తాదృశం తమ్ ఉపాజగ్ముః పరివారసమన్వితాః । సర్వాః ప్రకృతయః ఫుల్లం మార్గద్రుమమ్ ఇవాధ్వగాః
అలాంటి స్థితిలో ఉన్న అతని దగ్గరకు, తమ సహచరులతో కూడిన అందరు సేవకులు, పూలమొక్కను చుట్టూ చేరే ప్రయాణికుల్లా, చేరుకున్నారు.
తా ఏనమ్ ఆసనే సైంహే ప్రాప్యాభిషిషిచుః క్రమాత్ । తస్మిన్న్ ఏవ గజే శక్రమ్ ఐరావణ ఇవామరాః
అతను సింహాసనంపై కూర్చున్నప్పుడు, వారు ఒక్కొక్కరుగా అతనిని అభిషేకించి, ఆ గజంపై ఇంద్రునికి అమరులు అభిషేకం చేసేలా ఆచరించారు.
ఏవం స శ్వపచో రాజ్యం ప్రాప కీరపురాన్తరే । అరణ్యే హరిణం పుష్టమ్ అప్రాణమ్ ఇవ వాయసః
అలా, ఆ చండాలుడు కీరపురం మధ్యలో రాజ్యాన్ని పొందాడు; అది అరణ్యంలో ఒక కాకి, శవమై పడివున్న బలమైన జింకను దక్కించుకున్నట్లు.
కీరీకరతలామ్భోజప్రమృష్టచరణామ్బుజః । సర్వాఙ్గకుఙ్కుమాలేపైస్ సన్ధ్యామ్బుధరశోభనః
కిరీటధారి చేతిలోని పద్మాన్ని తాకిన పాదాలతో, తన అంతటా కుంకుమను పూసుకుని, సాయంత్రపు మేఘంలా ఆ వ్యక్తి ప్రకాశించాడు.
జజ్వాల కీరనగరే నాగరీజనవాన్ అసౌ । సింహీగణయుతస్ సింహో యథా కుసుమితే వనే
కీర నగరంలో, అక్కడి ప్రజలతో చుట్టూ ఉండగా, పుష్పాలతో నిండిన అడవిలో సింహాల మధ్య ఉన్న సింహంలా అతడు వెలిగిపోయాడు.
హరిహతమదనాగోత్తారముక్తాకలాపప్రవిచరితశరీరశ్ శాన్తచిన్తావిషాదః । అరమత స మహద్భిస్ తత్ర భోగైస్ సరస్యాం రవికరమదతప్తో వారిపూరైర్ ఇవేభః
దేవతలు జయించిన మత్తయిన ఏనుగుల నుంచి తీసిన ముత్యాలహారాలతో అలంకరించబడి, మనస్సు ప్రశాంతంగా, ఆందోళన లేకుండా, అక్కడ గొప్ప ఆనందాలను అనుభవించాడు. ఎండ వేడి తర్వాత నీటిలో తడిసిన ఏనుగు లాగా సుఖంగా ఉన్నాడు.
పరివిసృతనృపౌజాస్ సర్వదిక్సంస్థితాజ్ఞః కతిపయదివసేహాసిద్ధదేశవ్యవస్థః । ప్రకృతిభిర్ అలమ్ ఊఢాశేషరాజత్వభారస్ స గవల ఇతి నామ్నా తత్ర రాజా బభూవ
తన రాజశక్తిని అన్ని దిశల్లో వ్యాపింపజేసి, కొద్ది రోజుల్లోనే ఆ దేశాన్ని స్థిరపరిచి, సహజంగా రాజ్యభారాన్ని మోస్తూ, ఆ ప్రదేశంలో గవల అనే పేరుతో రాజుగా స్థాపించబడ్డాడు.
విలాసినీభిర్ వలితో మన్త్రిమణ్డలపూజితః । వన్దితస్ సర్వసామన్తైశ్ ఛత్త్రచామరమాలితః
అతడు అందమైన స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, మంత్రి వర్గం గౌరవించబడుతూ, చుట్టుపక్కల రాజులు అందరూ స్తుతిస్తూ, ఛత్రం, చామరాలు, హారాలతో సేవ చేయబడుతున్నాడు.
సిద్ధానుశాసనః కాన్తో జ్ఞాతరాజ్యగుణక్రమః । వీతశోకభయాయాసస్ తత్ర ప్రాప్తమహాపదః
అతడు సిద్ధుల ఉపదేశాలను అనుసరించి పాలన చేశాడు, ఆకర్షణీయుడిగా ఉండి, రాజధర్మాల క్రమాన్ని బాగా తెలిసినవాడై, శోకం, భయం, అలసట లేని స్థితిలో అక్కడ పరమ పదాన్ని పొందాడు.
విస్మృతాత్మప్రభావో ఽభూద్ అనిశం స్తవమఙ్గలైః । ఆనన్దాపూర్ణయా వృత్త్యా భృశం క్షీవ ఇవాసవైః
అతడు తన అంతర ప్రకాశాన్ని మరచిపోయి, ఎప్పుడూ స్తోత్రాలు, మంగళకార్యాల్లో లీనమై, ఆనందంతో నిండిపోయి, మద్యపానంతో అలసిపోయినవాడిలా బాగా క్షీణించిపోయాడు.
కీరేషు శ్వపచో రాజ్యం వర్షాణ్య్ అష్టౌ చకార హ । ఆర్యవృత్తమ్ అశేషేణ తావత్కాలం బభార హ
కీర దేశంలో ఆ అవర్ణుడు ఎనిమిదేళ్లు రాజ్యం నిర్వహించాడు; ఆ కాలమంతా పూర్తిగా ఆర్యుల నడవడిని పాటించాడు.
యదృచ్ఛయైకదాథాసావ్ అతిష్ఠత్ త్యక్తభూషణః । అతమస్తారకేన్ద్వర్కతేజోఽమ్బుదమ్ ఇవామ్బరమ్
ఒకసారి యదృచ్ఛగా అతడు తన అలంకారాలన్నీ వదిలేసి అక్కడ నిలబడ్డాడు. అది చీకటి, నక్షత్రాలు, చంద్రుడు, సూర్యుని వెలుగు అన్నీ పోయి, మేఘాలతో కప్పబడిన ఆకాశంలా కనిపించింది.
బహ్వ్ అమన్యత నో హారకేయూరవసనాద్య్ అసౌ । ప్రభుతాబృంహితం చేతో నాహార్యమ్ అభినన్దతి
అతడు ఇక హారాలు, కంకణాలు, వస్త్రాలు వంటివాటిని విలువగా భావించలేదు. అధికారం వల్ల అతని మనసు విస్తరించిపోయి, సంపాదించగలిగిన వస్తువుల్లో ఆనందాన్ని కనుగొనలేదు.
ఏక ఏవాజిరం బాహ్యం తాదృగ్వేషస్ స నిర్యయౌ । ముఖ్యాఙ్గనాన్ నభోభాగాద్ అన్తం గచ్ఛన్న్ ఇవాంశుమాన్
ఒక్క బాహ్య వస్త్రమే ధరించి, అలాంటి వేషంలో అతడు బయటకు వెళ్లాడు. అతని వెంట ముఖ్యమైన యువతులు ఉండగా, అది ఆకాశంలో నుంచి లోపలికి వెళ్తున్న సూర్యునిలా కనిపించింది.
తత్రాపశ్యద్ ఘనశ్యామం పీనం శ్వపచపేటకమ్ । గాయన్ మృదు వసన్తోత్థం కోకిలానామ్ ఇవ వ్రజమ్
అక్కడ అతడు ముదురు నలుపు రంగులో, బలమైన శరీరంతో ఉన్న ఒక అణగారిన వ్యక్తిని చూశాడు. అతడు మృదువుగా, వసంతకాలంలో కోయిలలు పాడే పాటల మాదిరిగా, తీయగా పాడుతూ ఉన్నాడు.
ధునానం ఝల్లరీతన్త్రీం కరపల్లవలీలయా । మధురేహం రణద్రేఫామ్ అలిశ్రేణీమ్ ఇవ ద్రుమః
తన మృదువైన చేతులతో ఆడిస్తూ చిన్న జల్లరి, తంతివాద్యాన్ని ఊపుతూ, మధురమైన ధ్వని పుట్టించాడు. ఆ శబ్దం పుష్పాలతో నిండిన చెట్టు చుట్టూ తేనెటీగల గుంపు మ్రోగినట్టు వినిపించింది.
అథ తస్మాత్ సముత్తస్థౌ జరావాన్ రక్తలోచనః । కాచశృఙ్గం హిమాపూర్ణమ్ ఇవ శ్వపచనాయకః
ఆ సమయంలో, వారిలో ఒక వృద్ధుడు, ఎర్రటి కళ్లతో, బహిష్కృతుల నాయకుడిగా, మంచుతో నిండిన అద్దపు కొండశిఖరంలా లేచి నిలబడ్డాడు.
జ్యో కటఞ్జేతి సహసా వదన్ కీరమహీపతేః । వల్ల్యాం కాకమ్ ఇవానన్దాజ్ జాన్వగ్రే ఽయోజయత్ కరమ్
అప్పుడే అకస్మాత్తుగా 'కటంజ!' అని పిలిచాడు. ఆనందంతో వల్లి మీద కాకిని పెట్టినట్టు, పక్షిరాజు మోకాళిపై తన చేయి ఉంచాడు.
ఉవాచేదం చ కీరేశం హే బన్ధో భోః కటఞ్జక । క్వ ను స్థితో ఽసి దిష్ట్యాద్య దృష్టో ఽసి చిరబాన్ధవ
ఆ తరువాత పక్షిరాజుని చూచి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ స్నేహితా, ఓ కటంజకా! నువ్వు ఎక్కడ ఉన్నావు? అదృష్టవశాత్తు, నిన్ను ఈ రోజు చూచాను నా ప్రియ మిత్రా!'
క్వాసి విశ్రాన్తవాన్ కాలమ్ ఏతావన్తం వనాన్తరే । బన్ధువృన్దపరిత్యక్తః పరపుష్ట ఇవైకకః
నీవు ఇంతకాలం ఎక్కడ అరణ్యంలో ఒంటరిగా, బంధువులందరినీ వదిలిపెట్టి, పరుల దయపై ఆధారపడి ఉండిపోయావు?
ఇహ రాజా భవన్తం వా కచ్చిద్ గేయకలావిదమ్ । రక్తకణ్ఠం మానయతి రాగవాన్ ఇవ కోకిలమ్
ఇక్కడ రాజు, పాటల కళలో నిపుణుడైన నిన్ను, ప్రేమతో నిండిన గాత్రంతో ఉన్నవాడివిగా, కోకిలను ప్రేమికుడు గౌరవించునట్లు గౌరవిస్తున్నాడా?
ఆపూరయతి వా కచ్చిద్ గృహవస్త్రాశనార్పణైః । మధుస్ తమాలవిటపం ఫలపత్త్రరసైర్ ఇవ
ఇక్కడ ఎవ్వరైనా నీకు ఇంటి వస్త్రాలు, ఆహారం ఇచ్చి, తామల వృక్షాన్ని తేనెటీగలు పండ్లూ ఆకుల రసంతో నింపినట్లు నిన్ను సంతృప్తిపర్చుతున్నారా?
దర్శనేన తవాద్యాహం పరాం నిర్వృతిమ్ ఆగతః । పద్మస్ సూర్యోదయేనేవ చన్ద్రోదయ ఇవోదధిః
ఈ రోజు నిన్ను చూసిన వెంటనే నేను పరమ సంతృప్తిని పొందాను. అది ఉదయించే సూర్యుని చూపుతో పద్మం ఆనందపడినట్టు, చంద్రోదయంతో సముద్రం సంతోషించినట్టు ఉంది.
ఆనన్దానామ్ అశేషాణాం లాభానాం మహతామ్ అపి । విశ్రామాణామ్ అనన్తానాం సీమాన్తో బన్ధుదర్శనమ్
అన్ని ఆనందాలకు, గొప్ప లాభాలకు, అంతులేని విశ్రాంతులకు సరిహద్దు ఏమిటంటే — స్నేహితుని దర్శనం.
శ్వపచే ప్రవదత్య్ ఏవం రాజా తావత్ తయా తయా । చకార తత్కాలజయా చేష్టయైవావధీరణమ్
రాజు ఆ శ్వపచునితో ఇలా మాట్లాడుతుండగా, ఆమె తక్షణమే తన చేతలతో నిర్లక్ష్యాన్ని చూపింది.
తావద్ వాతాయనగతాః కాన్తాః ప్రకృతయస్ తథా । శ్వపచో ఽయమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా మ్లానతామ్ అలమ్ ఆయయుః
అంతలో, కిటికీల దగ్గర ఉన్న స్త్రీలు, పరిచారికలు — 'ఇతడు శ్వపచుడు' అని తెలుసుకుని — పూర్తిగా నిరుత్సాహంగా మారిపోయారు.
పద్మాస్ తుషారవృష్ట్యేవ గ్రామాస్ సావగ్రహా ఇవ । దావవన్త ఇవాద్రీన్ద్రా నాగరా న విరేజిరే
పద్మాలు మంచు వర్షం తాకినట్లు, గ్రామాలు కష్టాలు పట్టినట్లూ, పర్వతాలు అగ్నిలో కాలినట్లూ, నగరాలు అందాన్ని కోల్పోయాయి.
నృపో ఽవధీరయామ్ ఆస స తాం స్వజనసఙ్కథామ్ । వృక్షాగ్రగతమార్జారఫేక్కారం మృగరాడ్ ఇవ
అప్పుడా రాజు తన ప్రజలు మాట్లాడుకుంటున్న మాటలను పట్టించుకోలేదు. చెట్టు మీద కూర్చున్న పిల్లి గర్జనను అడవి సింహం ఎలా పట్టించుకోదో, అలా ఆయన కూడా పట్టించుకోలేదు.
సత్వరం ప్రవివేశాన్తఃపురమ్ ఆమ్లానమానవమ్ । రాజహంస ఇవావర్షసీదత్సరసిజం సరః
తన గర్వం తగ్గిపోయి, వెంటనే అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించాడు. వర్షాలు పడక ఎండిపోయిన కమలాల చెరువులోకి రాజహంస ఎలా వస్తుందో, అలా ఆయన లోపలికి వెళ్లాడు.
సర్వావయవవిశ్రాన్తాం మ్లానతామ్ అలమ్ ఆయయౌ । జానుస్తమ్భాన్తరమహారన్ధ్రస్థాగ్నిర్ ఇవ ద్రుమః
అతని శరీరమంతా అలసటతో నిండిపోయింది, మనస్సు మందాకింది. మోకాళ్ళలోని గొప్ప రంధ్రంలో దాగున్న అగ్ని వల్ల, చెట్టు ఎలా మాడిపోతుందో, అలా అతను నిస్సత్తువయ్యాడు.