యథా స్వప్నమనోరాజ్యధాతుసంస్థితిషు భ్రమః । జాగ్రత్య్ అపి తథైవాఙ్గ దృశ్యతే మనసా స్వయమ్
ఎలా కలలో, ఊహల్లో, పదార్థాల స్థితుల్లో మనస్సు అయోమయానికి లోనవుతుందో, అలాగే ప్రియమైనవాడా, మేల్కొన్నప్పటికీ మనస్సు తానే అయోమయాన్ని చూస్తుంది.
భవిష్యద్భూతకాలస్థం యథా త్రైకాల్యదర్శినః । ప్రతిభామ్ ఏతి తే గాధే కటఞ్జచరితం తథా
మూడు కాలాలను చూడగలవారు గతం, భవిష్యత్తు, వర్తమానం అన్నీ ఎలా గ్రహిస్తారో, అలాగే గాధీ, మనస్సు కూడా కటంజుని చేసిన పనులను తెలుసుకుంటుంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి మజ్జతి నాత్మవాన్ । అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి పశ్యత్య్ అనాత్మవాన్
ఆత్మను తెలిసినవాడు 'ఇది నేను, అది నాది' అనే భావనల్లో మునిగిపోడు. కానీ ఆత్మను తెలియని వాడు మాత్రం 'ఇది నేను, ఇది నాది' అని చూస్తూ ఉంటాడు.
సర్వమ్ ఏవాహమ్ ఏవేతి తత్త్వజ్ఞో నావసీదతి । న గృహ్ణాతి పదార్థేషు విభాగానర్థభావనామ్
తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడు 'ఈ లోకమంతా నేనే' అని భావించి, ఎప్పుడూ దిగజారడు. వాస్తవానికి, వస్తువుల్లో భేదభావనను కూడా పట్టించుకోడు.
తేనాసౌ భ్రమమోహేషు సుఖదుఃఖవిలాసిషు । న నిమజ్జతి మగ్నో ఽపి తుమ్బీపాత్రమ్ ఇవామ్భసి
అందువల్ల, సుఖదుఃఖాలను కలిగించే మాయా మోహాలలో మునిగిపోయినా, ఆతడు నీటిలో తుంబిపాత్రం మాదిరిగా ఎప్పుడూ మునిగిపోవడు.
త్వం తావద్ వాసనాజాలగ్రస్తచిత్తో విచేతనః । కిఞ్చిచ్ఛేషమహావ్యాధిర్ ఇవ న స్వాస్థ్యమ్ ఆగతః
కానీ నువ్వు మాత్రం, వాసనల జాలంలో చిక్కుకుని, మనస్సు చిత్తశుద్ధి కోల్పోయి, మిగిలిపోయిన పెద్ద వ్యాధితో బాధపడుతున్నవాడిలా, నిజమైన ఆరోగ్యాన్ని పొందలేదు.
జ్ఞానస్యాపరిపూర్ణత్వాన్ న శక్నోషి మనోభ్రమమ్ । వినివారయితుం మేఘమ్ అసమ్యఙ్మన్త్రవాన్ ఇవ
నీ జ్ఞానం పూర్తిగా లేనందువల్ల, మనస్సులో వచ్చే భ్రమను తొలగించలేవు. సరైన మంత్రాన్ని తెలియని వాడు మేఘాన్ని పోగొట్టలేనట్టు నీవు కూడా చేయలేవు.
యద్ ఏవ తే మనోమాత్రే సహసా ప్రతిబిమ్బతే । తరుర్ ఓఘజవేనేవ తేనైవాక్రమ్యసే క్షణాత్
నీ మనసులో ఏది వెంటనే కనిపిస్తుందో, ఆ దానికి నువ్వు ఒక క్షణంలోనే లోనవుతావు. అది వేగంగా పారుతున్న వరద చెట్టును ఎలా ముంచేస్తుందో అలా.
చిత్తనాభేః కలాస్యేహ మాయాచక్రస్య సర్వతః । స్థీయతే చేత్ తద్ ఆక్రమ్య తన్ న కిఞ్చిత్ ప్రబాధతే
ఈ లోకంలో మనస్సు నాభి నుండి పుట్టే మాయా చక్రంలోని అన్ని రూపాలను నువ్వు పూర్తిగా అదుపులో పెట్టుకుని స్థిరంగా నిలబడితే, ఏదీ నిన్ను బాధించలేడు.
త్వమ్ ఉత్తిష్ఠ గిరేః కుఞ్జే దశవర్షాణ్య్ అఖిన్నధీః । తపః కురు తతో జ్ఞానమ్ అనన్తాభావమ్ ఆప్స్యసి
నీవు పర్వతపు అడవిలోకి వెళ్లి, పదేళ్ల పాటు మనస్సు తడబడకుండా తపస్సు చేయు. ఆ తరువాత నీవు అనంతమైన జ్ఞానాన్ని పొందుతావు.
ఇత్య్ ఉక్త్వా పుణ్డరీకాక్షస్ తత్రైవాన్తరధీయత । వాతాభ్రవద్ దీపకవద్ యమునోత్పీడవత్ క్షణాత్
ఇలా చెప్పిన వెంటనే కమలనేత్రుడు అక్కడే కనిపించకుండా పోయాడు. ఆయన గాలి లా, మేఘం లా, దీపం లా, లేదా యమునా నదిలో ఉప్పొంగిన నీరు లా, ఒక్క క్షణంలో అదృశ్యమయ్యాడు.
గాధిర్ వివేకవశజం వైరాగ్యం పరమ్ ఆగతః । శరత్సమయపర్యన్తే వైరస్యమ్ ఇవ పాదపః
గాధి వివేకంతో పుట్టిన పరమ వైరాగ్యాన్ని పొందాడు. అది శరదృతువు చివరలో చెట్టు రుచిని కోల్పోయినట్టు ఉండింది.
విచిత్రం చేష్టితం ధాతుర్ అసమఞ్జసమ్ ఆతతమ్ । బృహద్భ్రమభరోన్ముక్తమతిర్ మన్దమ్ అగర్హయత్
బ్రహ్మమోహం నుండి విముక్తుడై, తన మనస్సు స్పష్టంగా ఉన్న గాధి, ఈ లోకంలోని విచిత్రమైన, అసమంజసమైన ప్రకృతి ఆటలను మృదువుగా తప్పుబట్టాడు.
జగామ కరుణార్ద్రాత్మా నియమాయోత్తమశ్రియే । విశ్రాన్త్యై వృష్టమూకాత్మా పయోధర ఇవాచలమ్
కరుణతో నిండిన హృదయంతో, ఉత్తమ కీర్తిని పొందేందుకు నియమానికి, విశ్రాంతికోసం వర్షమేఘం పర్వతాన్ని చేరినట్టు వెళ్లాడు.
నిరస్తాశేషసఙ్కల్పస్ తపస్ తత్ర చకార హ । దశవర్షాణి తేనాసావ్ ఆత్మజ్ఞానమ్ అవాప హ
అక్కడ అన్ని సంకల్పాలను విడిచిపెట్టి, గాధి పది సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. దాంతో అతడు ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందాడు.
అరమత తదను స్వాం ప్రాప్య సత్తాం మహాత్మా వ్యపగతభయమోహో భోగభూమావ్ అనిచ్ఛః । సతతముదితజీవన్ముక్తరూపః ప్రశాన్తస్ సకల ఇవ శశాఙ్కో ఘూర్ణితాపూర్ణచేతాః
తరువాత, తన స్వరూపాన్ని పొందిన ఆ మహాత్ముడు భయమూ మాయా మోహమూ లేకుండా, అనుభవాల లోకంలో ఏదీ కోరకుండా, ఎప్పుడూ ఆనందంగా జీవన్ముక్తుడిగా, ప్రశాంతంగా, పూర్ణ చంద్రుడిలా, అతని మనస్సు ఏ మాత్రం కలవరపడకుండా, సంపూర్ణంగా ఉంటాడు.
ఏవమ్ ఏషాతివితతా దుర్జ్ఞానా రఘునన్దన । మహామోహకరీ మాయా విషమా పారమాత్మికీ
రఘునందన, ఈ పరమాత్మ మాయా ఎంతో విస్తృతంగా, అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టమైనది, గొప్ప మోహాన్ని కలిగించే విషమమైనది, ఇది పరమాత్మకు చెందినదే.
క్వ ముహూర్తద్వయస్వప్నసమ్భ్రమాలోకదృష్టతా । క్వానేకవర్షసమ్భుక్తశ్వపచావనిపభ్రమః
ఒకవైపు రెండు క్షణాల కలలో కలిగే అయోమయం ఎక్కడ, మరొకవైపు ఎన్నో సంవత్సరాలు కుక్క తినేవాడిగా భూమిపై తిరిగిన అనుభవం ఎక్కడ?
క్వ సమ్భ్రమోపలబ్ధత్వం క్వ ప్రత్యక్షనిదర్శనమ్ । క్వాసత్యత్వమ్ అసన్దిగ్ధం క్వ సత్యపరిణామితా
అయోమయం అనిపించడమేమిటి, ప్రత్యక్షంగా చూడడమేమిటి, ఎటువంటి సందేహం లేకుండా అసత్యమేమిటి, నిజమైన మార్పు ఎక్కడ?
అతో వచ్మి మహాబాహో మాయేయం వితతేత్య్ అలమ్ । అసావధానమనసం యోజయత్య్ అతిసఙ్కటే
కాబట్టి, ఓ మహాబాహువా, నేను చెబుతున్నాను – ఈ మాయ ఎంత విస్తృతంగా ఉందో చూడు. ఇక చాలు! ఎవరు జాగ్రత్తగా ఉండరో, వారి మనస్సును ఈ మాయ గాఢమైన కష్టాలలో చిక్కించేస్తుంది.
ఏవమ్ అస్య కథం బ్రహ్మన్ మాయాచక్రస్య రోధనమ్ । కుర్మః ప్రబలినో వేగాత్ సర్వాఙ్గచ్ఛేదకారిణః
అయితే, ఓ బ్రహ్మన్, ఈ మాయ అనే చక్రాన్ని ఎలా ఆపగలం? అది ఎంత బలంగా ఉందంటే, తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి తీసుకునేలా, ఈ మాయ కూడా మన జీవితంలోని అన్ని భాగాలను కోసేస్తుంది.
అస్య సంసారరూపస్య మాయాచక్రస్య రాఘవ । చిత్తం విద్ధి మహానాభిం భ్రమతో భ్రమదాయినః
ఓ రాఘవా, ఈ మాయ అనే సంసారచక్రానికి కేంద్రం మన మనస్సే అని తెలుసుకో. అది తానే తిరుగుతూ, మనల్ని కూడా తిరగబెడుతుంది.
తస్మిన్ నూనమ్ అవష్టబ్ధే ధియా పురుషయత్నతః । గృహీతనాభి వహనాన్ మాయాచక్రం నిరుధ్యతే
మనస్సును బలంగా పట్టుకుని, బుద్ధితో కట్టిపడితే, ఆ కేంద్రాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నట్టవుతుంది. అప్పుడు, మాయ అనే చక్రాన్ని నిజంగా ఆపేయవచ్చు.
అవష్టబ్ధమనోనాభి మోహచక్రం న చోపతి । యథా రజ్జ్వాం నిరుద్ధాయాం కీలకం రజ్జువేష్టితమ్
మనస్సు నాభి బలంగా స్థిరంగా ఉండగానే మోహం అనే చక్రం తిరగదు. అది ఎలా అంటే, గట్టిగా కట్టిన తాడుతో చుట్టిన కీల్ కదలదు కదా, అలాగే.
చక్రయుద్ధైకతజ్జ్ఞో ఽపి కస్మాజ్ జానాసి నానఘ । చక్రం నాభావ్ అవష్టబ్ధం వశమ్ ఆయాతి నాన్యథా
ఓ పాపరహితుడా! నీవు చక్రయుద్ధంలో నిపుణుడైనా, నాభి బలంగా కట్టిపడితేనే చక్రం మన చేతిలోకి వస్తుందని తెలుసు కదా, లేదంటే అదేమీ మన వశంలోకి రాదు.
చిత్తనాభావ్ అవష్టభ్య తస్మాద్ యత్నేన రాఘవ । సంసారచక్రం వహనాద్ ఆత్మనః పరిరోధయ
అందుకే రాఘవా! మనస్సు నాభిని బలంగా పట్టుకొని, ఈ సంసార చక్రాన్ని మన ఆత్మ చుట్టూ తిరగకుండా ఆపాలని ప్రయత్నించు.
ఏతాం యుక్తిం వినా దుఃఖమ్ అనన్తమ్ ఇదమ్ ఆత్మనః । అస్యాం యుక్తౌ క్షణాత్ త్వ్ అన్తం గతమ్ ఏవావలోకయ
ఈ విధానాన్ని పాటించకపోతే అంతులేని బాధలు వస్తాయి. ఇదే విధానాన్ని అనుసరిస్తే, క్షణంలోనే అవి అంతమవుతాయని చూడు.
చిత్తాక్రమణమాత్రాఖ్యాత్ పరమాద్ ఔషధాద్ ఋతే । ప్రయత్నేనాపి సంసారమహారోగో న శామ్యతి
మనస్సును నియంత్రించడమే పరమమైన ఔషధం. దీని తప్ప ఇంకేదైనా ప్రయత్నం చేసినా, ఈ భవబాధ అనే మహారోగం తగ్గదు.
తస్మాద్ రాఘవ సన్త్యజ్య తీర్థదానతపఃక్రియాః । శ్రేయసే పరమాయాన్తశ్ చిత్తమ్ ఏవ వశీకురు
అందుచేత రాఘవా, తీర్థయాత్రలు, దానం, తపస్సు వంటి క్రియలన్నీ వదిలిపెట్టి, పరమ శ్రేయస్సు కోసం నీ మనస్సును మాత్రమే వశపరచుకో.
చిత్తాన్తర్ ఏవ సంసారః కుమ్భాన్తః కుమ్భఖం యథా । చిత్తనాశే న సంసారః కుమ్భనాశే న కుమ్భఖమ్
సంసారం అనేది మనస్సులోనే ఉంటుంది, అది గడిలో ఉన్న ఖాళీలా ఉంటుంది. మనస్సు పోయినప్పుడు సంసారం ఉండదు, గడి పోయినప్పుడు గడిలో ఖాళీ ఉండనట్లు.