రాజ్యసజ్జనసమ్పర్కపవిత్రీకృతధీరధీః । గవలశ్ చిన్తయామ్ ఆస శోకవ్యాకులచేతనః
ఆ రాజ్యంలో సజ్జనులతో స్నేహం వల్ల మనస్సు పవిత్రమైన గవళుడు, ఆపారమైన శోకంతో హృదయం కలవరపడి, ఆ పరిస్థితిని ఆలోచించసాగాడు.
మదర్థమ్ అత్యనర్థో ఽయం దేశే ఽస్మిన్ స్థితిమ్ ఆగతః । అకాలకల్పాన్తసమస్ సర్వనాయకనాశనః
నా వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం ఈ చోటు మీదికి వచ్చి నిలిచింది. ఇది కాలాంతం లాంటి విధ్వంసం, ముందే వచ్చి, అందరి నాయకులను నాశనం చేసింది.
కిం మే దుఃఖితజీవేన మరణం మే మహోత్సవః । లోకనిన్ద్యస్య దుర్జన్తోర్ జీవితాన్ మరణం వరమ్
బాధతో నిండిన జీవితానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? నాకు మరణమే పెద్ద పండుగ. లోకానికి నిందితుడైన, దుష్టుడైనవాడికి బ్రతకడం కన్నా చావడమే మేలుగా ఉంటుంది.
ఇతి నిశ్చిత్య గవలో జ్వలితే జ్వలనే పురః । పతఙ్గవద్ అనుద్వేగమ్ అకరోద్ ఆహుతిం వపుః
ఇలా నిర్ణయించుకుని, గవలుడు భయపడకుండా, తన శరీరాన్ని ఎదుట ఉన్న మండుతున్న అగ్నిలో, పురుగులా వేసి ఆహుతి చేశాడు.
తస్మిన్ బలాద్ గవలనామ్ని హుతాశరాశౌ దేహే పతత్య్ అవయవాకులతాం ప్రయాతే । స్వాఙ్గావదాహదహనస్ఫురణానురోధాద్ అన్తర్జలే ఝగితి బోధమ్ అవాప గాధిః
ఆ గవలుడు అనే పేరు గలవాడి శరీరం బలవంతంగా అగ్నిలో పడిపోతూ, అవయవాలు చెలరేగిపోతుండగా, తన శరీరం తగిలిన వేడి ప్రభావంతో, గాధి వెంటనే నీటిలో జ్ఞానం పొందాడు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, నదికట్ట వద్ద స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. అప్పుడే సూర్యకిరణాలు కూడా వారితో పాటు వెళ్లినట్లు అనిపించింది.
ముహూర్తద్వితయేనాథ గాధేర్ ఆధిభరభ్రమాత్ । ప్రశశామాకులీభావో వేలావత్త్వమ్ ఇవామ్బుధేః
అల్పసమయంలోనే, గాధి హృదయంలో ఉన్న బాధ భారమంతా తగ్గిపోయింది. అది సముద్రంలో అలలు తగ్గిపోవడంలా ప్రశాంతంగా మారింది.
పయోనిర్మాణసమ్మోహాత్ తస్మాత్ స విరరామ హ । కల్పాన్తసమయే బ్రహ్మా జగద్విరచనాద్ ఇవ
నీటి మాయతో కలిగిన మోహం వలన, అతడు ఆ స్థితిని వదిలిపెట్టాడు. అది కల్పాంతంలో బ్రహ్మ ఈ లోకాన్ని సృష్టించడం ఆపినట్టు అయింది.
బోధమ్ ఆప శనైశ్ శాన్తస్ స్వమ్ ఏవోన్నిద్రధీరధీః । క్షీవతాయాం ప్రశాన్తాయాం యథా పరిణతాసవః
తన మనస్సు మెల్లగా మళ్లీ చైతన్యం పొందింది. అది పాతిన మద్యం పాకిపోయి, పూర్తిగా ప్రశాంతంగా మారినట్టు అతని మనస్సు కూడా నిశ్శబ్దంగా మేల్కొంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం కార్యమ్ ఇదం నేతి దదర్శ హ । నిశావ్యపగమే లోకో యథా క్షీణతమఃపటే
ఇది నేనే, ఇది నా పని, ఇది కాదు అని స్పష్టంగా గ్రహించాడు. రాత్రి ముగిసిన తర్వాత చీకటి తొలగినప్పుడు ప్రపంచాన్ని మనం ఎలా చూస్తామో, అలా అతడు అన్నీ స్పష్టంగా చూశాడు.
స్మృతస్వరూపో వదనమ్ ఉద్దధ్రే స జలాన్తరాత్ । శిశిరాన్తే ప్రబుద్ధాత్మా సరోజమ్ ఇవ మాధవః
తన అసలు స్వరూపాన్ని గుర్తు చేసుకుని, అతడు నీటిలోంచి ముఖాన్ని పైకి లేపాడు. చలికాలం ముగిసిన తర్వాత వసంతంలో కమలపువ్వు ఎలా వికసిస్తుందో, అలా అతని మనస్సు మేల్కొంది.
వనవారికకుబ్వ్యోమవతీం వసుమతీమ్ ఇమామ్ । అన్యామ్ ఏవ పురః పశ్యన్ పరం విస్మయమ్ ఆయయౌ
అతడు తన ముందున్న ఈ భూమిని అడవి చెరువులో ఆకాశం ప్రతిబింబించినట్టు, కొత్తదిగా చూస్తూ, గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
కో ఽహం కిమ్ ఇవ పశ్యామి కిమ్ అకార్షమ్ అహం కిల । ఏవం విచారయంశ్ చిత్రం సభ్రూభఙ్గమ్ అభూత్ క్షణమ్
నేను ఎవరు? నేను ఏమి చూస్తున్నాను? నేను ఏం చేసాను? అని ఆలోచిస్తూ, క్షణం పాటు అతని కనుబొమ్మలు ఆశ్చర్యంతో ముడుచుకున్నాయి.
ఏతన్ముహూర్తమాత్రేణ సమ్భ్రమం దృష్టవాన్ అహమ్ । ఇతి విజ్ఞాయ సలిలాద్ ఉదస్థాద్ ఉదయార్కవత్
ఆ క్షణమంతలోనే నేను గందరగోళాన్ని చూశాను. అది గ్రహించి, ఆయన నీటిలో నుంచి ఉదయించే సూర్యుడిలా పైకి లేచాడు.
చిన్తయామ్ ఆస చ తటే క్వ మే మాతా క్వ మే ప్రియా । యద్ అహం మృతిమ్ ఆయాతో మధ్యే మాతృమహేలయోః
తీరానికి వచ్చి, "నా తల్లి ఎక్కడ? నా ప్రియురాలు ఎక్కడ? నేను తల్లి, సతీమాత మధ్య మరణానికి వచ్చాను కదా?" అని ఆలోచించాడు.
బాలస్య మాతాపితరౌ నష్టౌ కిల మమామతేః । వాతనీతస్య పత్త్రస్య వల్లీవృక్షావ్ ఇవాగ్నినా
పిల్లవాడినప్పుడు, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ నా మూర్ఖత్వం వల్ల పోయారు. గాలిలో ఎగిరిపోయిన ఆకును మంటలో కాలిపోయిన రెండు ద్రాక్షలతలు లాగా.
అవివాహో ఽస్మి జానామి న స్వరూపమ్ అపి స్త్రియః । దుష్టాయాః క్షోభకారిణ్యా మదిరాయా ఇవ ద్విజః
నేను పెళ్లి కాలేదు. స్త్రీ స్వభావం కూడా నాకు తెలియదు. చెడ్డదైన, మనసును కలవరపెట్టే మద్యం గురించి తెలియని ద్విజుడు లాంటివాడిని.
తస్మాద్ ఏతద్ అసద్భూతమ్ అహం కిం నామ దృష్టవాన్ । వివిధారమ్భసంరమ్భం గన్ధర్వో నగరం యథా
అందువల్ల ఇది వాస్తవం కాదు—నిజంగా నేను ఏమి చూశాను? ఎన్నో ఆరంభాల కలవరంగా ఉంది, ఇది గంధర్వుల పట్టణంలా ఊహలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
తద్ ఆస్తామ్ ఏతద్ ఏషా హి బన్ధుమధ్యమృతస్థితిః । మాయా మోహే మనాగ్ అస్మిన్ న సత్యమ్ ఉపలభ్యతే
ఇది అలాగే ఉండనివ్వు; ఇది బంధువుల మధ్య తాత్కాలికమైన జీవితం మాత్రమే. ఈ మాయా మోహంలో కొంచెమైనా నిజం కనిపించదు.
నిత్యమ్ ఏవమ్ అనన్తాసు భ్రమదృష్టిషు దేహినామ్ । చేతో భ్రమతి శార్దూలో వనరాజిష్వ్ ఇవోన్మదః
ఎప్పుడూ, అనంతమైన భావనల్లో జీవులు తిరుగుతూ ఉంటారు; వారి మనస్సు అడవుల్లో తిరిగే ఉన్మాదమైన పులిలా అల్లాడుతూ ఉంటుంది.
అవధీర్యేతి తం చిత్తమోహం గాధిర్ నినాయ సః । దినాని కతిచిత్ తస్మిన్ స్వక ఏవాశ్రమే తదా
ఆ మనస్సు మోహాన్ని పట్టించుకోకుండా, గాధి తన ఆశ్రమంలో కొన్ని రోజులు నిశ్చింతగా గడిపాడు.
ఏకదా గాధిమ్ ఆగచ్ఛత్ కశ్చిద్ అన్నప్రియో ఽతిథిః । బ్రహ్మాణమ్ ఇవ దుర్వాసాస్ స విశశ్రామ సశ్రమః
ఒక రోజు, అన్నం బాగా ఇష్టపడే ఓ అతిథి గాధికి వచ్చాడు. అతను అలసిపోయి అక్కడే విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు, అది బ్రహ్మను దర్శించడానికి వచ్చిన దుర్వాసుడు లాగానే అనిపించింది.
పరమాం తృప్తిమ్ ఆనీతః ఫలపుష్పరసాశనైః । సో ఽతిథిర్ గాధినా తేన వసన్తేనేవ పాదపః
ఆ అతిథి గాధి ఇచ్చిన పండ్లు, పువ్వులు, అమృతసమానమైన పదార్థాలు తిని ఎంతో సంతృప్తిగా మారాడు. వసంతకాలంలో చెట్టు పుష్టిగా పెరిగినట్టు అతను ఆనందంగా ఉన్నాడు.
అథ వన్దితసన్ధ్యౌ తౌ కృతజప్యావ్ ఉభావ్ అపి । క్రమాచ్ ఛయనమ్ ఆసాద్య తస్థతుర్ మృదుపల్లవమ్
తర్వాత, ఇద్దరూ సంధ్యావందనం చేసి, జపం ముగించాక, నెమ్మదిగా తమ మంచాల దగ్గరికి వెళ్లి, మృదువైన ఆకులపై విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.
తతః ప్రవవృతే శాన్తా తయోస్ తాపసయోః కథా । స్వవ్యాపారోచితా పుష్పశ్రీర్ ఇవర్తుస్ స్వమాసయోః
అనంతరం, ఆ ఇద్దరు తపస్వుల మధ్య శాంతమైన సంభాషణ మొదలైంది. అది వారి తమ తమ పనులకు తగినట్టు, వసంతంలో పువ్వులు వికసించినట్టు మధురంగా సాగింది.
పప్రచ్ఛాథాతిథిం గాధిః ప్రసఙ్గాపతితం వచః । కిమ్ బ్రహ్మన్ సుకృశాఙ్గస్ త్వం కిమ్ ఇతి శ్రమవాన్ అసి
ఆతిథిగా వచ్చిన అతిథిని గాధి ఇలా అడిగాడు: "ఓ బ్రాహ్మణా, నీ చేతులు, కాళ్లు అంత బలహీనంగా ఎందుకు ఉన్నాయి? నీవు ఇంత అలసిపోయినట్టు ఎందుకు కనిపిస్తున్నావు?"
మమాతికార్శ్యశ్రమయోర్ భగవఞ్ శృణు కారణమ్ । కథయామి యథాభూతం వయం నాసత్యవాదినః
భగవంతుడా, నాకు ఈ తీవ్రమైన క్షీణత, అలసట ఎందుకు వచ్చిందో వినండి. నేను నిజమే చెబుతాను, మేము అసత్యం మాట్లాడే వారు కాదము.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే ఉత్తరాశానికుఞ్జకే । కీరో నామాతివిఖ్యాతశ్ శ్రీమాఞ్ జనపదో మహాన్
ఈ భూమిపై, ఉత్తర దిశలోని ఒక తోటలో, కీర అనే పేరుతో ఎంతో ప్రసిద్ధి గాంచిన, ధనికమైన ఒక పెద్ద ప్రాంతం ఉంది.
తత్రాహమ్ అవసం మాసం పూజ్యమానః పురే జనైః । అనన్తాస్వాదలోలాత్మచిత్తవేతాలమోహితః
అక్కడ నేను ఒక నెల పాటు ఆ పట్టణ ప్రజల చేత గౌరవించబడుతూ ఉండిపోయాను. అంతులేని ఆనందాస్వాదనలో, స్వార్థంలో మునిగి, నా మనస్సు మాయలో పడిపోయింది.
ఏకదైకేన తత్రోక్తం కథాప్రస్తావతః క్వచిత్ । ఇహాభూచ్ ఛ్వపచో రాజా వర్షాణ్య్ అష్టౌ ద్విజేతి మే
ఒక రోజు సంభాషణలో ఎవరో ఒకరు, 'ఇక్కడ ఎనిమిదేళ్లు ఒక కుక్కను తినే వాడు రాజుగా ఉన్నాడు, బ్రాహ్మణా,' అని చెప్పారు.