అస్తి చేద్ ఇన్ద్రియాక్రాన్తిః కిం పూజాపూజ్యపూజనైః । నాస్తి చేద్ ఇన్ద్రియాక్రాన్తిః కిం పూజాపూజ్యపూజనైః
ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టగలిగితే పూజ, పూజ్యుడు, పూజకుడు వంటి వాటితో ఏమి ప్రయోజనం? అదుపు చేయలేకపోతే కూడా వాటితో ఏమి లాభం?
విచారోపశమాభ్యాం హి వినా నాసాద్యతే హరిః । విచారోపశమాభ్యాం చ యుక్తస్యాబ్జకరేణ కిమ్
విచారణ, శాంతి లేకుండా పరమాత్మను పొందడం సాధ్యం కాదు. విచారణ, శాంతిలో స్థిరమైనవాడికి ఆ కమలహస్తుని అవసరం ఏముంది?
విచారోపశమోపేతం చిత్తమ్ ఆరాధయాత్మనః । తస్మిన్ సిద్ధే భవాన్ సిద్ధో నో చేత్ త్వం వనగర్దభః
విచారణ, శాంతితో కూడిన మనస్సును ఆత్మలో నిలిపితే నీవు సిద్ధుడవుతావు. అది సాధించలేకపోతే అడవిలోని గాడిదవంటివాడవు.
క్రియతే మాధవాదీనాం ప్రణయః ప్రార్థనాయ యత్ । స చైవ కస్మాత్ క్రియతే న స్వకస్యైవ చేతసః
మాధవుడు మొదలైన దేవతలకు మనం భక్తితో ప్రార్థనలు చేస్తాము. కానీ, మనసుకు కూడా అదే విధంగా ఎందుకు చేయము?
సర్వస్యైవ జనస్యాస్య విష్ణుర్ అభ్యన్తరే స్థితః । తం పరిత్యజ్య యే యాన్తి బహిర్ విష్ణుం న తే బుధాః
ప్రతి మనిషిలో విష్ణువు లోపలే ఉన్నాడు. ఆ లోపలి విష్ణువును వదిలిపెట్టి బయట వెతికేవారు జ్ఞానులు కారు.
హృద్గుహావాసి చిత్తత్త్వం ముఖ్యం సానాతనం వపుః । శఙ్ఖచక్రగదాహస్తో గౌణ ఆకార ఆత్మనః
మన హృదయంలో ఉండే మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపమే ముఖ్యమైనది, శాశ్వతమైనది. శంఖం, చక్రం, గదా పట్టిన రూపం ఆత్మకు రెండవది మాత్రమే.
యో హి ముఖ్యం పరిత్యజ్య గౌణం సమనుధావతి । త్యక్త్వా రసాయనం సిద్ధం సాధ్యం సంసాధయత్య్ అసౌ
ఎవరైనా అసలు విషయాన్ని వదిలిపెట్టి రెండవదాన్ని వెంబడిస్తే, సిద్ధమైన అమృతాన్ని వదిలి ఇంకా సిద్ధించాల్సినదాన్ని ఆశించే వారిలా అవుతారు.
యస్ తు వా స్థితిమ్ ఏవాస్యామ్ ఆత్మజ్ఞానచమత్కృతౌ । నాసాదయతి సమ్మత్తమనాస్ స రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, ఆత్మజ్ఞానంలో ఆహ్లాదాన్ని పొందడంలో స్థిరతను పొందని వాడు, మనసు పూర్తిగా లీనమవని వాడు, ఆ స్థితిని చేరుకోడు.
అప్రాప్తాత్మవివేకో ఽన్తర్ అజ్ఞశ్ చిత్తవశీకృతః । శఙ్ఖచక్రగదాపాణిమ్ అర్చయత్య్ అమరేశ్వరమ్
ఆత్మను గుర్తించే వివేకం లేని వాడు, లోపల తెలియని వాడు, మనసు చేత నియంత్రించబడిన వాడు, శంఖం, చక్రం, గదను ధరించిన అమరేశ్వరుని పూజిస్తాడు.
తత్పూజనేన కష్టేన తపసా తస్య రాఘవ । కాలే నిర్మలతామ్ ఏతి చిత్తం వైరాగ్యవారిణా
ఓ రాఘవ, కష్టమైన పూజలు, తపస్సు వల్ల, కాలక్రమంలో మనసు వైరాగ్యమనే నీటితో శుద్ధిపొందుతుంది.
నిత్యాభ్యాసవివేకాభ్యాం చిత్తమ్ ఆశు ప్రసీదతి । ఆమ్రమ్ ఏవ దశామ్ ఏతి సాహకారీం శనైశ్ శనైః
నిత్యాభ్యాసం, వివేకం వల్ల మనసు త్వరగా ప్రశాంతమవుతుంది; మామిడి పండు సహాయంతో సౌహకారికాయ వలె ఆ స్థితిని క్రమంగా పొందుతుంది.
ఏతద్ అప్య్ ఆత్మనైవాత్మా ఫలమ్ ఆప్నోతి భావితమ్ । హరిపూజాక్రమాఖ్యేన నిమిత్తేనారిసూదన
అరిసూదనా, ఈ ఫలితాన్ని కూడా మన ఆత్మే తనకోసం పొందుతుంది. హరివందన అనే విధానంతో ఇది సాధ్యమవుతుంది.
వరమ్ ఆప్నోతి యో వాపి విష్ణోర్ అమితతేజసః । తేన స్వస్యైవ తత్ ప్రాప్తం ఫలమ్ అభ్యాసశాఖినః
అమిత తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణువుని నుండి ఎవరు వరం పొందినా, అది వారి స్వప్రయత్న ఫలితమే. అది వృక్షానికి కొమ్మ ఫలాన్ని ఇచ్చినట్లే.
సర్వేషామ్ ఉత్తమార్థానాం సర్వాసాం చిరసమ్పదామ్ । స్వమనోనిగ్రహో భూమిర్ భూమిస్ సస్యశ్రియామ్ ఇవ
అన్ని ఉత్తమ లక్ష్యాలకు, శాశ్వత సంపదలకు, మనసు నియంత్రణే ఆధారం. అది భూమి పంటలకు ఆధారమైనట్లే.
అప్య్ ఉర్వీఖననోత్కస్య కషతో ఽపి శిలోచ్చయమ్ । స్వమనోనిగ్రహాద్ అన్యో నోపాయో ఽస్తీహ దుఃఖహా
భూమిని తవ్వడంలో ఎంత కష్టమొచ్చినా, పర్వతాలాంటి రాళ్లు ఎదురైనా, మనసు నియంత్రణ తప్ప ఇక్కడ బాధలు తొలగించడానికి మరో మార్గం లేదు.
తావజ్ జన్మసహస్రాణి భ్రమన్తి భువి మానవాః । యావన్ నోపశమం యాతి మనోమత్తమహార్ణవః
మనస్సు పిచ్చితనపు మహాసముద్రం శాంతించేవరకు, మనుషులు వేల జన్మలు ఈ భూమిపై తిరుగుతూనే ఉంటారు.
బ్రహ్మవిష్ణ్విన్ద్రరుద్రాద్యాశ్ చిరం సమ్పూజితా అపి । ఉపప్లుతమనోవ్యాధిం న త్రాయన్తే ఽపి వత్సలాః
బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రుడు, రుద్రుడు వంటి దయతో కూడిన దేవతలను ఎంతకాలం పూజించినా, మనస్సు వ్యాధితో బాధపడే వారిని వారు రక్షించలేరు.
ఆకారభాసురం త్యక్త్వా బాహ్యమ్ ఆన్తరమ్ అప్య్ అజమ్ । కురు జన్మక్షయాయాశు సంవిన్మాత్రైకచిన్తనమ్
బయటి రూపాలను, లోపలి రూపాలను—అవి కేవలం కనబడే వాటే—వదిలిపెట్టి, జన్మల నాశనానికి, త్వరగా జన్మించని స్వచ్ఛమైన చైతన్యాన్ని మాత్రమే మనసుతో ధ్యానించు.
సంవేద్యనిర్ముక్తనిరామయైకసంవిన్మయాస్వాదమ్ అనన్తరూపమ్ । సన్మాత్రమ్ ఆస్వాదయ సర్వసారం పారం పరం ప్రాప్స్యసి జన్మనద్యాః
అనుభవించదగినదానినుండి, వ్యాధులనుండి విముక్తమైన, రూపరహితమైన, పరిమితిలేని చైతన్యస్వరూపాన్ని ఆస్వాదించు. అలా చేస్తే, జన్మనదికి అతి దూరపు తీరుని, పరమమైన తత్త్వాన్ని చేరుకుంటావు.
రామాపర్యవసానేయం మాయా సంసృతినామికా । ఆత్మచిత్తజయేనైవ క్షయమ్ ఆయాతి నాన్యథా
రామా, ఈ మాయ అనే సంసార జీవితం మన మనస్సును, హృదయాన్ని పూర్తిగా జయించినవారికే అంతమవుతుంది; ఇంకే విధంగా కాదు.
జగన్మాయాప్రపఞ్చస్య వైచిత్ర్యప్రతిపత్తయే । ఇతిహాసమ్ ఇమం వక్ష్యే శృణుష్వావహితో ఽనఘ
ఈ జగత్తు మాయా ప్రపంచం ఎంత వైవిధ్యంగా ఉందో నీకు తెలియజేయడానికి ఒక కథను చెబుతాను. పాపరహితుడా, దయచేసి శ్రద్ధగా విను.
అస్త్య్ అస్మిన్ వసుధాపీఠే కోసలా నామ మణ్డలమ్ । కల్పవృక్షవనం మేరోర్ ఇవ రత్నగణాకరమ్
ఈ భూమిపై కోసల అనే ఒక ప్రాంతం ఉంది. అది కల్పవృక్షాల తోటలా, మేరు పర్వతంలా రత్నాలతో నిండిన ధనభాండాగారం.
తత్రాసీద్ బ్రాహ్మణః కశ్చిద్ గుణీ గాధిర్ ఇతి శ్రుతః । పరమశ్రోత్రియో ధీమాన్ వేదో మూర్తిమ్ ఇవాశ్రితః
అక్కడ గాధి అనే పేరుగల ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతడు గొప్ప గుణాలవాడు, అత్యంత విద్యావంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, వేదం మానవ రూపంలో ఉన్నట్టు ఉండేవాడు.
ఆ బాల్యాత్ ప్రవిరక్తేన చేతసా స వ్యరాజత । నిష్కలఙ్కావదాతేన భువనం నభసా యథా
బాల్యములో నుండే మనస్సు విషయాలనుండి దూరంగా ఉంచుకొని, అతడు నిర్మలమైన, మచ్చలేని ఆకాశంలా ఈ లోకాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు.
కిమ్ అప్య్ అభిమతం కార్యం వినిధాయ స చేతసి । బన్ధువర్గాద్ వినిష్క్రమ్య తపస్ తప్తుం వనం యయౌ
తన మనస్సులో ఒక ప్రియమైన సంకల్పాన్ని స్థిరపరచుకొని, బంధువులను వదిలి, తపస్సు కోసం అడవికి వెళ్లాడు.
ఉత్ఫుల్లకమలం తత్ర సరః ప్రాప స విప్రరాట్ । చన్ద్రః ప్రసన్నవిమలం తారాశారమ్ ఇవామ్బరమ్
అక్కడ ఆ రాజర్షి వికసించిన తామరలతో నిండిన సరస్సును చేరాడు; అది నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశంలో నిర్మలమైన చంద్రునిలా ప్రశాంతంగా మెరిసింది.
ఆశౌరిదర్శనం తస్మింస్ తపోఽర్థం సరసి ద్విజః । ఆకణ్ఠమ్ అమ్బునిర్మగ్నః ప్రావృట్పద్మ ఇవావసత్
ఆ సరస్సులో తపస్సు కోసం ఆ ద్విజుడు మెడదాకా నీటిలో మునిగి, వర్షాకాలంలో తామరపువ్వులా అక్కడే నివసించాడు.
యయౌ మాసాష్టకం తస్య మగ్నస్య సరసో ఽమ్భసి । మాంసపఙ్కజశఙ్కోత్కభృఙ్గభగ్నముఖచ్ఛవేః
ఆ మనిషి ఆ సరస్సులో నీటిలో మునిగి, ఎనిమిది నెలలు గడిపాడు. అతని ముఖం మట్టి మసకగా, తేనెటీగలు పగిల్చిన కమలపువ్వు లా రంగు మారి, మాంసపు వర్ణంలో కనిపించేది.
అథైనం తపసా తప్తమ్ అజగమైకదా హరిః । నిదాఘార్తం ఘనశ్ శ్యామః ప్రావృషీవ ధరాతలమ్
అప్పుడు, అతను తపస్సుతో కాలినట్టుగా ఉండగా, ఒకసారి హరి అతని వద్దకు వచ్చాడు. వేసవి వేడిని తట్టుకోలేక ఉన్న భూమిపై వర్షాకాలంలో మేఘం దిగి వచ్చినట్టు, హరి అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
విప్రోత్తిష్ఠ పయోమధ్యాద్ గృహాణాభిమతమ్ వరమ్ । అభీప్సితఫలోపేతో జాతస్ తే నియమద్రుమః
బ్రాహ్మణా, నీరు మధ్యనుంచి లేచి, నీవు కోరుకున్న వరాన్ని స్వీకరించు. నీ నియమమనే వృక్షం ఇప్పుడు నీవు ఆశించిన ఫలాన్ని ఇచ్చింది.