తత్రాపశ్యద్ అసౌ సర్వం విషణ్ణవదనం జనమ్ । జాలం కుఙ్కుమపుష్పాణాం భుక్తమూలమ్ ఇవాఖునా
అక్కడ అతను చూసిన ప్రతి ఒక్కరి ముఖాలు విషాదంగా కనిపించాయి. ఎలుక మూలాలు తిన్న కుంకుమపువ్వుల గుత్తి ఎలా వాడిపోతుందో, అలా ప్రజలు మునుపటిలా ఉల్లాసంగా లేరు.
మన్త్రిణో నాగరా నార్యస్ తతస్ తే తం మహీపతిమ్ । నాస్ప్రాక్షుర్ అపి తిష్ఠన్తం గృహ ఏవ శవం యథా
అయన రాజు ఇంట్లోనే నిలబడి ఉన్నా, మంత్రి, ప్రజలు, స్త్రీలు ఎవ్వరూ అతనితో మాటలాడలేదు. ఇంట్లో ఉన్న మృతదేహాన్ని ఎవరూ పట్టించుకోనట్టు అతనిని పట్టించుకోలేదు.
భృత్యాశ్ చాకృతసత్కారం దూర ఏవ తమ్ అత్యజన్ । దుఃఖయుక్తా ఘనస్నేహా అపి బాలశవం యథా
అతని సేవకులు, ఎంత ప్రేమ ఉన్నా కూడా, అతనికి గౌరవం చూపకుండా దూరంగా ఉండిపోయారు. ఎంతగా ప్రేమించినా, చిన్నపిల్ల మృతదేహాన్ని దూరంగా ఉంచినట్టు వారు అతనిని దూరంగా ఉంచారు.
అనానన్దముఖం శ్యామశరీరం శ్రీవివర్జితమ్ । దగ్ధం స్థలమ్ ఇవైనం తే బహ్వ్ అమన్యన్త నాకులాః
ఆయన ముఖంలో ఆనందం లేక, శరీరం నలుపుగా మారి, వైభవం కోల్పోయి ఉండటాన్ని చూసి, వారు అతనిని ఎండిపోయిన పొలాన్ని చూసినట్టు నిర్లక్ష్యంగా చూశారు.
ధూమాయమానదేహస్య పరితాపదశావతీ । నాఢౌకతాస్య జనతా పార్శ్వమ్ అగ్నిగిరేర్ ఇవ
ఆయన శరీరం పొగతో ముదురు పడిపోవడం చూసి, ప్రజలు బాధతో అతని దగ్గరికి రాలేదు. ఎవరూ మండుతున్న కొండ పక్కనికి వెళ్లరాదని దూరంగా ఉన్నట్టు, అతని దగ్గరికి రాలేదు.
మన్దోత్సాహసముద్భూతాస్ తన్వ్యస్ సఙ్ఘాతవర్జితాః । ఏతదాజ్ఞాః పరం ప్రాపుర్ భస్మనీవామ్బువిప్రుషః
ఆజ్ఞలు తక్కువ ఉత్సాహంతో, ఎలాంటి బలమైన ఆధారం లేకుండా పుట్టినవిగా ఉండి, వేడి బొగ్గులపై నీటి చినుకులు ఎలా కనపడకుండా పోతాయో, అలా పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి.
క్రూరకర్మకరాకారాత్ సఙ్గతో ఽశుభదాయినః । తస్మాద్ విశేషేణ జనా రాక్షసాద్ ఇవ దుద్రువుః
వాడి క్రూరమైన పనులు, చెడు స్నేహితుల వల్ల, జనాలు అతడిని రాక్షసుడిని చూసినట్టు భయపడి దూరంగా పారిపోయారు.
ఏక ఏవ బభూవాసౌ జనమధ్యగతో ఽపి సన్ । అర్థాదిగుణనిర్ముక్తః పరదేశ ఇవాధ్వగః
ధనం వంటి మంచి లక్షణాలేవీ లేకుండా, జనాల్లో ఉన్నా కూడా అతడు ఒంటరివాడిగా మారిపోయాడు. ఇది పరదేశంలో ప్రయాణికుడు ఎలా ఒంటరిగా ఉంటాడో అలా.
భృశమ్ ఆరటతే ఽప్య్ అస్మై నాలాపం నాగరా దదుః । ముక్తాజాలయుతాయాపి కీచకాయాధ్వగా ఇవ
అతడు ఎంత గొంతెత్తి అరచినా, పట్టణవాసులు ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. ముత్యాల హారాలు వేసుకున్న కీచక స్త్రీని యాత్రికులు దూరంగా ఉండేలా, అతడినీ అంతే విస్మరించారు.
అథ సర్వే వయం దీర్ఘం కాలం శ్వపచదూషితాః । ప్రాయశ్చిత్తైర్ న శుద్ధాస్ స్మః ప్రవిశామో హుతాశనమ్
అప్పటికి మనమందరం చాలా కాలంగా శవాన్ని తాకినవాళ్లమై, ఎలాంటి ప్రాయశ్చిత్తం చేయక శుద్ధి కాలేకపోయాం. అందుకే, మనం అగ్నిలోకి దూకేద్దాం అని నిర్ణయించుకున్నాం.
ఇతి నిర్ణీయ నగరే నాగరా మన్త్రిణస్ తథా । అభితో జ్వలయామ్ ఆసుశ్ చితాశ్ శతసహస్రశః
ఈ విధంగా నిర్ణయించుకుని, పట్టణంలోని ప్రజలు, మంత్రులు కలిసి, చుట్టూ లక్షలాది చితలను వెలిగించారు.
జ్వలితాస్వ్ అభితస్ తాసు తారకాస్వ్ ఇవ ఖే తదా । బభూవ నగరం సర్వమ్ ఆక్రన్దపరమానవమ్
అలా చుట్టూ చితలు మండిపోతుండగా, ఆ నగరం అంతా రోదనతో నిండిపోయింది. అది ఆకాశంలో నక్షత్రాలు మెరుస్తున్నట్టు కనిపించింది.
కరుణారావముఖరైః కలత్రైర్ బాష్పవర్షిభిః । అవష్టబ్ధజ్వలత్కుణ్డపాతసజ్జజనవ్రజమ్
భార్యలు కన్నీళ్లు కార్చుతూ, హృదయాన్ని పిండేలా అరుస్తూ, మండుతున్న చితల దగ్గరికి చేరి, దూకడానికి సిద్ధంగా ఉన్న జనసమూహం అక్కడ గుమిగూడింది.
అగ్నికుణ్డప్రవిష్టానాం మన్త్రిణాం భృత్యరోదనైః । క్రన్దద్రథ్యం ధ్వనద్గర్తమ్ అరణ్యమ్ ఇవ మారుతైః
మంత్రులు అగ్నికుండంలోకి ప్రవేశించగానే, వారి సేవకులు గట్టిగా ఏడుస్తూ, వీధులన్నీ అరుపులతో మారుమోగిపోయాయి. అది గాలులతో మారుమూల అడవి గంభీరంగా మారినట్టుగా అనిపించింది.
చితిదీపితవిప్రేన్ద్రమాంసమాంసలగన్ధయా । జాతనీహారమ్ ఉత్పాతవాత్యయావకరైర్ ధుతైః
చితిలో కాలిన బ్రాహ్మణుల మాంసపు వాసన చుట్టూ వ్యాపించి, విపత్తు గాలులతో ఆ చితాభస్మం అన్ని వైపులా ఎగిరిపడింది.
వాతదీర్ఘవసాగన్ధధూతానీతఖగోమ్భితైః । అన్త్రైర్ వ్యోమగతైశ్ ఛన్నం భాస్కరం జలదైర్ ఇవ
గాలి తోడుగా కాలిన కొవ్వు వాసన వ్యాపించి, ఆకాశంలో ఎగిరిన పక్షులు మాంసపు నాడులను తినేందుకు చేరి, మేఘాలు సూర్యుడిని కప్పినట్టు, ఆకాశాన్ని కమ్మేశాయి.
వాతోద్ధూతచితావహ్నిప్రజ్వలత్పురమణ్డలమ్ । ఉడ్డీనాగ్నికణవ్రాతతారాక్రాన్తదిగన్తరమ్
గాలి ఊదిన చితాగ్నితో నగరం అంతా మంటల్లో దహించిపోతుండగా, ఎగిరిపడుతున్న అగ్నికణాలు నక్షత్రాల్లా ఆకాశ దిశలన్నీ నిండేశాయి.
ప్రమత్తతస్కరం క్రన్దద్బాలకాన్తకుమారకమ్ । సన్త్రస్తనాగరాపాస్తజీవితాస్థమ్ అసంస్థితి
అక్కడ మద్యం తాగిన దొంగలు తిరుగుతూ, చిన్నపిల్లలు, యువకులు ఏడుస్తూ, భయంతో పట్టణవాసులు ప్రాణాలు వదిలేస్తూ, ఎక్కడా స్థిరత లేకుండా అందరూ అల్లకల్లోలంగా ఉన్నారు.
అరక్షితగృహం చౌరలుణ్ఠితాఖిలసఞ్చయమ్ । త్యక్తపుత్రకలత్రం చ మరణవ్యగ్రనాగరమ్
ఇంట్లో ఎవరూ రక్షించకుండా, దొంగలు సర్వస్వాన్ని దోచిపోతుండగా, పట్టణంలో ప్రజలు తమ పిల్లలు, భార్యలను వదిలేసి, మరణం కోసం పరుగెత్తిపోతున్నారు.
తస్మింస్ తథా వర్తమానే కష్టే విధివిపర్యయే । అశేషజనతానాశే కల్పాన్తసదృశస్థితౌ
అలాంటి దుర్భరమైన పరిస్థితిలో, విధి పూర్తిగా తలకిందులై, ప్రజలు అంతా నశించిపోతుండగా, ఆ దృశ్యం యుగాంతం వచ్చినట్టు కనిపించింది.
రాజ్యసజ్జనసమ్పర్కపవిత్రీకృతధీరధీః । గవలశ్ చిన్తయామ్ ఆస శోకవ్యాకులచేతనః
ఆ రాజ్యంలో సజ్జనులతో స్నేహం వల్ల మనస్సు పవిత్రమైన గవళుడు, ఆపారమైన శోకంతో హృదయం కలవరపడి, ఆ పరిస్థితిని ఆలోచించసాగాడు.
మదర్థమ్ అత్యనర్థో ఽయం దేశే ఽస్మిన్ స్థితిమ్ ఆగతః । అకాలకల్పాన్తసమస్ సర్వనాయకనాశనః
నా వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం ఈ చోటు మీదికి వచ్చి నిలిచింది. ఇది కాలాంతం లాంటి విధ్వంసం, ముందే వచ్చి, అందరి నాయకులను నాశనం చేసింది.
కిం మే దుఃఖితజీవేన మరణం మే మహోత్సవః । లోకనిన్ద్యస్య దుర్జన్తోర్ జీవితాన్ మరణం వరమ్
బాధతో నిండిన జీవితానికి నాకు ఏమి ఉపయోగం? నాకు మరణమే పెద్ద పండుగ. లోకానికి నిందితుడైన, దుష్టుడైనవాడికి బ్రతకడం కన్నా చావడమే మేలుగా ఉంటుంది.
ఇతి నిశ్చిత్య గవలో జ్వలితే జ్వలనే పురః । పతఙ్గవద్ అనుద్వేగమ్ అకరోద్ ఆహుతిం వపుః
ఇలా నిర్ణయించుకుని, గవలుడు భయపడకుండా, తన శరీరాన్ని ఎదుట ఉన్న మండుతున్న అగ్నిలో, పురుగులా వేసి ఆహుతి చేశాడు.
తస్మిన్ బలాద్ గవలనామ్ని హుతాశరాశౌ దేహే పతత్య్ అవయవాకులతాం ప్రయాతే । స్వాఙ్గావదాహదహనస్ఫురణానురోధాద్ అన్తర్జలే ఝగితి బోధమ్ అవాప గాధిః
ఆ గవలుడు అనే పేరు గలవాడి శరీరం బలవంతంగా అగ్నిలో పడిపోతూ, అవయవాలు చెలరేగిపోతుండగా, తన శరీరం తగిలిన వేడి ప్రభావంతో, గాధి వెంటనే నీటిలో జ్ఞానం పొందాడు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, నదికట్ట వద్ద స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. అప్పుడే సూర్యకిరణాలు కూడా వారితో పాటు వెళ్లినట్లు అనిపించింది.
ముహూర్తద్వితయేనాథ గాధేర్ ఆధిభరభ్రమాత్ । ప్రశశామాకులీభావో వేలావత్త్వమ్ ఇవామ్బుధేః
అల్పసమయంలోనే, గాధి హృదయంలో ఉన్న బాధ భారమంతా తగ్గిపోయింది. అది సముద్రంలో అలలు తగ్గిపోవడంలా ప్రశాంతంగా మారింది.
పయోనిర్మాణసమ్మోహాత్ తస్మాత్ స విరరామ హ । కల్పాన్తసమయే బ్రహ్మా జగద్విరచనాద్ ఇవ
నీటి మాయతో కలిగిన మోహం వలన, అతడు ఆ స్థితిని వదిలిపెట్టాడు. అది కల్పాంతంలో బ్రహ్మ ఈ లోకాన్ని సృష్టించడం ఆపినట్టు అయింది.
బోధమ్ ఆప శనైశ్ శాన్తస్ స్వమ్ ఏవోన్నిద్రధీరధీః । క్షీవతాయాం ప్రశాన్తాయాం యథా పరిణతాసవః
తన మనస్సు మెల్లగా మళ్లీ చైతన్యం పొందింది. అది పాతిన మద్యం పాకిపోయి, పూర్తిగా ప్రశాంతంగా మారినట్టు అతని మనస్సు కూడా నిశ్శబ్దంగా మేల్కొంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం కార్యమ్ ఇదం నేతి దదర్శ హ । నిశావ్యపగమే లోకో యథా క్షీణతమఃపటే
ఇది నేనే, ఇది నా పని, ఇది కాదు అని స్పష్టంగా గ్రహించాడు. రాత్రి ముగిసిన తర్వాత చీకటి తొలగినప్పుడు ప్రపంచాన్ని మనం ఎలా చూస్తామో, అలా అతడు అన్నీ స్పష్టంగా చూశాడు.