ఇతి నిర్ణీయ నగరే నాగరా మన్త్రిణస్ తథా । అభితో జ్వలయామ్ ఆసుశ్ చితాశ్ శతసహస్రశః
ఈ విధంగా నిర్ణయించుకుని, పట్టణంలోని ప్రజలు, మంత్రులు కలిసి, చుట్టూ లక్షలాది చితలను వెలిగించారు.
జ్వలితాస్వ్ అభితస్ తాసు తారకాస్వ్ ఇవ ఖే తదా । బభూవ నగరం సర్వమ్ ఆక్రన్దపరమానవమ్
అలా చుట్టూ చితలు మండిపోతుండగా, ఆ నగరం అంతా రోదనతో నిండిపోయింది. అది ఆకాశంలో నక్షత్రాలు మెరుస్తున్నట్టు కనిపించింది.
కరుణారావముఖరైః కలత్రైర్ బాష్పవర్షిభిః । అవష్టబ్ధజ్వలత్కుణ్డపాతసజ్జజనవ్రజమ్
భార్యలు కన్నీళ్లు కార్చుతూ, హృదయాన్ని పిండేలా అరుస్తూ, మండుతున్న చితల దగ్గరికి చేరి, దూకడానికి సిద్ధంగా ఉన్న జనసమూహం అక్కడ గుమిగూడింది.
అగ్నికుణ్డప్రవిష్టానాం మన్త్రిణాం భృత్యరోదనైః । క్రన్దద్రథ్యం ధ్వనద్గర్తమ్ అరణ్యమ్ ఇవ మారుతైః
మంత్రులు అగ్నికుండంలోకి ప్రవేశించగానే, వారి సేవకులు గట్టిగా ఏడుస్తూ, వీధులన్నీ అరుపులతో మారుమోగిపోయాయి. అది గాలులతో మారుమూల అడవి గంభీరంగా మారినట్టుగా అనిపించింది.
చితిదీపితవిప్రేన్ద్రమాంసమాంసలగన్ధయా । జాతనీహారమ్ ఉత్పాతవాత్యయావకరైర్ ధుతైః
చితిలో కాలిన బ్రాహ్మణుల మాంసపు వాసన చుట్టూ వ్యాపించి, విపత్తు గాలులతో ఆ చితాభస్మం అన్ని వైపులా ఎగిరిపడింది.
వాతదీర్ఘవసాగన్ధధూతానీతఖగోమ్భితైః । అన్త్రైర్ వ్యోమగతైశ్ ఛన్నం భాస్కరం జలదైర్ ఇవ
గాలి తోడుగా కాలిన కొవ్వు వాసన వ్యాపించి, ఆకాశంలో ఎగిరిన పక్షులు మాంసపు నాడులను తినేందుకు చేరి, మేఘాలు సూర్యుడిని కప్పినట్టు, ఆకాశాన్ని కమ్మేశాయి.
వాతోద్ధూతచితావహ్నిప్రజ్వలత్పురమణ్డలమ్ । ఉడ్డీనాగ్నికణవ్రాతతారాక్రాన్తదిగన్తరమ్
గాలి ఊదిన చితాగ్నితో నగరం అంతా మంటల్లో దహించిపోతుండగా, ఎగిరిపడుతున్న అగ్నికణాలు నక్షత్రాల్లా ఆకాశ దిశలన్నీ నిండేశాయి.
ప్రమత్తతస్కరం క్రన్దద్బాలకాన్తకుమారకమ్ । సన్త్రస్తనాగరాపాస్తజీవితాస్థమ్ అసంస్థితి
అక్కడ మద్యం తాగిన దొంగలు తిరుగుతూ, చిన్నపిల్లలు, యువకులు ఏడుస్తూ, భయంతో పట్టణవాసులు ప్రాణాలు వదిలేస్తూ, ఎక్కడా స్థిరత లేకుండా అందరూ అల్లకల్లోలంగా ఉన్నారు.
అరక్షితగృహం చౌరలుణ్ఠితాఖిలసఞ్చయమ్ । త్యక్తపుత్రకలత్రం చ మరణవ్యగ్రనాగరమ్
ఇంట్లో ఎవరూ రక్షించకుండా, దొంగలు సర్వస్వాన్ని దోచిపోతుండగా, పట్టణంలో ప్రజలు తమ పిల్లలు, భార్యలను వదిలేసి, మరణం కోసం పరుగెత్తిపోతున్నారు.
తస్మింస్ తథా వర్తమానే కష్టే విధివిపర్యయే । అశేషజనతానాశే కల్పాన్తసదృశస్థితౌ
అలాంటి దుర్భరమైన పరిస్థితిలో, విధి పూర్తిగా తలకిందులై, ప్రజలు అంతా నశించిపోతుండగా, ఆ దృశ్యం యుగాంతం వచ్చినట్టు కనిపించింది.
రాజ్యసజ్జనసమ్పర్కపవిత్రీకృతధీరధీః । గవలశ్ చిన్తయామ్ ఆస శోకవ్యాకులచేతనః
ఆ రాజ్యంలో సజ్జనులతో స్నేహం వల్ల మనస్సు పవిత్రమైన గవళుడు, ఆపారమైన శోకంతో హృదయం కలవరపడి, ఆ పరిస్థితిని ఆలోచించసాగాడు.
మదర్థమ్ అత్యనర్థో ఽయం దేశే ఽస్మిన్ స్థితిమ్ ఆగతః । అకాలకల్పాన్తసమస్ సర్వనాయకనాశనః
నా వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం ఈ చోటు మీదికి వచ్చి నిలిచింది. ఇది కాలాంతం లాంటి విధ్వంసం, ముందే వచ్చి, అందరి నాయకులను నాశనం చేసింది.
కిం మే దుఃఖితజీవేన మరణం మే మహోత్సవః । లోకనిన్ద్యస్య దుర్జన్తోర్ జీవితాన్ మరణం వరమ్
బాధతో నిండిన జీవితానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? నాకు మరణమే పెద్ద పండుగ. లోకానికి నిందితుడైన, దుష్టుడైనవాడికి బ్రతకడం కన్నా చావడమే మేలుగా ఉంటుంది.
ఇతి నిశ్చిత్య గవలో జ్వలితే జ్వలనే పురః । పతఙ్గవద్ అనుద్వేగమ్ అకరోద్ ఆహుతిం వపుః
ఇలా నిర్ణయించుకుని, గవలుడు భయపడకుండా, తన శరీరాన్ని ఎదుట ఉన్న మండుతున్న అగ్నిలో, పురుగులా వేసి ఆహుతి చేశాడు.
తస్మిన్ బలాద్ గవలనామ్ని హుతాశరాశౌ దేహే పతత్య్ అవయవాకులతాం ప్రయాతే । స్వాఙ్గావదాహదహనస్ఫురణానురోధాద్ అన్తర్జలే ఝగితి బోధమ్ అవాప గాధిః
ఆ గవలుడు అనే పేరు గలవాడి శరీరం బలవంతంగా అగ్నిలో పడిపోతూ, అవయవాలు చెలరేగిపోతుండగా, తన శరీరం తగిలిన వేడి ప్రభావంతో, గాధి వెంటనే నీటిలో జ్ఞానం పొందాడు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, నదికట్ట వద్ద స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. అప్పుడే సూర్యకిరణాలు కూడా వారితో పాటు వెళ్లినట్లు అనిపించింది.
ముహూర్తద్వితయేనాథ గాధేర్ ఆధిభరభ్రమాత్ । ప్రశశామాకులీభావో వేలావత్త్వమ్ ఇవామ్బుధేః
అల్పసమయంలోనే, గాధి హృదయంలో ఉన్న బాధ భారమంతా తగ్గిపోయింది. అది సముద్రంలో అలలు తగ్గిపోవడంలా ప్రశాంతంగా మారింది.
పయోనిర్మాణసమ్మోహాత్ తస్మాత్ స విరరామ హ । కల్పాన్తసమయే బ్రహ్మా జగద్విరచనాద్ ఇవ
నీటి మాయతో కలిగిన మోహం వలన, అతడు ఆ స్థితిని వదిలిపెట్టాడు. అది కల్పాంతంలో బ్రహ్మ ఈ లోకాన్ని సృష్టించడం ఆపినట్టు అయింది.
బోధమ్ ఆప శనైశ్ శాన్తస్ స్వమ్ ఏవోన్నిద్రధీరధీః । క్షీవతాయాం ప్రశాన్తాయాం యథా పరిణతాసవః
తన మనస్సు మెల్లగా మళ్లీ చైతన్యం పొందింది. అది పాతిన మద్యం పాకిపోయి, పూర్తిగా ప్రశాంతంగా మారినట్టు అతని మనస్సు కూడా నిశ్శబ్దంగా మేల్కొంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం కార్యమ్ ఇదం నేతి దదర్శ హ । నిశావ్యపగమే లోకో యథా క్షీణతమఃపటే
ఇది నేనే, ఇది నా పని, ఇది కాదు అని స్పష్టంగా గ్రహించాడు. రాత్రి ముగిసిన తర్వాత చీకటి తొలగినప్పుడు ప్రపంచాన్ని మనం ఎలా చూస్తామో, అలా అతడు అన్నీ స్పష్టంగా చూశాడు.
స్మృతస్వరూపో వదనమ్ ఉద్దధ్రే స జలాన్తరాత్ । శిశిరాన్తే ప్రబుద్ధాత్మా సరోజమ్ ఇవ మాధవః
తన అసలు స్వరూపాన్ని గుర్తు చేసుకుని, అతడు నీటిలోంచి ముఖాన్ని పైకి లేపాడు. చలికాలం ముగిసిన తర్వాత వసంతంలో కమలపువ్వు ఎలా వికసిస్తుందో, అలా అతని మనస్సు మేల్కొంది.
వనవారికకుబ్వ్యోమవతీం వసుమతీమ్ ఇమామ్ । అన్యామ్ ఏవ పురః పశ్యన్ పరం విస్మయమ్ ఆయయౌ
అతడు తన ముందున్న ఈ భూమిని అడవి చెరువులో ఆకాశం ప్రతిబింబించినట్టు, కొత్తదిగా చూస్తూ, గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
కో ఽహం కిమ్ ఇవ పశ్యామి కిమ్ అకార్షమ్ అహం కిల । ఏవం విచారయంశ్ చిత్రం సభ్రూభఙ్గమ్ అభూత్ క్షణమ్
నేను ఎవరు? నేను ఏమి చూస్తున్నాను? నేను ఏం చేసాను? అని ఆలోచిస్తూ, క్షణం పాటు అతని కనుబొమ్మలు ఆశ్చర్యంతో ముడుచుకున్నాయి.
ఏతన్ముహూర్తమాత్రేణ సమ్భ్రమం దృష్టవాన్ అహమ్ । ఇతి విజ్ఞాయ సలిలాద్ ఉదస్థాద్ ఉదయార్కవత్
ఆ క్షణమంతలోనే నేను గందరగోళాన్ని చూశాను. అది గ్రహించి, ఆయన నీటిలో నుంచి ఉదయించే సూర్యుడిలా పైకి లేచాడు.
చిన్తయామ్ ఆస చ తటే క్వ మే మాతా క్వ మే ప్రియా । యద్ అహం మృతిమ్ ఆయాతో మధ్యే మాతృమహేలయోః
తీరానికి వచ్చి, "నా తల్లి ఎక్కడ? నా ప్రియురాలు ఎక్కడ? నేను తల్లి, సతీమాత మధ్య మరణానికి వచ్చాను కదా?" అని ఆలోచించాడు.
బాలస్య మాతాపితరౌ నష్టౌ కిల మమామతేః । వాతనీతస్య పత్త్రస్య వల్లీవృక్షావ్ ఇవాగ్నినా
పిల్లవాడినప్పుడు, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ నా మూర్ఖత్వం వల్ల పోయారు. గాలిలో ఎగిరిపోయిన ఆకును మంటలో కాలిపోయిన రెండు ద్రాక్షలతలు లాగా.
అవివాహో ఽస్మి జానామి న స్వరూపమ్ అపి స్త్రియః । దుష్టాయాః క్షోభకారిణ్యా మదిరాయా ఇవ ద్విజః
నేను పెళ్లి కాలేదు. స్త్రీ స్వభావం కూడా నాకు తెలియదు. చెడ్డదైన, మనసును కలవరపెట్టే మద్యం గురించి తెలియని ద్విజుడు లాంటివాడిని.
తస్మాద్ ఏతద్ అసద్భూతమ్ అహం కిం నామ దృష్టవాన్ । వివిధారమ్భసంరమ్భం గన్ధర్వో నగరం యథా
అందువల్ల ఇది వాస్తవం కాదు—నిజంగా నేను ఏమి చూశాను? ఎన్నో ఆరంభాల కలవరంగా ఉంది, ఇది గంధర్వుల పట్టణంలా ఊహలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
తద్ ఆస్తామ్ ఏతద్ ఏషా హి బన్ధుమధ్యమృతస్థితిః । మాయా మోహే మనాగ్ అస్మిన్ న సత్యమ్ ఉపలభ్యతే
ఇది అలాగే ఉండనివ్వు; ఇది బంధువుల మధ్య తాత్కాలికమైన జీవితం మాత్రమే. ఈ మాయా మోహంలో కొంచెమైనా నిజం కనిపించదు.
నిత్యమ్ ఏవమ్ అనన్తాసు భ్రమదృష్టిషు దేహినామ్ । చేతో భ్రమతి శార్దూలో వనరాజిష్వ్ ఇవోన్మదః
ఎప్పుడూ, అనంతమైన భావనల్లో జీవులు తిరుగుతూ ఉంటారు; వారి మనస్సు అడవుల్లో తిరిగే ఉన్మాదమైన పులిలా అల్లాడుతూ ఉంటుంది.