స్మృతస్వరూపో వదనమ్ ఉద్దధ్రే స జలాన్తరాత్ । శిశిరాన్తే ప్రబుద్ధాత్మా సరోజమ్ ఇవ మాధవః
తన అసలు స్వరూపాన్ని గుర్తు చేసుకుని, అతడు నీటిలోంచి ముఖాన్ని పైకి లేపాడు. చలికాలం ముగిసిన తర్వాత వసంతంలో కమలపువ్వు ఎలా వికసిస్తుందో, అలా అతని మనస్సు మేల్కొంది.
వనవారికకుబ్వ్యోమవతీం వసుమతీమ్ ఇమామ్ । అన్యామ్ ఏవ పురః పశ్యన్ పరం విస్మయమ్ ఆయయౌ
అతడు తన ముందున్న ఈ భూమిని అడవి చెరువులో ఆకాశం ప్రతిబింబించినట్టు, కొత్తదిగా చూస్తూ, గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
కో ఽహం కిమ్ ఇవ పశ్యామి కిమ్ అకార్షమ్ అహం కిల । ఏవం విచారయంశ్ చిత్రం సభ్రూభఙ్గమ్ అభూత్ క్షణమ్
నేను ఎవరు? నేను ఏమి చూస్తున్నాను? నేను ఏం చేసాను? అని ఆలోచిస్తూ, క్షణం పాటు అతని కనుబొమ్మలు ఆశ్చర్యంతో ముడుచుకున్నాయి.
ఏతన్ముహూర్తమాత్రేణ సమ్భ్రమం దృష్టవాన్ అహమ్ । ఇతి విజ్ఞాయ సలిలాద్ ఉదస్థాద్ ఉదయార్కవత్
ఆ క్షణమంతలోనే నేను గందరగోళాన్ని చూశాను. అది గ్రహించి, ఆయన నీటిలో నుంచి ఉదయించే సూర్యుడిలా పైకి లేచాడు.
చిన్తయామ్ ఆస చ తటే క్వ మే మాతా క్వ మే ప్రియా । యద్ అహం మృతిమ్ ఆయాతో మధ్యే మాతృమహేలయోః
తీరానికి వచ్చి, "నా తల్లి ఎక్కడ? నా ప్రియురాలు ఎక్కడ? నేను తల్లి, సతీమాత మధ్య మరణానికి వచ్చాను కదా?" అని ఆలోచించాడు.
బాలస్య మాతాపితరౌ నష్టౌ కిల మమామతేః । వాతనీతస్య పత్త్రస్య వల్లీవృక్షావ్ ఇవాగ్నినా
పిల్లవాడినప్పుడు, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ నా మూర్ఖత్వం వల్ల పోయారు. గాలిలో ఎగిరిపోయిన ఆకును మంటలో కాలిపోయిన రెండు ద్రాక్షలతలు లాగా.
అవివాహో ఽస్మి జానామి న స్వరూపమ్ అపి స్త్రియః । దుష్టాయాః క్షోభకారిణ్యా మదిరాయా ఇవ ద్విజః
నేను పెళ్లి కాలేదు. స్త్రీ స్వభావం కూడా నాకు తెలియదు. చెడ్డదైన, మనసును కలవరపెట్టే మద్యం గురించి తెలియని ద్విజుడు లాంటివాడిని.
తస్మాద్ ఏతద్ అసద్భూతమ్ అహం కిం నామ దృష్టవాన్ । వివిధారమ్భసంరమ్భం గన్ధర్వో నగరం యథా
అందువల్ల ఇది వాస్తవం కాదు—నిజంగా నేను ఏమి చూశాను? ఎన్నో ఆరంభాల కలవరంగా ఉంది, ఇది గంధర్వుల పట్టణంలా ఊహలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
తద్ ఆస్తామ్ ఏతద్ ఏషా హి బన్ధుమధ్యమృతస్థితిః । మాయా మోహే మనాగ్ అస్మిన్ న సత్యమ్ ఉపలభ్యతే
ఇది అలాగే ఉండనివ్వు; ఇది బంధువుల మధ్య తాత్కాలికమైన జీవితం మాత్రమే. ఈ మాయా మోహంలో కొంచెమైనా నిజం కనిపించదు.
నిత్యమ్ ఏవమ్ అనన్తాసు భ్రమదృష్టిషు దేహినామ్ । చేతో భ్రమతి శార్దూలో వనరాజిష్వ్ ఇవోన్మదః
ఎప్పుడూ, అనంతమైన భావనల్లో జీవులు తిరుగుతూ ఉంటారు; వారి మనస్సు అడవుల్లో తిరిగే ఉన్మాదమైన పులిలా అల్లాడుతూ ఉంటుంది.
అవధీర్యేతి తం చిత్తమోహం గాధిర్ నినాయ సః । దినాని కతిచిత్ తస్మిన్ స్వక ఏవాశ్రమే తదా
ఆ మనస్సు మోహాన్ని పట్టించుకోకుండా, గాధి తన ఆశ్రమంలో కొన్ని రోజులు నిశ్చింతగా గడిపాడు.
ఏకదా గాధిమ్ ఆగచ్ఛత్ కశ్చిద్ అన్నప్రియో ఽతిథిః । బ్రహ్మాణమ్ ఇవ దుర్వాసాస్ స విశశ్రామ సశ్రమః
ఒక రోజు, అన్నం బాగా ఇష్టపడే ఓ అతిథి గాధికి వచ్చాడు. అతను అలసిపోయి అక్కడే విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు, అది బ్రహ్మను దర్శించడానికి వచ్చిన దుర్వాసుడు లాగానే అనిపించింది.
పరమాం తృప్తిమ్ ఆనీతః ఫలపుష్పరసాశనైః । సో ఽతిథిర్ గాధినా తేన వసన్తేనేవ పాదపః
ఆ అతిథి గాధి ఇచ్చిన పండ్లు, పువ్వులు, అమృతసమానమైన పదార్థాలు తిని ఎంతో సంతృప్తిగా మారాడు. వసంతకాలంలో చెట్టు పుష్టిగా పెరిగినట్టు అతను ఆనందంగా ఉన్నాడు.
అథ వన్దితసన్ధ్యౌ తౌ కృతజప్యావ్ ఉభావ్ అపి । క్రమాచ్ ఛయనమ్ ఆసాద్య తస్థతుర్ మృదుపల్లవమ్
తర్వాత, ఇద్దరూ సంధ్యావందనం చేసి, జపం ముగించాక, నెమ్మదిగా తమ మంచాల దగ్గరికి వెళ్లి, మృదువైన ఆకులపై విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
తతః ప్రవవృతే శాన్తా తయోస్ తాపసయోః కథా । స్వవ్యాపారోచితా పుష్పశ్రీర్ ఇవర్తుస్ స్వమాసయోః
అనంతరం, ఆ ఇద్దరు తపస్వుల మధ్య శాంతమైన సంభాషణ మొదలైంది. అది వారి తమ తమ పనులకు తగినట్టు, వసంతంలో పువ్వులు వికసించినట్టు మధురంగా సాగింది.
పప్రచ్ఛాథాతిథిం గాధిః ప్రసఙ్గాపతితం వచః । కిమ్ బ్రహ్మన్ సుకృశాఙ్గస్ త్వం కిమ్ ఇతి శ్రమవాన్ అసి
ఆతిథిగా వచ్చిన అతిథిని గాధి ఇలా అడిగాడు: "ఓ బ్రాహ్మణా, నీ చేతులు, కాళ్లు అంత బలహీనంగా ఎందుకు ఉన్నాయి? నీవు ఇంత అలసిపోయినట్టు ఎందుకు కనిపిస్తున్నావు?"
మమాతికార్శ్యశ్రమయోర్ భగవఞ్ శృణు కారణమ్ । కథయామి యథాభూతం వయం నాసత్యవాదినః
భగవంతుడా, నాకు ఈ తీవ్రమైన క్షీణత, అలసట ఎందుకు వచ్చిందో వినండి. నేను నిజమే చెబుతాను, మేము అసత్యం మాట్లాడే వారు కాదము.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే ఉత్తరాశానికుఞ్జకే । కీరో నామాతివిఖ్యాతశ్ శ్రీమాఞ్ జనపదో మహాన్
ఈ భూమిపై, ఉత్తర దిశలోని ఒక తోటలో, కీర అనే పేరుతో ఎంతో ప్రసిద్ధి గాంచిన, ధనికమైన ఒక పెద్ద ప్రాంతం ఉంది.
తత్రాహమ్ అవసం మాసం పూజ్యమానః పురే జనైః । అనన్తాస్వాదలోలాత్మచిత్తవేతాలమోహితః
అక్కడ నేను ఒక నెల పాటు ఆ పట్టణ ప్రజల చేత గౌరవించబడుతూ ఉండిపోయాను. అంతులేని ఆనందాస్వాదనలో, స్వార్థంలో మునిగి, నా మనస్సు మాయలో పడిపోయింది.
ఏకదైకేన తత్రోక్తం కథాప్రస్తావతః క్వచిత్ । ఇహాభూచ్ ఛ్వపచో రాజా వర్షాణ్య్ అష్టౌ ద్విజేతి మే
ఒక రోజు సంభాషణలో ఎవరో ఒకరు, 'ఇక్కడ ఎనిమిదేళ్లు ఒక కుక్కను తినే వాడు రాజుగా ఉన్నాడు, బ్రాహ్మణా,' అని చెప్పారు.
తతో గ్రామేషు మత్పృష్టైః ప్రోక్తం సకలజన్తుభిః । రాజా బభూవ శ్వపచో వర్షాణ్య్ అష్టావ్ ఇహేతి తైః
తర్వాత నేను ఆ గ్రామాల్లో అడిగితే, అందరూ, 'ఇక్కడ నిజంగా ఎనిమిదేళ్లు ఒక కుక్కను తినే వాడు రాజుగా ఉన్నాడు,' అని చెప్పారు.
స ఏవాన్తే పరిజ్ఞాతః ప్రవిష్టో జ్వలనం జవాత్ । తతో ద్విజశతానీహ ప్రవిష్టాని హుతాశనమ్
తర్వాత ఆ విషయం తెలిసినప్పుడు, అతడు వెంటనే అగ్నిలోకి దూకాడు. ఆ తరువాత ఇక్కడ వందలాది బ్రాహ్మణులు కూడా హోమాగ్నిలో ప్రవేశించారు.
ఇతి తేషాం ముఖాచ్ ఛ్రుత్వా తస్మాన్ నిర్గత్య మణ్డలాత్ । ప్రయాగే ఽకరవం శుద్ధ్యై ప్రాయశ్చిత్తమ్ అహం ద్విజ
వాళ్ల నోట వినగానే, నేను ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టి, పవిత్రత కోసం ప్రయాగంలో ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకున్నాను, బ్రాహ్మణా.
కృత్వా చాన్ద్రాయణస్యాన్తే తృతీయస్యాద్య పారణమ్ । ఇహాహమ్ ఆగతస్ తేన శ్రాన్తో ఽస్మ్య్ అతికృశో ఽస్మి చ
నేడు మూడవ చంద్రాయణ వ్రతాన్ని పూర్తి చేసి, దీక్ష విరమించాను. అందుకే ఇక్కడికి వచ్చాను. ఈ కారణంగా నేను బాగా అలసిపోయాను, చాలా క్షీణించిపోయాను.
ఇతి శ్రుతవతా తేన గాధినా స తదా ద్విజః । భూయః పృష్టో ఽప్య్ ఏతద్ ఏవ కథయామ్ ఆస నాన్యథా
ఇలా విన్న గాధి, ఆ ద్విజుడిని మళ్లీ అడిగినా, అతడు అదే మాటను మాత్రమే చెప్పాడు, ఇంకొకటి చెప్పలేదు.
అథ విస్మయవాన్ గాధిస్ తాం నీత్వా తత్ర శర్వరీమ్ । జగద్గేహమహాదీపే రవావ్ ఉదయమ్ ఆగతే
అప్పుడా ఆశ్చర్యంతో నిండిన గాధి అక్కడ ఆ రాత్రి గడిపాడు. ప్రపంచానికి మహా దీపమైన సూర్యుడు ఉదయించగానే,
కృతే ప్రాతస్తనవిధావ్ ఆపృచ్ఛ్యాశ్వ్ అతిథౌ గతే । ఇదం సఞ్చిన్తయామ్ ఆస విస్మయోద్ధురయా ధియా
ఉదయం సంధ్యావందనం చేసి, అతిథి గుర్రంపై వెళ్లిపోయిన తరువాత, గాధి ఆశ్చర్యంతో నిండిన మనసుతో ఇలా ఆలోచించసాగాడు.
యన్ మయా సమ్భ్రమే దృష్టం సత్యం భూతం ద్విజేన తత్ । ఉక్తం మమేతి కిం నామ స్యాన్ మాయాశమ్బరే క్రమః
నేను అయోమయంగా చూసినదాన్ని ఆ ద్విజుడు నిజంగా చెప్పాడు. ఈ విషయంలో మాయా అద్భుతాల క్రమం ఎలా ఉంటుందో ఎవరికీ అర్థం కాదు.
యద్ బన్ధుమధ్యే మరణం మయా తద్ దృష్టమ్ ఆత్మనః । సా మాయైవ న సన్దేహశ్ శేషే పశ్యామి సత్యతామ్
నా బంధువుల మధ్య నేను మరణించాను అని నేను చూసింది నిస్సందేహంగా మాయ మాత్రమే. మిగతాదంతా నిజమేనని నేను గ్రహిస్తున్నాను.
తద్ ఆత్మశ్వపచోదన్తం ద్రష్టుం తావద్ అఖిన్నధీః । హూనమణ్డలపర్యన్తగ్రామం గచ్ఛామి సత్వరమ్
అందుకే, అలసట లేకుండా, నేను జన్మించినదిగా భావించిన ఆ శ్వపచుల గ్రామాన్ని, హూన ప్రాంతపు చివరకు వేగంగా వెళ్లి చూడాలని నిర్ణయించుకున్నాను.