తైర్ న లజ్జామహే పుమ్భిర్ యే స్వభావమ్ ఉపాగతాః । శేషాః పురుషనామానో గర్దభా దీర్ఘబాహవః
తమ స్వభావాన్ని తెలుసుకున్నవారి ముందు మనకు ఎలాంటి లజ్జా లేదు; మిగతావారు మనుష్యులని పిలవబడినా, చేతులు పొడవుగా ఉన్న గాడిదలే.
పర్వతాః ఖర్వతాం యాన్తి పురో ఽద్రేర్ ఇవ దన్తినః । పరాం కోటిం ప్రయాతస్య స్వసంవిత్త్యున్నతస్థితేః
తనంతట తాను తెలుసుకుని, పరమ శిఖరాన్ని చేరినవాడి ముందు పర్వతాలు కూడా చిన్నవిగా కనిపిస్తాయి, ఏలుగుబంటి పర్వతాన్ని చిన్నదిగా చూపినట్లే.
ఆదృశ్యద్రష్టృసీమ్నో ఽన్తస్ సూర్యాదీన్య్ అఖిలాన్య్ అపి । న తేజాంస్య్ ఉపకుర్వన్తి స్వసంవిద్దివ్యచక్షుషః
అదృశ్యాన్ని చూసే అంతర్గత దృష్టి ఉన్నవాడికి, సూర్యుడు సహా అన్ని ప్రకాశ వంతమైనవాటీ కూడా, అతని స్వసంపూర్ణమైన దివ్య దృష్టికి వెలుగు చేకూర్చలేవు.
అవస్తుతాం వ్రజన్త్య్ ఏతే మధ్యాహ్న ఇవ దీపకాః । అర్కాదయో మహాలోకవిధావ్ అధిగతాత్మనః
ఆత్మజ్ఞానం పొందినవారికి, మధ్యాహ్నపు వెలుగులో దీపాలు ఎలా అప్రయోజకంగా మారిపోతాయో, అలాగే సూర్యుడు మొదలైన మహా లోకంలోని అన్ని వస్తువులు కూడా అర్థం లేని వాటిగా కనిపిస్తాయి.
తేజోఽంశుషు ప్రభావేషు బలేష్వ్ అతిమహత్స్వ్ అపి । సర్వేషూన్నతియుక్తేషు తత్త్వజ్ఞః పరమోన్నతః
వెలుగు కిరణాల్లో, ప్రకాశాల్లో, గొప్ప శక్తుల్లో, ఇంకా అన్ని మహిమ కలిగిన వాటిలోనూ, సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు అత్యంత ఉన్నత స్థాయిలో ఉంటాడు.
భాన్తి భాసా యథా సూర్యవహ్నీన్దుమణితారకాః । తథా జగతి రాజన్తే జ్ఞాతజ్ఞేయా నరోత్తమాః
సూర్యుడు, అగ్ని, చంద్రుడు, రత్నాలు, నక్షత్రాలు తమ వెలుగుతో మెరిసేలా, ఈ లోకంలో జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని తెలిసిన ఉత్తమ మనుషులు కూడా తాము తాముగా ప్రకాశిస్తారు.
ధరావివరకీటేభ్యో గర్దభేభ్యో ఽపి మానవాః । తిర్యగ్భ్యశ్ చాప్య్ అతత్త్వజ్ఞా రామ తుచ్ఛతరాస్ స్మృతాః
రామా! నిజమైన జ్ఞానం లేని మనుషులు, భూమిలో దాగి ఉండే పురుగులు, గాడిదలు, ఇతర జంతువులకన్నా కూడా మరింత తక్కువగా భావించబడతారు.
తావత్ సమ్మోహవేతాలో దేహో యావద్ అనాత్మవాన్ । ఆత్మజ్ఞ ఏవ సంయుక్తశ్ చేతనేనేతి తద్విదః
ఆత్మజ్ఞానం లేని వరకు ఈ శరీరం మాయలో మునిగిపోయిన దయ్యంలా ఉంటుంది. కానీ, ఆత్మను తెలిసినవాడే నిజంగా చైతన్యంతో ఉన్నవాడని జ్ఞానులు అంటారు.
అనాత్మజ్ఞో హి దుర్దేహః ప్రస్ఫురన్న్ అపి భూతలే । శవ ఏవ భ్రమత్య్ ఉచ్చైర్ ఆత్మజ్ఞస్ తు సచేతనః
ఆత్మజ్ఞానం లేని వాడు, భూమిపై తిరుగుతున్నా, జీవమున్న శవంలా అర్థంలేని జీవితం గడుపుతాడు. కానీ, ఆత్మను తెలిసినవాడే నిజంగా చైతన్యవంతుడు.
దూరమ్ ఆత్మజ్ఞతా యాతి చిత్తే పీవరతాం గతే । ఆలోకలక్ష్మీర్ అమలా మహామేఘ ఇవోత్థితే
మనస్సు కోరికలతో బరువెక్కినప్పుడు, ఆత్మజ్ఞానం దూరంగా పోతుంది. అది పెద్ద మేఘం వచ్చినప్పుడు వెలుగు తేలిపోయినట్టు ఉంటుంది.
భోగాభోగతిరస్కారైః కార్శ్యం నేయం మనశ్ శనైః । రసాపహారైస్ తజ్జ్ఞేన కాలేనాజీర్ణపర్ణవత్
భోగాలు, అభోగాలను దూరంగా ఉంచుతూ, జ్ఞాని తన మనస్సును నెమ్మదిగా మిగులుగా మారుస్తాడు. అది రసం తగ్గిన ఆకుపొదిలా కాలక్రమంలో క్షీణించిపోతుంది.
అనాత్మన్య్ ఆత్మభావేన దేహమాత్రాస్థయానయా । పుత్రదారకుటుమ్బైశ్ చ చేతో గచ్ఛతి పీనతామ్
ఆత్మకాదని కాని దేహాన్ని మనదని భావించి, కేవలం శరీరానికే పట్టుబడి, కుమారులు, భార్య, కుటుంబ సభ్యులపై మమకారం పెంచుకుంటూ ఉండటం వల్ల మనసు బలంగా膨రిపోతుంది.
అహఙ్కారవికారేణ మమతామలహేలయా । ఇదం మమేతి భావేన చేతో గచ్ఛతి పీనతామ్
అహంకారమనే వక్రతతో, మమకారమనే మలినతతో, 'ఇది నాది' అన్న భావనతో మనసు బలంగా膨రిపోతుంది.
జరామరణదుఃఖేన వ్యర్థమ్ ఉన్నతిమ్ ఈయుషా । దోషాశీవిషకోశేన చేతో గచ్ఛతి పీనతామ్
వృద్ధాప్యం, మరణం అనే బాధల మధ్య వ్యర్థంగా ఎదగాలని తపిస్తూ, లోపాలు విషపాము లాంటి పొరలా ఉండటం వల్ల మనసు బలంగా膨రిపోతుంది.
దురాశాక్షీరపానేన భోగానిలబలేన చ । ఆస్థాదానేన చానేన చిత్తాహిర్ యాతి పీనతామ్
నిరర్థకమైన ఆశల పాలు తాగుతూ, అనుభవాల గాలికి లోనై, వాటిని గట్టిగా పట్టుకుని ఉండటం వల్ల మనస్సు అనే పాము బలంగా膨రిపోతుంది.
ఆధివ్యాధివిలాసేన సమాశ్వాసేన సంసృతౌ । హేయాదేయప్రయత్నేన చేతో గచ్ఛతి పీనతామ్
ఈ లోకంలో కలిగే బాధలు, వ్యాధుల ఆటలు, తీయని ఊరటనిచ్చే మాటలు, తీసుకోవాల్సినవి వదిలేయాల్సినవి కోసం చేసే ప్రయత్నాలతో మనసు బాగా పెరిగిపోతుంది.
ఆగమాపాయవపుషా విషవైషమ్యశంసినా । భోగాభోగేన పీనేన చిత్తాహిర్ యాతి పీనతామ్
ఈ శరీరం ఎప్పుడూ మారిపోతూ, విషం లాంటి అసమతుల్యతను చూపిస్తూ, అనుభవాలు, వదులుకోవడాలు కలిసినప్పుడు మనసు అనే పాము బాగా ఉబ్బిపోతుంది.
శరీరదుశ్శ్వభ్రచిరప్రరూఢం చిన్తాచయోచ్చాకృతిమఞ్జరీకమ్ । జరామృతివ్యాధిఫలావనమ్రం కామోపభోగౌఘవికాసిపుష్పమ్
శరీరమనే పొడి నేలలో ఎన్నో రోజులుగా పెరిగిన ఆందోళనల దళం పుష్పంగా, కోరికల విస్తరణ పువ్వుగా, ముదురు వయస్సు, మరణం, వ్యాధి ఫలాల భారంతో వంగిపోయిన మనసు అనే విషవృక్షం.
విచారసారక్రకచేన చిత్తవిషద్రుమం త్వం ద్రుతమ్ ఇన్దుకల్ప । ఆశామహాశాఖమ్ అశఙ్కమ్ ఏవ చ్ఛిన్ద్ధి ప్రసహ్యార్ద్రవికల్పపత్త్రమ్
ఓ చంద్రుడివంటి వాడా! నిజమైన విచారణ అనే రంపంతో, ఆశల పెద్ద కొమ్మలు, తడి ఊహల ఆకులతో కూడిన ఆ మనసు అనే విషవృక్షాన్ని ఏ మాత్రం సందేహించకుండా త్వరగా కోయి.
మత్తం క్షణం చైకతటోపవేశవిశ్రాన్తిసౌఖ్యేష్వ్ అసమర్థమ్ ఉగ్రమ్ । ఆలోడనోత్కం సుజనక్రమాబ్జషణ్డస్య చణ్డం సుఖదుఃఖగణ్డమ్
మనస్సు మత్తుతో ఉగ్రంగా ఉండి, ఒక్క క్షణం కూడా ఒంటరిగా ప్రశాంతంగా కూర్చుని ఆనందించలేకపోతుంది. మంచితనపు కమలంలో తేనెటీగల గుంపులా అది గజగజలాడుతూ, సుఖదుఃఖాల ముద్దగా మారిపోతుంది.
చేతోగజం కాయకుకాననస్థం సుతీక్ష్ణయా ధీకరజాగ్రపఙ్క్త్యా । విదారయాదీర్ఘవికారదన్తం క్రియాకరం రాఘవ రాజసింహ
రాఘవా, రాజులలో సింహుడా! మనస్సు అనే ఏనుగు, శరీరమనే అరణ్యంలో ఉండి, పదునైన ఆలోచనల దంతాలతో, బలమైన సంకల్పాల గుంపుతో చీల్చి, కార్యాలు చేస్తుంటుంది.
రతిం గతం నిత్యమ్ అసత్ప్రదేశే శరీరమాలాగ్రసనేన పుష్టమ్ । ధృష్టం క్రియాకర్కశచఞ్చుచణ్డమ్ ఏకేక్షణం పుష్టతమోఽంశకృష్ణమ్
అది ఎప్పుడూ అసత్యమైన చోటే ఆనందాన్ని వెదుకుతుంది. శరీరమనే హారాన్ని ఆస్వాదిస్తూ, ధైర్యంగా, కఠినంగా, చంచలంగా, ఉగ్రంగా ఉంటుంది. ప్రతి క్షణంలో దాని బలమైన భాగం చీకటివైపు లాగబడుతుంది.
దూరే సముత్సారయ సారభూతం దుశ్చేష్టితం కర్కశమ్ ఆరటన్తమ్ । గర్వోద్ధతం కాయకులాయకోశాద్ దోషోపశాన్త్యై నిజచిత్తకాకమ్
తప్పిదాలు శాంతించేందుకు, చెడ్డ ప్రవర్తనతో గర్వంతో పొంగిపోతూ, శరీరమనే గూటిలో ఉన్న నీ మనస్సు అనే కాకిని, దాని అసలు స్వభావాన్ని, దుష్టత్వాన్ని, కఠినతను, పెద్దగా అరుస్తూ ఉండడాన్ని దూరంగా తరిమివేయి.
తృష్ణాపిశాచ్యా పరిచర్యమాణం విశ్రాన్తమ్ అజ్ఞానమహావటేషు । భ్రాన్తం చిరం దేహశతేష్వ్ అటవ్యాం స్వసంసృతౌ చేతనవర్జితేషు
తృప్తి అనే రాక్షసిని వెంటబెట్టుకొని, అజ్ఞానం అనే గొప్ప గుహల్లో విశ్రాంతిగా ఉండి, ఎన్నో శరీరాల అడవిలో ఎన్నాళ్లుగా తిరుగుతూ, జ్ఞానం లేని తన జననమరణ చక్రంలోనే మునిగిపోయిన మనస్సు ఇలా సంచరిస్తుంది.
వివేకవైరాగ్యగురుప్రయత్నమన్త్రైస్ స్వతన్త్రైస్ స్వచిదాత్మగేహాత్ । నోత్సారితశ్ చిత్తపిశాచకో ఽయం యావత్ కుతస్ తావద్ ఇహాత్మసిద్ధిః
వివేకం, వైరాగ్యం, గురువు ప్రయత్నం, మంత్రం — ఇవన్నీ స్వతంత్రంగా మనసును మన జ్ఞాన గృహం నుండి బయటకు పంపకపోతే, ఇక్కడ ఆత్మసాక్షాత్కారం ఎలా సాధ్యం అవుతుంది?
శుభాసుభాశీర్హతమానవౌఘం చిన్తావిషం కాయకుకఞ్చుకం చ । అజస్రమ్ అచ్ఛశ్వసనాశనం చ సర్వస్య రామాభయనాశనం చ
శుభాశుభాల ఆలోచనలు, చింత అనే విషం, శరీరం అనే బంధనపు పొట్టు, ఎప్పటికప్పుడు ఊపిరి పీల్చడం, తినడం — రామా! ఇవన్నీ భయాన్ని పోగొట్టేవే, అందరికీ అవి భయానికి నాశనం.
హృదబ్జదుశ్శల్మలికోటరస్థం భోగౌఘగర్హాఖగమన్త్రశక్త్యా । నీత్వా శమం రామ మనోమహాహిం భయం భృశం ప్రోజ్ఝ్య భవాభయాత్మా
రామా! అనేక అనుభవాలపై విరక్తి అనే మంత్రశక్తితో, హృదయ పద్మపు లోపల ఉన్న మనస్సు అనే మహాసర్పాన్ని శాంతికి చేర్చు. భయాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, భయరహిత స్వరూపుడవై ఉండు.
అమఙ్గలాకారధరశ్ శరీరశవావలీసన్తతసేవనేన । దిగావలీసమ్భ్రమణశ్రమార్తశ్ శ్మశానసేవీ వపుషా క్షతేన
అశుభంగా కనిపించే ఈ శరీరం, శవాల గుట్టలా ఉంది. దిక్కుల మధ్య ఎడతెగని తిరుగుడితో అలసిపోయి, చివరికి శ్మశానానికి చేరే దారిలో, దేహం పూర్తిగా బలహీనమై పోయింది.
భోగామిషే దిక్ష్వ్ అభిధావమాన ఉత్కన్ధరో ధీరవివృద్ధగర్వః । ఉడ్డీయ చేద్ గచ్ఛతి చిత్తగృధ్రో దేహద్రుమాత్ తన్ నిపుణం జయస్ తే
ఆనందాల వలలో పడిపోయి, అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తే మనస్సు, తప్పుడు ధైర్యంతో గర్వంగా మెడను పొడిగించి, చివరికి ఈ శరీర వృక్షాన్ని వదిలి ఎగిరిపోతే, ఓ జ్ఞానీ! అది నిజమైన విజయం నీదే.
భ్రాన్తం వనాన్తేషు దిగన్తరేషు ఫలార్థినం చఞ్చలమ్ ఆకులాఙ్గమ్ । జన్మావనేర్ జన్మమహీం ప్రయాన్తం సంసారపాన్థం జనమ్ ఆహసన్తమ్
ఈ సంసార మార్గంలో ప్రయాణించే మనిషిని చూడు. అడవుల్లో, దూరప్రాంతాల్లో ఫలాల కోసం తిరుగుతూ, శరీరం అలమటిస్తూ, ఒక జన్మభూమి నుంచి మరోదానికి వెళ్తూ, ఇతరులను కూడా పిలుస్తూ పోతున్నాడు.