తద్ ఏవ యుక్తిమజ్ జ్ఞేయం రామాయాన్తేనివాసినే । బ్రహ్మన్న్ ఉపదిశాశు త్వం యేన విశ్రాన్తిమ్ ఏష్యతి
ఇక్కడ నివసిస్తున్న రామునికి ఆ జ్ఞానమార్గాన్ని నేనే చెప్పాలి. బ్రహ్మన్, దయచేసి త్వరగా ఆయనకు బోధించు, దాని వలన ఆయనకు శాంతి లభిస్తుంది.
కదర్థనా చ నైవైషా రామో హి గతకిల్బిషః । నిర్మలే మకురే వక్త్రమ్ అయత్నేనైవ బిమ్బతి
రాముడు పాపరహితుడు కనుక అతనికి బలవంతంగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. నిర్మలమైన అద్దంలో ముఖం సహజంగా ప్రతిబింబించినట్లే, అతనికి కూడా సులభంగా గ్రహించగలడు.
తజ్ జ్ఞానం స చ శాస్త్రార్థస్ తద్ వైదగ్ధ్యమ్ అఖణ్డితమ్ । సచ్ఛిష్యాయ విరక్తాయ సాధో యద్ ఉపదిశ్యతే
ఆ జ్ఞానం, శాస్త్రార్థం, అఖండమైన నైపుణ్యం—all ఇవన్నీ విరక్తుడైన మంచి శిష్యునికి బోధించాలి.
అశిష్యాయావిరక్తాయ యత్ కిఞ్చిద్ ఉపదిశ్యతే । తత్ ప్రయాత్య్ అపవిత్రత్వం గోక్షీరం శ్వదృతావ్ ఇవ
శిష్యత్వం లేని, విరక్తి లేని వారికి ఏదైనా బోధించినా అది అపవిత్రమవుతుంది. అది, ఆవు పాలు కుక్క నోరు తాకినట్లే.
వీతరాగభయక్రోధా నిర్మమా గలితైనసః । వదన్తి త్వాదృశా యత్ తు తత్ర విశ్రామ్యతీహ ధీః
రాగం, భయం, కోపం లేని వారు, స్వార్థ భావన లేకుండా, పాపాలు విడిచిన వారు — మీలాంటి వారు చెప్పినదానిపైనే మనస్సు ఇక్కడ నిశ్చలంగా విశ్రాంతి పొందుతుంది.
ఇత్య్ ఉక్తే గాధిపుత్రేణ వ్యాసనారదపూర్వకాః । మునయస్ తే తమ్ ఏవార్థం సాధు సాధ్వ్ ఇత్య్ అపూజయన్
గాధిపుత్రుడు ఇలా చెప్పగానే, వ్యాసుడు, నారదుడు మొదలైన మునులు అందరూ ఆsame మాటను 'బాగా చెప్పావు, బాగా చెప్పావు' అని ప్రశంసించారు.
అథోవాచ మహాతేజా రాజ్ఞః పార్శ్వే వ్యవస్థితః । బ్రహ్మేవ బ్రహ్మణః పుత్రో వసిష్ఠో భగవాన్ మునిః
అప్పుడు మహా తేజస్సుతో ఉన్న వసిష్ఠ మహర్షి, రాజు పక్కన నిలబడి, బ్రహ్మదేవుని కుమారుడిలా ప్రకాశిస్తూ మాట్లాడాడు.
మునే యద్ ఆదిశసి మే తద్ అవిఘ్నం కరోమ్య్ అహమ్ । కస్ సమర్థస్ సమర్థో ఽపి సతాం లఙ్ఘయితుం వచః
మహర్షీ, మీరు నాకు ఏది ఆదేశించినా, నేను ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా అది చేస్తాను. ఎందుకంటే, ఎంత శక్తి ఉన్నవాడైనా, మంచి వారి మాటలను అతిక్రమించడానికి ధైర్యం చేయడు.
అహం హి రాజపుత్రాణాం రామాదీనాం మనస్తమః । జ్ఞానేనాపనయామ్య్ అద్య దీపేనేవ నిశాతమః
రాముడు మొదలైన రాజకుమారుల మనస్సులోని చీకటిని నేను ఈ రోజు జ్ఞానరూపమైన దీపంతో రాత్రి చీకటి పోయినట్టు తొలగిస్తాను.
స్మరామ్య్ అఖణ్డితం సర్వం సంసారభ్రమశాన్తయే । నిషధాద్రౌ పురా ప్రోక్తం యజ్ జ్ఞానం పద్మజన్మనా
సంసార మాయను శాంతిపరచడానికి, నిషధ పర్వతంపై పద్మంలో జన్మించినవాడు చెప్పిన జ్ఞానాన్ని నేను ఎలాంటి విఘ్నం లేకుండా పూర్తిగా గుర్తు చేసుకుంటున్నాను.
ఇతి నిగదితవాన్ అసౌ మహాత్మా పరికరబన్ధగృహీతవన్ద్యతేజాః । అకథయద్ ఇదమ్ అజ్ఞతోపశాన్త్యై పరమపదైకవిబోధనం వసిష్ఠః
అంతటి మహాత్ముడు, సేవకులందరి వందనలకు పాత్రమైన తేజస్సుతో ఇలా చెప్పాడు. అజ్ఞానం తొలగి, పరమశాంతి కలిగేందుకు, పరమపదాన్ని బోధించే ఈ మహత్తర ఉపదేశాన్ని వసిష్ఠుడు వివరించాడు.
పూర్వమ్ ఉక్తం భగవతా యజ్ జ్ఞానం పద్మజన్మనా । సర్గాదౌ లోకశాన్త్యర్థం తద్ ఇదం కథయామ్య్ అహమ్
సృష్టి ఆరంభంలో లోక శాంతికోసం పద్మంలో జన్మించిన భగవంతుడు చెప్పిన ఆ జ్ఞానాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరంగా చెబుతున్నాను.
కథయిష్యసి విస్తీర్ణాం భగవన్ మోక్షసంహితాం । ఇమం తావత్ క్షణం జాతం సంశయం మే నివారయ
భగవంతుడా, నీవు విముక్తి గురించి విస్తృతంగా వివరించే గ్రంథాన్ని చెప్పబోతున్నావు. కానీ ఇప్పుడే నాకు వచ్చిన ఈ సందేహాన్ని తొలగించు.
పితా శుకస్య సర్వజ్ఞో గురుర్ వ్యాసో మహామునిః । విదేహముక్తో న కథం కథం ముక్తస్ సుతో ఽస్య సః
శుకుని తండ్రి అయిన వ్యాస మహర్షి అన్నీ తెలిసిన మహానుభావుడు, ఆయన శరీరాన్ని దాటి విముక్తి పొందాడు. అలాంటప్పుడు ఆయన కుమారుడు కూడా ఎలా విముక్తుడయ్యాడు?
పరమార్కప్రకాశాన్తస్ త్రిజగత్త్రసరేణవః । ఉత్పత్యోత్పత్య లీనా యే న సఙ్ఖ్యామ్ ఉపయాన్తి తే
పరమ సూర్య కాంతిలో మూడు లోకాలలోని అనేక రేణువులు పుట్టి, మళ్లీ కలిసిపోతూ ఉంటాయి. వాటిని ఎవరూ లెక్కించలేరు.
వర్తమానే చ యాస్ సన్తి త్రైలోక్యగణకోటయః । శక్యన్తే నైవ సఙ్ఖ్యాతుం తాశ్ చ కాశ్చన కేనచిత్
ప్రస్తుతం కూడా మూడు లోకాలలో ఎన్నో సమూహాలు ఉన్నాయి. వాటిని ఎవ్వరూ లెక్కించలేరు, కనీసం కొన్నింటినైనా ఎవరూ చెప్పలేరు.
భవిష్యన్తి పరామ్భోధౌ జగత్సర్గతరఙ్గకాః । యే తాంశ్ చ పరిసఙ్ఖ్యాతుం సఙ్కథైవ న విద్యతే
భవిష్యత్తులో, పరమమైన సముద్రంలో సృష్టి తరంగాలు ఎన్ని పుడతాయో లెక్కించడానికి ఎలాంటి మార్గం లేదు.
యా భూతా యా భవిష్యన్త్యో జగత్సర్గపరమ్పరాః । తాసాం విచారణం యుక్తం వర్తమానాసు కా కథా
ఇప్పటివరకు ఉన్నవి, భవిష్యత్తులో పుట్టబోయేవి — ఈ జగత్ సృష్టి పరంపరలను పరిశీలించడం సమంజసం. అయితే ప్రస్తుతం ఉన్నవాటిని గురించి ఏమి చెప్పగలం?
తిర్యక్పురుషదేవాదేర్ యో యో రామ వినశ్యతి । తస్మిన్న్ ఏవ ప్రదేశే ఽసౌ తదైవేదం ప్రపశ్యతి
ఓ రామా, జంతువులు, మనుషులు, దేవతలు — వీటిలో ఏది నశించినా, అదే ప్రదేశంలో అది ఈ వాస్తవాన్ని చూస్తుంది.
ఆతివాహికనామ్నాన్తస్ స్వహృద్య్ ఏవ జగత్త్రయమ్ । వ్యోమ్ని చిత్తశరీరేణ వ్యోమాత్మానుభవత్య్ అజః
సూక్ష్మశరీరంగా పిలవబడే అంతరంగంలోనే మూడు లోకాలు ఉన్నాయి. ఆకాశంలో, మనస్సు శరీరంతో, జన్మించని వాడు ఆ విశ్వాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ఏవం మృతా మ్రియన్తే చ మరిష్యన్తి చ కోటయః । భూతానాం యా జగన్త్య్ ఆసామ్ ఉదితాని పృథక్ పృథక్
ఇలా అనేక లోకాలు, ఎన్నో జీవులు గతంలో మరణించాయి, ఇప్పుడు మరణిస్తున్నాయి, భవిష్యత్తులో కూడా మరణిస్తాయి. ప్రతి ఒక్కటి వేర్వేరుగా, తానే తాను ప్రబలంగా ఉద్భవించి, అంతే వేరు వేరు మార్గాల్లో నశించిపోతున్నాయి.
దుర్వాతభూకమ్ప ఇవ పిశాచత్రస్తబాలవత్ । ముక్తాలీవామలే వ్యోమ్ని నౌస్పన్దతరుయానవత్
దుర్బలమైన గాలిలో గడ్డి ఊగిపోవడం లాగా, పిశాచాల భయంతో పిల్లలు వణకడం లాగా, నిర్మలమైన ఆకాశంలో ముత్యాల దండ తేలిపోవడం లాగా, వణికే చెట్ల మధ్య నౌకలు తేలుతూ పోవడం లాగానే—
స్వప్నసంవిత్తిపురవత్ స్మృతిజాతఖవృక్షవత్ । జగత్సంసరణం స్వాన్తర్ మృతో ఽనుభవతి స్వయమ్
నిద్రలో కలలో మనసు అనుభవించేలా, ఆకాశంలో జ్ఞాపకాల చెట్టు విస్తరించేదిలా, మరణించినవాడు తనలోనే ఈ జగత్తు సంచారాన్ని అనుభవిస్తాడు.
తత్రాతిపరిణామేన తద్ ఏవ ఘనతాం గతమ్ । ఇహ లోకో ఽయమ్ ఇత్య్ ఏవ జీవాకాశే విజృమ్భతే
అక్కడ తీవ్రమైన మార్పుల వల్ల ఆ అనుభూతి మరింత బలంగా మారి, ఈ లోకం ఇదే అని జీవి మనసులో విస్తరిస్తుంది.
పునస్ తత్రైవ జన్మేహామరణాద్యనుభూతిమాన్ । పరలోకం కల్పయతి మృతస్ తత్ర తథా పునః
అక్కడే మళ్లీ జననం, మరణం వంటి అనుభవాలు కలిగినవాడు మరణించిన తర్వాత, అదే విధంగా ఇంకొక లోకాన్ని ఊహించుకుంటాడు.
తదన్తర్ అన్యే పురుషాస్ తేషామ్ అన్తస్ తథా పరే । సంసారా ఇతి భాన్తీమే కదలీదలపీఠవత్
ఆ లోపల మరికొందరు మనుష్యులు ఉంటారు; వాళ్లలో కూడా ఇంకొందరు ఉంటారు. ఈ సంసారాలు అరటికాయ పొరల వలె ఒకదానిలో ఒకటి కనిపిస్తుంటాయి.
న పృథ్వ్యాదిమహాభూతగణా న చ జగత్క్రమాః । మృతానాం సన్తి తత్రాపి తథాప్య్ ఏషాం జగద్భ్రమాః
అక్కడ మరణించినవారికి భూమి మొదలైన మహాభూతాల సమూహాలు లేవు, లోకాల క్రమాలు కూడా లేవు. అయినా, వీరికి లోకాల మాయలు కలుగుతూనే ఉంటాయి.
అవిద్యైవమ్ అనన్తేయం నానాప్రసవశాలినీ । జడానాం సరిద్ ఆదీర్ఘా జగత్సర్గతరఙ్గిణీ
ఈ అవిద్య అనేది అంతులేని, ఎన్నో విధాలుగా పుట్టించే శక్తి కలది. మూర్ఖులకు ఇది పొడవైన నది వలె, దాని అలలు జగత్తు సృష్టిని కలిగిస్తుంటాయి.
పరమార్థామ్బుధౌ స్ఫారే రామ సర్గతరఙ్గకాః । భూయో భూయో వివర్తన్తే త ఏవాన్యే చ భూరిశః
రామా, పరమార్థం అనే విస్తృతమైన సముద్రంలో సృష్టి అనే అలలు మళ్లీ మళ్లీ ఎగిసిపడుతూనే ఉంటాయి — అవే కాకుండా, మరెన్నో కొత్త అలలు కూడా పుట్టుకొస్తుంటాయి.
సర్వతస్ సదృశాః కేచిత్ కులక్రమమనోగుణైః । కేచిద్ అర్ధేన సదృశాః కేచిచ్ చాతివిలక్షణాః
వాటిలో కొన్ని అన్ని విషయాల్లో, వంశపారంపర్యం, మనస్సు లక్షణాల్లో ఒకేలా ఉంటాయి; కొన్ని కొంతవరకు మాత్రమే ఒకేలా ఉంటాయి; మరికొన్ని పూర్తిగా భిన్నంగా ఉంటాయి.