ఇహ రాజా భవన్తం వా కచ్చిద్ గేయకలావిదమ్ । రక్తకణ్ఠం మానయతి రాగవాన్ ఇవ కోకిలమ్
ఇక్కడ రాజు, పాటల కళలో నిపుణుడైన నిన్ను, ప్రేమతో నిండిన గాత్రంతో ఉన్నవాడివిగా, కోకిలను ప్రేమికుడు గౌరవించునట్లు గౌరవిస్తున్నాడా?
ఆపూరయతి వా కచ్చిద్ గృహవస్త్రాశనార్పణైః । మధుస్ తమాలవిటపం ఫలపత్త్రరసైర్ ఇవ
ఇక్కడ ఎవ్వరైనా నీకు ఇంటి వస్త్రాలు, ఆహారం ఇచ్చి, తామల వృక్షాన్ని తేనెటీగలు పండ్లూ ఆకుల రసంతో నింపినట్లు నిన్ను సంతృప్తిపర్చుతున్నారా?
దర్శనేన తవాద్యాహం పరాం నిర్వృతిమ్ ఆగతః । పద్మస్ సూర్యోదయేనేవ చన్ద్రోదయ ఇవోదధిః
ఈ రోజు నిన్ను చూసిన వెంటనే నేను పరమ సంతృప్తిని పొందాను. అది ఉదయించే సూర్యుని చూపుతో పద్మం ఆనందపడినట్టు, చంద్రోదయంతో సముద్రం సంతోషించినట్టు ఉంది.
ఆనన్దానామ్ అశేషాణాం లాభానాం మహతామ్ అపి । విశ్రామాణామ్ అనన్తానాం సీమాన్తో బన్ధుదర్శనమ్
అన్ని ఆనందాలకు, గొప్ప లాభాలకు, అంతులేని విశ్రాంతులకు సరిహద్దు ఏమిటంటే — స్నేహితుని దర్శనం.
శ్వపచే ప్రవదత్య్ ఏవం రాజా తావత్ తయా తయా । చకార తత్కాలజయా చేష్టయైవావధీరణమ్
రాజు ఆ శ్వపచునితో ఇలా మాట్లాడుతుండగా, ఆమె తక్షణమే తన చేతలతో నిర్లక్ష్యాన్ని చూపింది.
తావద్ వాతాయనగతాః కాన్తాః ప్రకృతయస్ తథా । శ్వపచో ఽయమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా మ్లానతామ్ అలమ్ ఆయయుః
అంతలో, కిటికీల దగ్గర ఉన్న స్త్రీలు, పరిచారికలు — 'ఇతడు శ్వపచుడు' అని తెలుసుకుని — పూర్తిగా నిరుత్సాహంగా మారిపోయారు.
పద్మాస్ తుషారవృష్ట్యేవ గ్రామాస్ సావగ్రహా ఇవ । దావవన్త ఇవాద్రీన్ద్రా నాగరా న విరేజిరే
పద్మాలు మంచు వర్షం తాకినట్లు, గ్రామాలు కష్టాలు పట్టినట్లూ, పర్వతాలు అగ్నిలో కాలినట్లూ, నగరాలు అందాన్ని కోల్పోయాయి.
నృపో ఽవధీరయామ్ ఆస స తాం స్వజనసఙ్కథామ్ । వృక్షాగ్రగతమార్జారఫేక్కారం మృగరాడ్ ఇవ
అప్పుడా రాజు తన ప్రజలు మాట్లాడుకుంటున్న మాటలను పట్టించుకోలేదు. చెట్టు మీద కూర్చున్న పిల్లి గర్జనను అడవి సింహం ఎలా పట్టించుకోదో, అలా ఆయన కూడా పట్టించుకోలేదు.
సత్వరం ప్రవివేశాన్తఃపురమ్ ఆమ్లానమానవమ్ । రాజహంస ఇవావర్షసీదత్సరసిజం సరః
తన గర్వం తగ్గిపోయి, వెంటనే అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. వర్షాలు పడక ఎండిపోయిన కమలాల చెరువులోకి రాజహంస ఎలా వస్తుందో, అలా ఆయన లోపలికి వెళ్లాడు.
సర్వావయవవిశ్రాన్తాం మ్లానతామ్ అలమ్ ఆయయౌ । జానుస్తమ్భాన్తరమహారన్ధ్రస్థాగ్నిర్ ఇవ ద్రుమః
అతని శరీరమంతా అలసటతో నిండిపోయింది, మనస్సు మందాకింది. మోకాళ్ళలోని గొప్ప రంధ్రంలో దాగున్న అగ్ని వల్ల, చెట్టు ఎలా మాడిపోతుందో, అలా అతను నిస్సత్తువయ్యాడు.
తత్రాపశ్యద్ అసౌ సర్వం విషణ్ణవదనం జనమ్ । జాలం కుఙ్కుమపుష్పాణాం భుక్తమూలమ్ ఇవాఖునా
అక్కడ అతను చూసిన ప్రతి ఒక్కరి ముఖాలు విషాదంగా కనిపించాయి. ఎలుక మూలాలు తిన్న కుంకుమపువ్వుల గుత్తి ఎలా వాడిపోతుందో, అలా ప్రజలు మునుపటిలా ఉల్లాసంగా లేరు.
మన్త్రిణో నాగరా నార్యస్ తతస్ తే తం మహీపతిమ్ । నాస్ప్రాక్షుర్ అపి తిష్ఠన్తం గృహ ఏవ శవం యథా
అయన రాజు ఇంట్లోనే నిలబడి ఉన్నా, మంత్రి, ప్రజలు, స్త్రీలు ఎవ్వరూ అతనితో మాటలాడలేదు. ఇంట్లో ఉన్న మృతదేహాన్ని ఎవరూ పట్టించుకోనట్టు అతనిని పట్టించుకోలేదు.
భృత్యాశ్ చాకృతసత్కారం దూర ఏవ తమ్ అత్యజన్ । దుఃఖయుక్తా ఘనస్నేహా అపి బాలశవం యథా
అతని సేవకులు, ఎంత ప్రేమ ఉన్నా కూడా, అతనికి గౌరవం చూపకుండా దూరంగా ఉండిపోయారు. ఎంతగా ప్రేమించినా, చిన్నపిల్ల మృతదేహాన్ని దూరంగా ఉంచినట్టు వారు అతనిని దూరంగా ఉంచారు.
అనానన్దముఖం శ్యామశరీరం శ్రీవివర్జితమ్ । దగ్ధం స్థలమ్ ఇవైనం తే బహ్వ్ అమన్యన్త నాకులాః
ఆయన ముఖంలో ఆనందం లేక, శరీరం నలుపుగా మారి, వైభవం కోల్పోయి ఉండటాన్ని చూసి, వారు అతనిని ఎండిపోయిన పొలాన్ని చూసినట్టు నిర్లక్ష్యంగా చూశారు.
ధూమాయమానదేహస్య పరితాపదశావతీ । నాఢౌకతాస్య జనతా పార్శ్వమ్ అగ్నిగిరేర్ ఇవ
ఆయన శరీరం పొగతో ముదురు పడిపోవడం చూసి, ప్రజలు బాధతో అతని దగ్గరికి రాలేదు. ఎవరూ మండుతున్న కొండ పక్కనికి వెళ్లరాదని దూరంగా ఉన్నట్టు, అతని దగ్గరికి రాలేదు.
మన్దోత్సాహసముద్భూతాస్ తన్వ్యస్ సఙ్ఘాతవర్జితాః । ఏతదాజ్ఞాః పరం ప్రాపుర్ భస్మనీవామ్బువిప్రుషః
ఆజ్ఞలు తక్కువ ఉత్సాహంతో, ఎలాంటి బలమైన ఆధారం లేకుండా పుట్టినవిగా ఉండి, వేడి బొగ్గులపై నీటి చినుకులు ఎలా కనపడకుండా పోతాయో, అలా పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి.
క్రూరకర్మకరాకారాత్ సఙ్గతో ఽశుభదాయినః । తస్మాద్ విశేషేణ జనా రాక్షసాద్ ఇవ దుద్రువుః
వాడి క్రూరమైన పనులు, చెడు స్నేహితుల వల్ల, జనాలు అతడిని రాక్షసుడిని చూసినట్టు భయపడి దూరంగా పారిపోయారు.
ఏక ఏవ బభూవాసౌ జనమధ్యగతో ఽపి సన్ । అర్థాదిగుణనిర్ముక్తః పరదేశ ఇవాధ్వగః
ధనం వంటి మంచి లక్షణాలేవీ లేకుండా, జనాల్లో ఉన్నా కూడా అతడు ఒంటరివాడిగా మారిపోయాడు. ఇది పరదేశంలో ప్రయాణికుడు ఎలా ఒంటరిగా ఉంటాడో అలా.
భృశమ్ ఆరటతే ఽప్య్ అస్మై నాలాపం నాగరా దదుః । ముక్తాజాలయుతాయాపి కీచకాయాధ్వగా ఇవ
అతడు ఎంత గొంతెత్తి అరచినా, పట్టణవాసులు ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు. ముత్యాల హారాలు వేసుకున్న కీచక స్త్రీని యాత్రికులు దూరంగా ఉండేలా, అతడినీ అంతే విస్మరించారు.
అథ సర్వే వయం దీర్ఘం కాలం శ్వపచదూషితాః । ప్రాయశ్చిత్తైర్ న శుద్ధాస్ స్మః ప్రవిశామో హుతాశనమ్
అప్పటికి మనమందరం చాలా కాలంగా శవాన్ని తాకినవాళ్లమై, ఎలాంటి ప్రాయశ్చిత్తం చేయక శుద్ధి కాలేకపోయాం. అందుకే, మనం అగ్నిలోకి దూకేద్దాం అని నిర్ణయించుకున్నాం.
ఇతి నిర్ణీయ నగరే నాగరా మన్త్రిణస్ తథా । అభితో జ్వలయామ్ ఆసుశ్ చితాశ్ శతసహస్రశః
ఈ విధంగా నిర్ణయించుకుని, పట్టణంలోని ప్రజలు, మంత్రులు కలిసి, చుట్టూ లక్షలాది చితలను వెలిగించారు.
జ్వలితాస్వ్ అభితస్ తాసు తారకాస్వ్ ఇవ ఖే తదా । బభూవ నగరం సర్వమ్ ఆక్రన్దపరమానవమ్
అలా చుట్టూ చితలు మండిపోతుండగా, ఆ నగరం అంతా రోదనతో నిండిపోయింది. అది ఆకాశంలో నక్షత్రాలు మెరుస్తున్నట్టు కనిపించింది.
కరుణారావముఖరైః కలత్రైర్ బాష్పవర్షిభిః । అవష్టబ్ధజ్వలత్కుణ్డపాతసజ్జజనవ్రజమ్
భార్యలు కన్నీళ్లు కార్చుతూ, హృదయాన్ని పిండేలా అరుస్తూ, మండుతున్న చితల దగ్గరికి చేరి, దూకడానికి సిద్ధంగా ఉన్న జనసమూహం అక్కడ గుమిగూడింది.
అగ్నికుణ్డప్రవిష్టానాం మన్త్రిణాం భృత్యరోదనైః । క్రన్దద్రథ్యం ధ్వనద్గర్తమ్ అరణ్యమ్ ఇవ మారుతైః
మంత్రులు అగ్నికుండంలోకి ప్రవేశించగానే, వారి సేవకులు గట్టిగా ఏడుస్తూ, వీధులన్నీ అరుపులతో మారుమోగిపోయాయి. అది గాలులతో మారుమూల అడవి గంభీరంగా మారినట్టుగా అనిపించింది.
చితిదీపితవిప్రేన్ద్రమాంసమాంసలగన్ధయా । జాతనీహారమ్ ఉత్పాతవాత్యయావకరైర్ ధుతైః
చితిలో కాలిన బ్రాహ్మణుల మాంసపు వాసన చుట్టూ వ్యాపించి, విపత్తు గాలులతో ఆ చితాభస్మం అన్ని వైపులా ఎగిరిపడింది.
వాతదీర్ఘవసాగన్ధధూతానీతఖగోమ్భితైః । అన్త్రైర్ వ్యోమగతైశ్ ఛన్నం భాస్కరం జలదైర్ ఇవ
గాలి తోడుగా కాలిన కొవ్వు వాసన వ్యాపించి, ఆకాశంలో ఎగిరిన పక్షులు మాంసపు నాడులను తినేందుకు చేరి, మేఘాలు సూర్యుడిని కప్పినట్టు, ఆకాశాన్ని కమ్మేశాయి.
వాతోద్ధూతచితావహ్నిప్రజ్వలత్పురమణ్డలమ్ । ఉడ్డీనాగ్నికణవ్రాతతారాక్రాన్తదిగన్తరమ్
గాలి ఊదిన చితాగ్నితో నగరం అంతా మంటల్లో దహించిపోతుండగా, ఎగిరిపడుతున్న అగ్నికణాలు నక్షత్రాల్లా ఆకాశ దిశలన్నీ నిండేశాయి.
ప్రమత్తతస్కరం క్రన్దద్బాలకాన్తకుమారకమ్ । సన్త్రస్తనాగరాపాస్తజీవితాస్థమ్ అసంస్థితి
అక్కడ మద్యం తాగిన దొంగలు తిరుగుతూ, చిన్నపిల్లలు, యువకులు ఏడుస్తూ, భయంతో పట్టణవాసులు ప్రాణాలు వదిలేస్తూ, ఎక్కడా స్థిరత లేకుండా అందరూ అల్లకల్లోలంగా ఉన్నారు.
అరక్షితగృహం చౌరలుణ్ఠితాఖిలసఞ్చయమ్ । త్యక్తపుత్రకలత్రం చ మరణవ్యగ్రనాగరమ్
ఇంట్లో ఎవరూ రక్షించకుండా, దొంగలు సర్వస్వాన్ని దోచిపోతుండగా, పట్టణంలో ప్రజలు తమ పిల్లలు, భార్యలను వదిలేసి, మరణం కోసం పరుగెత్తిపోతున్నారు.
తస్మింస్ తథా వర్తమానే కష్టే విధివిపర్యయే । అశేషజనతానాశే కల్పాన్తసదృశస్థితౌ
అలాంటి దుర్భరమైన పరిస్థితిలో, విధి పూర్తిగా తలకిందులై, ప్రజలు అంతా నశించిపోతుండగా, ఆ దృశ్యం యుగాంతం వచ్చినట్టు కనిపించింది.