ఇత్య్ ఉక్త్వా పుణ్డరీకాక్షస్ తత్రైవాన్తరధీయత । వాతాభ్రవద్ దీపకవద్ యమునోత్పీడవత్ క్షణాత్
ఇలా చెప్పిన వెంటనే కమలనేత్రుడు అక్కడే కనిపించకుండా పోయాడు. ఆయన గాలి లా, మేఘం లా, దీపం లా, లేదా యమునా నదిలో ఉప్పొంగిన నీరు లా, ఒక్క క్షణంలో అదృశ్యమయ్యాడు.
గాధిర్ వివేకవశజం వైరాగ్యం పరమ్ ఆగతః । శరత్సమయపర్యన్తే వైరస్యమ్ ఇవ పాదపః
గాధి వివేకంతో పుట్టిన పరమ వైరాగ్యాన్ని పొందాడు. అది శరదృతువు చివరలో చెట్టు రుచిని కోల్పోయినట్టు ఉండింది.
విచిత్రం చేష్టితం ధాతుర్ అసమఞ్జసమ్ ఆతతమ్ । బృహద్భ్రమభరోన్ముక్తమతిర్ మన్దమ్ అగర్హయత్
బ్రహ్మమోహం నుండి విముక్తుడై, తన మనస్సు స్పష్టంగా ఉన్న గాధి, ఈ లోకంలోని విచిత్రమైన, అసమంజసమైన ప్రకృతి ఆటలను మృదువుగా తప్పుబట్టాడు.
జగామ కరుణార్ద్రాత్మా నియమాయోత్తమశ్రియే । విశ్రాన్త్యై వృష్టమూకాత్మా పయోధర ఇవాచలమ్
కరుణతో నిండిన హృదయంతో, ఉత్తమ కీర్తిని పొందేందుకు నియమానికి, విశ్రాంతికోసం వర్షమేఘం పర్వతాన్ని చేరినట్టు వెళ్లాడు.
నిరస్తాశేషసఙ్కల్పస్ తపస్ తత్ర చకార హ । దశవర్షాణి తేనాసావ్ ఆత్మజ్ఞానమ్ అవాప హ
అక్కడ అన్ని సంకల్పాలను విడిచిపెట్టి, గాధి పది సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. దాంతో అతడు ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందాడు.
అరమత తదను స్వాం ప్రాప్య సత్తాం మహాత్మా వ్యపగతభయమోహో భోగభూమావ్ అనిచ్ఛః । సతతముదితజీవన్ముక్తరూపః ప్రశాన్తస్ సకల ఇవ శశాఙ్కో ఘూర్ణితాపూర్ణచేతాః
తరువాత, తన స్వరూపాన్ని పొందిన ఆ మహాత్ముడు భయమూ మాయా మోహమూ లేకుండా, అనుభవాల లోకంలో ఏదీ కోరకుండా, ఎప్పుడూ ఆనందంగా జీవన్ముక్తుడిగా, ప్రశాంతంగా, పూర్ణ చంద్రుడిలా, అతని మనస్సు ఏ మాత్రం కలవరపడకుండా, సంపూర్ణంగా ఉంటాడు.
ఏవమ్ ఏషాతివితతా దుర్జ్ఞానా రఘునన్దన । మహామోహకరీ మాయా విషమా పారమాత్మికీ
రఘునందన, ఈ పరమాత్మ మాయా ఎంతో విస్తృతంగా, అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టమైనది, గొప్ప మోహాన్ని కలిగించే విషమమైనది, ఇది పరమాత్మకు చెందినదే.
క్వ ముహూర్తద్వయస్వప్నసమ్భ్రమాలోకదృష్టతా । క్వానేకవర్షసమ్భుక్తశ్వపచావనిపభ్రమః
ఒకవైపు రెండు క్షణాల కలలో కలిగే అయోమయం ఎక్కడ, మరొకవైపు ఎన్నో సంవత్సరాలు కుక్క తినేవాడిగా భూమిపై తిరిగిన అనుభవం ఎక్కడ?
క్వ సమ్భ్రమోపలబ్ధత్వం క్వ ప్రత్యక్షనిదర్శనమ్ । క్వాసత్యత్వమ్ అసన్దిగ్ధం క్వ సత్యపరిణామితా
అయోమయం అనిపించడమేమిటి, ప్రత్యక్షంగా చూడడమేమిటి, ఎటువంటి సందేహం లేకుండా అసత్యమేమిటి, నిజమైన మార్పు ఎక్కడ?
అతో వచ్మి మహాబాహో మాయేయం వితతేత్య్ అలమ్ । అసావధానమనసం యోజయత్య్ అతిసఙ్కటే
కాబట్టి, ఓ మహాబాహువా, నేను చెబుతున్నాను – ఈ మాయ ఎంత విస్తృతంగా ఉందో చూడు. ఇక చాలు! ఎవరు జాగ్రత్తగా ఉండరో, వారి మనస్సును ఈ మాయ గాఢమైన కష్టాలలో చిక్కించేస్తుంది.
ఏవమ్ అస్య కథం బ్రహ్మన్ మాయాచక్రస్య రోధనమ్ । కుర్మః ప్రబలినో వేగాత్ సర్వాఙ్గచ్ఛేదకారిణః
అయితే, ఓ బ్రహ్మన్, ఈ మాయ అనే చక్రాన్ని ఎలా ఆపగలం? అది ఎంత బలంగా ఉందంటే, తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి తీసుకునేలా, ఈ మాయ కూడా మన జీవితంలోని అన్ని భాగాలను కోసేస్తుంది.
అస్య సంసారరూపస్య మాయాచక్రస్య రాఘవ । చిత్తం విద్ధి మహానాభిం భ్రమతో భ్రమదాయినః
ఓ రాఘవా, ఈ మాయ అనే సంసారచక్రానికి కేంద్రం మన మనస్సే అని తెలుసుకో. అది తానే తిరుగుతూ, మనల్ని కూడా తిరగబెడుతుంది.
తస్మిన్ నూనమ్ అవష్టబ్ధే ధియా పురుషయత్నతః । గృహీతనాభి వహనాన్ మాయాచక్రం నిరుధ్యతే
మనస్సును బలంగా పట్టుకుని, బుద్ధితో కట్టిపడితే, ఆ కేంద్రాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నట్టవుతుంది. అప్పుడు, మాయ అనే చక్రాన్ని నిజంగా ఆపేయవచ్చు.
అవష్టబ్ధమనోనాభి మోహచక్రం న చోపతి । యథా రజ్జ్వాం నిరుద్ధాయాం కీలకం రజ్జువేష్టితమ్
మనస్సు నాభి బలంగా స్థిరంగా ఉండగానే మోహం అనే చక్రం తిరగదు. అది ఎలా అంటే, గట్టిగా కట్టిన తాడుతో చుట్టిన కీల్ కదలదు కదా, అలాగే.
చక్రయుద్ధైకతజ్జ్ఞో ఽపి కస్మాజ్ జానాసి నానఘ । చక్రం నాభావ్ అవష్టబ్ధం వశమ్ ఆయాతి నాన్యథా
ఓ పాపరహితుడా! నీవు చక్రయుద్ధంలో నిపుణుడైనా, నాభి బలంగా కట్టిపడితేనే చక్రం మన చేతిలోకి వస్తుందని తెలుసు కదా, లేదంటే అదేమీ మన వశంలోకి రాదు.
చిత్తనాభావ్ అవష్టభ్య తస్మాద్ యత్నేన రాఘవ । సంసారచక్రం వహనాద్ ఆత్మనః పరిరోధయ
అందుకే రాఘవా! మనస్సు నాభిని బలంగా పట్టుకొని, ఈ సంసార చక్రాన్ని మన ఆత్మ చుట్టూ తిరగకుండా ఆపాలని ప్రయత్నించు.
ఏతాం యుక్తిం వినా దుఃఖమ్ అనన్తమ్ ఇదమ్ ఆత్మనః । అస్యాం యుక్తౌ క్షణాత్ త్వ్ అన్తం గతమ్ ఏవావలోకయ
ఈ విధానాన్ని పాటించకపోతే అంతులేని బాధలు వస్తాయి. ఇదే విధానాన్ని అనుసరిస్తే, క్షణంలోనే అవి అంతమవుతాయని చూడు.
చిత్తాక్రమణమాత్రాఖ్యాత్ పరమాద్ ఔషధాద్ ఋతే । ప్రయత్నేనాపి సంసారమహారోగో న శామ్యతి
మనస్సును నియంత్రించడమే పరమమైన ఔషధం. దీని తప్ప ఇంకేదైనా ప్రయత్నం చేసినా, ఈ భవబాధ అనే మహారోగం తగ్గదు.
తస్మాద్ రాఘవ సన్త్యజ్య తీర్థదానతపఃక్రియాః । శ్రేయసే పరమాయాన్తశ్ చిత్తమ్ ఏవ వశీకురు
అందుచేత రాఘవా, తీర్థయాత్రలు, దానం, తపస్సు వంటి క్రియలన్నీ వదిలిపెట్టి, పరమ శ్రేయస్సు కోసం నీ మనస్సును మాత్రమే వశపరచుకో.
చిత్తాన్తర్ ఏవ సంసారః కుమ్భాన్తః కుమ్భఖం యథా । చిత్తనాశే న సంసారః కుమ్భనాశే న కుమ్భఖమ్
సంసారం అనేది మనస్సులోనే ఉంటుంది, అది గడిలో ఉన్న ఖాళీలా ఉంటుంది. మనస్సు పోయినప్పుడు సంసారం ఉండదు, గడి పోయినప్పుడు గడిలో ఖాళీ ఉండనట్లు.
చిత్తసంసారణాకాశకోటరే చిత్తకుమ్భఖమ్ । వినాశ్యాతులితాకాశరూపం స్వం రూపమ్ ఆవిశ
మనస్సు సంసారపు గుహలోని గడిలోని ఖాళీని వదిలిపెట్టి, అనంతమైన ఆకాశంలా ఉన్న నీ నిజమైన స్వరూపంలోకి ప్రవేశించు.
వర్తమానం క్రమాయాతం భజద్ బాహ్యధియా క్షణమ్ । భూతం భవిష్యద్ అభజద్ యాతి చిత్తమ్ అచిత్తతామ్
మనస్సు బయట ప్రపంచాన్ని చూసే జ్ఞానంతో క్షణకాలం ప్రస్తుతాన్ని అనుభవిస్తుంది. గతాన్ని, భవిష్యత్తును వదిలిపెట్టి, అది మనస్సు లేని స్థితిలోకి చేరుతుంది.
సఙ్కల్పం సానుసన్ధానవర్జనం చేత్ ప్రతిక్షణమ్ । కరోషి తద్ అచిత్తత్వం ప్రాప్త ఏవాసి పావనమ్
ప్రతి సంకల్పాన్ని అనుసంధానం లేకుండా, ప్రతి క్షణం నీవు చేస్తే, నీవు నిజంగా మనస్సు లేని పవిత్ర స్థితిని పొందుతావు.
యావత్ సఙ్కల్పకలనం తావచ్ చిత్తవిభూతయః । యావజ్ జలదవిస్తారస్ తావత్ ఖే జలబిన్దవః
సంకల్పాలు కల్పించేవరకు మనస్సు యొక్క శక్తులు ఉంటాయి. మేఘాలు ఆకాశంలో విస్తరించేవరకు నీటి బిందువులు ఉంటాయి.
సచిత్తం చేతనం యావత్ తావత్ సఙ్కల్పకల్పనమ్ । సచన్ద్రాంశు జగద్ యావత్ తావత్ ప్రాలేయలేశకాః
చైతన్యంతో కూడిన మనస్సు ఉన్నంతవరకు సంకల్పాల సృష్టి ఉంటుంది. చంద్రకాంతితో కూడిన లోకం ఉన్నంతవరకు మంచు తునకలు ఉంటాయి.
చేతనశ్ చిత్తరిక్తశ్ చేద్ భావితస్ తత్ కుసంసృతేః । ఆమూలమ్ ఏవ దగ్ధాని విద్ధి మూలాని సిద్ధిమన్
మనస్సు లేని చైతన్యాన్ని సాధన చేస్తే, కలుషిత భావాల మూలాలు పూర్తిగా కాలిపోతాయి. ఇదే నిజమైన సిద్ధికి ఆధారం అని తెలుసుకో.
చేతనం చిత్తరిక్తం హి ప్రత్యక్చేతనమ్ ఉచ్యతే । నిర్మనస్కస్వభావం తన్ న తత్ర కలనామలః
మనస్సు లేని చైతన్యమే అంతరాత్మ అని అంటారు. దానికి మనస్సు లక్షణాలు ఉండవు, ఆలోచనల కలుషితత అక్కడ ఉండదు.
సా సత్యతా సా శివతా సా సత్తా పారమాత్మికీ । సర్వజ్ఞతా సా సా తృప్తిర్ నను యత్ర మనః క్షతమ్
అక్కడే సత్యం, శుభం, పరమాత్మ స్వరూపమైన సత్తా, సర్వజ్ఞత, సంపూర్ణ తృప్తి—all మనస్సు లయమైన చోటే ఇవన్నీ ఉంటాయి.
మనో యత్ర తు తత్రాస్థాస్ తత్ర దుఃఖసుఖాని చ । సదా సన్నిధిమ్ ఆయాన్తి శ్మశాన ఇవ వాయసాః
మనస్సు ఉన్న చోటే సుఖదుఃఖాలు ఎప్పుడూ చేరుతాయి. అది శ్మశానంలో కాకులు చేరినట్లే.
అవస్తుత్వావబోధేన సర్వభావవ్యవస్థితేః । సంసృతివ్రతతేర్ బీజం సఙ్కల్పే నోపజాయతే
ప్రపంచంలోని అన్ని వస్తువులు వాస్తవంగా లేవని తెలుసుకున్నప్పుడు, వాటి స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకున్నప్పుడు, జనన మరణాల చక్రంలో పడిపోవడానికి కారణమయ్యే ఆలోచన మనసులో కలగదు.