద్దేశపూర్వకమైన ప్రయత్నం, తన స్వంత శక్తితో, కొంతమంది అరుదుగా, గరుడధ్వజుడైన పురుషోత్తముని అత్యున్నత స్థితిని పొందారు.
పౌరుషేణైవ యత్నేన లలనావలనాకృతిమ్ । శరీరీ కశ్చిద్ ఏవేహ గతశ్ చన్ద్రార్ధచూడతామ్
ఈ లోకంలో శరీరాన్ని స్త్రీ సౌందర్యంతో అలంకరించుకున్నవాడు, తన స్వంత ప్రయత్నంతో మాత్రమే ఆ అర్ధచంద్రాన్ని మస్తకంపై ధరించే స్థాయికి చేరతాడు.
ప్రాక్తనం చైహికం చేతి ద్వివిధం విద్ధి పౌరుషమ్ । ప్రాక్తనో ఽద్యతనేనాశు పురుషార్థేన జీయతే
ప్రయత్నం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — గతంలో చేసినది, ఇప్పుడే చేస్తున్నది. గత ప్రయత్నాన్ని, ప్రస్తుత ప్రయత్నంతో, ధృఢ సంకల్పంతో త్వరగా జయించవచ్చు.
యత్నవద్భిర్ దృఢాభ్యాసైః ప్రజ్ఞోత్సాహసమన్వితైః । మేరవో ఽపి నిగీర్యన్తే కైవ ప్రాక్పౌరుషే కథా
ధైర్యంగా, బలమైన సాధనతో, జ్ఞానం, ఉత్సాహం కలిగి ఉన్నవారు పర్వతాలను కూడా జయించగలరు. అలాంటప్పుడు, పూర్వ ప్రయత్నం గురించి మాట్లాడటం ఏమిటి?
శాస్త్రనియన్త్రితపౌరుషపరమా పురుషస్య పురుషతా యా స్యాత్ । అభిమతఫలభరసిద్ధ్యై భవతి హి సాన్యా త్వ్ అనర్థాయ
శాస్త్రాలు చూపిన మార్గంలో చేసే ప్రయత్నమే మనిషికి అత్యుత్తమమైనది. అది కోరిన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; లేకపోతే, అది హానికరమే అవుతుంది.
కస్యాఞ్చిత్ స్వయమ్ ఆత్మదుస్స్థితివశాత్ పుంసో దశాయాం శనైర్ అఙ్గుల్యగ్రనిపీడితైకచులుకాద్ ఆచామబిన్దుర్ బహుః । కస్యాఞ్చిజ్ జలరాశిపర్వతపురద్వీపాన్తరాలఙ్కృతా కర్తవ్యోచితసంవిభాగకరణే పృథ్వీ న పృథ్వీ భవేత్
కొంతమందికి తమ మనస్సు స్థిరంగా లేకపోవడం వల్ల, ఒక్క వేళ్ల చివర నొక్కి తీసిన నీటి బొట్టు కూడా చాలానే అనిపిస్తుంది. మరికొందరికి సముద్రాలు, పర్వతాలు, పట్టణాలు, దీవులతో అలంకరించబడిన భూమి కూడా పనులకు సరిపోదు. అప్పుడు భూమి కూడా భూమిలా అనిపించదు.
ప్రవృత్తిర్ ఏవం ప్రథమం యథాశాస్త్రం విహారిణామ్ । ప్రభేవ వర్ణభేదానాం సాధనీ సర్వకర్మణామ్
ఈ లోకంలో జీవించే వారికి, శాస్త్రం చెప్పినట్టు మొదట చేయాల్సింది కార్యమే. అది రంగుల్లో వెలుగు లాంటిది, అన్ని పనులకు సాధనం.
మనసా వాఞ్ఛ్యతే యత్ తు యథాశాస్త్రం న కర్మణా । సాధ్యతే మత్తలీలాసౌ మోహనీ నార్థసాధనీ
మనసులో ఏదైనా కోరుకున్నా, అది శాస్త్రం చెప్పినట్టు చేయకపోతే, అది మత్తులో ఉన్నవారి ఆటలాంటిది—ఆకర్షణగా ఉంటుంది కానీ ఫలితాన్ని ఇవ్వదు.
యథా సఞ్చేత్యతే యేన తథా తేనానుభూయతే । స్వకర్మైవేతి వాస్త్వ్ అన్యా వ్యతిరిక్తా న దైవదృక్
ఎవరు ఎలా ఆలోచిస్తారో, వారు అలా అనుభవిస్తారు. మన స్వంత చర్యే నిజమైనది; దైవం వేరు అని చెప్పదగినదేమీ లేదు.
ఉచ్ఛాస్త్రం శాస్త్రితం చేతి పౌరుషం ద్వివిధం స్మృతమ్ । తత్రోచ్ఛాస్త్రమ్ అనర్థాయ పరమార్థాయ శాస్త్రితమ్
మనుష్య ప్రయత్నం రెండు విధాలుగా ఉంటుందని చెబుతారు. ఒకటి నియమం లేకుండా చేసే ప్రయత్నం, మరొకటి శాస్త్రానుసారం చేసే ప్రయత్నం. ఇందులో నియమం లేకుండా చేసే ప్రయత్నం అనర్థానికి దారి తీస్తుంది, శాస్త్రాన్ని అనుసరించి చేసే ప్రయత్నం పరమార్థాన్ని ఇస్తుంది.
ద్వౌ హుడావ్ ఇవ యుధ్యేతే పురుషార్థౌ సమాసమౌ । ఆత్మీయశ్ చాన్యదీయశ్ చ జయత్య్ అతిబలస్ తయోః
రెండు పోరాటకారులు ఎలా పోటీపడతారో, అలాగే మనుష్య ప్రయత్నంలో రెండు రకాలు పోటీపడతాయి — ఒకటి తనదైనది, మరొకటి పరాయిది. వీటిలో ఎవరిది బలంగా ఉంటే అది గెలుస్తుంది.
అనర్థః ప్రాప్యతే యత్ర శాస్త్రితాద్ అపి పౌరుషాత్ । అనర్థకర్తుర్ బలవత్ తత్ర జ్ఞేయం స్వపౌరుషమ్
శాస్త్రాన్ని అనుసరించి చేసిన ప్రయత్నం నుండీ అనర్థం కలిగితే, ఆ అనర్థాన్ని కలిగించినవాడి స్వప్రయత్నమే అక్కడ బలంగా ఉందని తెలుసుకోవాలి.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణయన్ । శుభేనాశుభమ్ ఉద్యుక్తః ప్రాక్తనం పౌరుషం జయేత్
ఎక్కువ బలమైన ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, దంతాలతో దంతాలను నలిపినట్టు, మంచి ప్రయత్నంతో చెడ్డ ప్రయత్నాన్ని ఎదుర్కొని, గత ప్రయత్నాన్ని ప్రస్తుత ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు.
ప్రాక్తనః పురుషార్థో ఽసౌ మాం నియోజయతీతి ధీః । బలాద్ అధస్పదీకార్యా ప్రత్యక్షాద్ అధికా న సా
‘నా గత ప్రయత్నమే నన్ను బలవంతంగా నడిపిస్తుంది’ అనే ఆలోచనను పక్కన పెట్టాలి; ప్రస్తుత కార్యమే నిజంగా శక్తివంతమైనది, అది మించినది కాదు.
తావత్ తావత్ ప్రయత్నేన యతితవ్యం స్వపౌరుషమ్ । ప్రాక్తనం పౌరుషం యావద్ అశుభం శామ్యతి స్వయమ్
తన స్వంత శ్రమతో నిరంతరం ప్రయత్నించాలి; పూర్వపు చెడు ప్రయత్నం తానే తానుగా శాంతించేవరకు ఆగకుండా కృషి చేయాలి.
దోషశ్ శామ్యత్య్ అసన్దేహం ప్రాక్తనో ఽద్యతనైర్ గుణైః । దృష్టాన్తో ఽత్ర హ్యస్తనస్య దోషస్యాద్యగుణైః క్షయః
నిస్సందేహంగా, గత దోషాలు ప్రస్తుత సద్గుణాలతో పోయిపోతాయి; నిన్నటి తప్పు ఈరోజు మంచి చేతుల వల్ల పోయినట్టు ఇది ఉదాహరణ.
అసద్దైవమ్ అధః కృత్వా నిత్యమ్ ఉద్యుక్తయా ధియా । సంసారోత్తరణం భూత్యై యతేతాధాతుమ్ ఆత్మని
అసత్యమైన విధిని పక్కన పెట్టి, ఎప్పుడూ దృఢమైన మనస్సుతో సంసారం దాటి సుఖంగా ఉండేందుకు అవసరమైన మార్గాన్ని తనలో స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాలి.
న గన్తవ్యమ్ అనుద్యోగైస్ సామ్యం పురుషగర్దభైః । ఉద్యోగస్ తు యథాశాస్త్రం లోకద్వితయసిద్ధయే
మనిషి తన ప్రయత్నాన్ని వదిలిపెట్టి, మనుషులు, గాడిదలు సమానమని భావించకూడదు. రెండు లోకాల సాఫల్యం కోసం శాస్త్రబద్ధంగా ప్రయత్నం చేయాలి.
సంసారకుహరాద్ అస్మాన్ నిర్గన్తవ్యం స్వయం బలాత్ । పౌరుషం యత్నమ్ ఆశ్రిత్య హరిణేవారిపఞ్జరాత్
ఈ సంసారపు అంధకార గుహ నుండి మనం స్వయంగా, ధైర్యంగా బయటపడాలి. మన శక్తిని నమ్ముకొని, నీటిలో చిక్కుకున్న జింకలా బయటపడాలి.
ప్రత్యహం ప్రత్యవేక్షేత నరశ్ చరితమ్ ఆత్మనః । సన్త్యజేత్ పశుభిస్ తుల్యం శ్రయేత్ సత్పురుషోచితమ్
ప్రతి రోజు మనం మన ప్రవర్తనను పరిశీలించాలి. జంతువుల్లా ఉండే అలవాట్లు వదిలిపెట్టి, మంచివారికి తగినట్లు ప్రవర్తించాలి.
కిఞ్చిత్ కాన్తాన్నపానాదికలిలం కోమలం గృహే । వ్రణే కీట ఇవాస్వాద్య వయః కార్యం న భస్మసాత్
ఇంట్లో కొంత మధురమైన ఆహారం, పానీయాలు ఆస్వాదించడం సున్నితమైనదే అయినా, గాయం మీద పురుగు ఆనందించునట్లు, మన యవ్వనాన్ని వ్యర్థంగా కాలిపోనీయకూడదు.