కర్ణాభివాఞ్ఛ్యమానాని పవిత్రాణి మృదూని చ । భూషయన్తి గృహీతాని పుష్పాణీవ వచాంసి తే
నీ మాటలు పవిత్రంగా, మృదువుగా ఉండి, చెవులకు ఎంతో ఇష్టంగా అనిపిస్తాయి. అవి అందుకున్నవారిని పువ్వుల్లా అలంకరిస్తాయి.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన సర్వమ్ ఆసాద్యతే యది । ప్రహ్లాదస్ తత్ కథం బుద్ధో న మాధవవరం వినా
మనుష్యుని శ్రమతో, పట్టుదలతో అన్నీ సాధ్యమైతే, ప్రహ్లాదుడు మాధవుని అనుగ్రహం లేకుండా తన వరాన్ని ఎందుకు పొందలేకపోయాడు?
యద్ యద్ రాఘవ సమ్ప్రాప్తం ప్రహ్లాదేన మహాత్మనా । తత్ తద్ ఆసాదితం తేన పౌరుషాద్ ఏవ నాన్యతః
ఓ రాఘవా, ప్రహ్లాదుడు ఏది సాధించాడో, అది అంతా తన స్వంత శ్రమతోనే పొందాడు. వేరే విధంగా కాదు.
ఆత్మా నారాయణశ్ చైవ న భిన్నౌ తిలతైలవత్ । తథైవ శౌక్ల్యపటవత్ కుసుమామోదవత్ తథా
ఆత్మ కూడా నారాయణుడే, వీరిద్దరూ వేరుగా లేరు. ఇది నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్టూ, బట్టలో తెలుపు ఉన్నట్టూ, పువ్వులో పరిమళం ఉన్నట్టూ, అంతే.
యో హి విష్ణుస్ స ఏవాత్మా యో హ్య్ ఆత్మా స జనార్దనః । విష్ణ్వాత్మశబ్దౌ పర్యాయౌ యథా విటపిపాదపౌ
విష్ణువు ఎవరో, ఆత్మ కూడా ఆయనే. ఆత్మ ఎవరో, జనార్దనుడే. 'విష్ణువు' అనే మాట, 'ఆత్మ' అనే మాట, రెండూ ఒకటే. ఇవి చెట్టు, కొమ్మల మాటలవంటి మారుపదాలు.
ప్రహ్లాదనామ్నా ప్రథమమ్ ఆత్మైవ స్వయమ్ ఆత్మనా । స్వయైవ శక్త్యా పరయా విష్ణుభక్తౌ నియోజితః
మొదట ఆత్మే తన శక్తితో 'ప్రహ్లాదుడు' అనే పేరు తీసుకుని, తన పరాశక్తితో విష్ణుభక్తిలో నిమగ్నమయ్యింది.
ప్రహ్లాదో హ్య్ ఆత్మనైవైతం వరమ్ అర్జితవాన్ స్వయమ్ । స్వయం విచారం కృతవాన్ స్వయం విజితవాన్ మనః
ప్రహ్లాదుడు తన ఆత్మతోనే ఈ వరాన్ని పొందాడు. తానే విచారించాడు, తానే మనసును జయించాడు.
కదాచిద్ ఆత్మనైవాత్మా స్వయం శక్త్యా విబోధ్యతే । కదాచిద్ విష్ణుదేహేన భక్తిలభ్యేన బోధ్యతే
కొన్నిసార్లు ఆత్మ తన శక్తితో తానే మేల్కొంటుంది. మరికొన్నిసార్లు భక్తితో పొందగలిగే విష్ణువు శరీరం ద్వారా ఆత్మ మేల్కొంటుంది.
చిరమ్ ఆరాధితో ఽప్య్ ఏష పరమప్రీతిమాన్ అపి । నావిచారవతో జ్ఞానం దాతుం శక్నోతి మాధవః
మాధవుడు ఎంతకాలమైనా ఆరాధించబడినా, ఎంత సంతోషంగా ఉన్నా, విచారణ లేని వారికి జ్ఞానం ఇవ్వలేడు.
ముఖ్యః పురుషయత్నోత్థో విచారస్ స్వాత్మదర్శనే । గౌణో వరాదికో హేతుర్ ముఖ్యహేతుపరో భవ
తన ఆత్మను తెలుసుకోవడంలో ముఖ్యమైన కారణం మనిషి ప్రయత్నంతో కలిగే విచారణే. వరాలు వంటివి రెండవ కారణాలు మాత్రమే. అందుకే నీవు ప్రధాన కారణమైన విచారణపట్ల ఆసక్తి చూపు.
పూర్వమ్ ఏవ బలాత్ తస్మాద్ ఆక్రమ్యేన్ద్రియపఞ్చకమ్ । అభ్యాసాత్ సర్వయత్నేన చిత్తం కురు విచారవత్
అందువల్ల ముందుగా బలవంతంగా ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించు. తరచూ సాధనతో, అన్ని ప్రయత్నాలతో మనసును విచారణతో నిండినదిగా చేయు.
యద్ యద్ ఆసాద్యతే కిఞ్చిత్ కేనచిత్ క్వచిద్ ఏవ హి । స్వశక్తిసమ్ప్రవృత్త్యా తల్ లభ్యతే నాన్యతః క్వచిత్
ఎవరైనా ఎక్కడైనా ఏది సాధించారో, అది వారి స్వంత శక్తితో చేసిన ప్రయత్నం వల్లే లభిస్తుంది; వేరే విధంగా ఎక్కడా దొరకదు.
పౌరుషం యత్నమ్ ఆశ్రిత్య ప్రోల్లఙ్ఘ్యేన్ద్రియపర్వతమ్ । సంసారజలధిం తీర్త్వా పారం గచ్ఛ పరం పదమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, ఇంద్రియాల పర్వతాన్ని దాటి, సంసార సముద్రాన్ని క్రాస్ చేసి, పరమ పదాన్ని చేరుకో.
వినా పురుషయత్నేన దృశ్యతే చేజ్ జనార్దనః । మృగపక్షిగణం కస్మాత్ తద్ అసౌ నోద్ధరత్య్ అజః
పురుషుని ప్రయత్నం లేకుండానే జనార్దనుడు కనిపిస్తే, ఆయన ఎందుకు జంతువులు, పక్షులు లాంటి వాటిని విమోచించడు?
గురుశ్ చేద్ ఉద్ధరత్య్ అజ్ఞమ్ ఆత్మీయాత్ పౌరుషాద్ ఋతే । ఉష్ట్రదాన్తబలీవర్దాంస్ తత్ కస్మాన్ నోద్ధరత్య్ అసౌ
గురువు ఎవరికైనా వారి స్వంత ప్రయత్నం లేకుండా అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తే, ఆయన ఎద్దులు, ఒంటెలు, ఏనుగులను ఎందుకు విమోచించడు?
న హరేర్ న గురోర్ నార్థాత్ కిఞ్చిద్ ఆసాద్యతే మహత్ । ఆక్రాన్తమనసస్ స్వస్మాద్ యన్ నాసాదితమ్ ఆత్మనః
హరి దగ్గర నుంచి, గురువు ద్వారా, లేదా ధనం వల్ల కూడా, మనసు శ్రమించకపోతే గొప్పదేమీ సాధ్యం కాదు. మన మనసు ప్రయత్నించకపోతే, మనకు ఏదీ దక్కదు.
అభ్యాసవైరాగ్యయుతాద్ ఆక్రాన్తేన్ద్రియపన్నగాత్ । ఆత్మనః ప్రాప్యతే యత్ తత్ ప్రాప్యతే న జగత్త్రయాత్
అభ్యాసం, విరక్తి కలిగి, ఇంద్రియాల పాము నిగ్రహించి, మనం మనమే సాధించేది, మూడు లోకాల నుంచైనా దొరకదు.
ఆరాధయాత్మనాత్మానమ్ ఆత్మనాత్మానమ్ అర్చయ । ఆత్మనాత్మానమ్ ఆలోక్య సన్తిష్ఠ స్వాత్మనాత్మని
నీ ఆత్మతోనే నీ ఆత్మను ఆరాధించు, నీ ఆత్మను గౌరవించు. నీ ఆత్మను నీ ఆత్మతో చూసి, నీలో నువ్వు స్థిరంగా ఉండిపో.
శాస్త్రయత్నవిచారేభ్యో మూర్ఖాణాం ప్రపలాయతామ్ । కల్పితా వైష్ణవీ భక్తిః ప్రవృత్త్యర్థం శుభస్థితౌ
శాస్త్ర అధ్యయనం, ప్రయత్నం చేయకుండా పారిపోతున్న మూర్ఖుల కోసం, మంచిగా ఉండేందుకు వారిని ప్రేరేపించేందుకు, విష్ణువు భక్తిని కల్పించారు.
అభ్యాసయత్నౌ ప్రథమం ముఖ్యో విధిర్ ఉదాహృతః । తదభావే తు గౌణస్ స్యాత్ పూజ్యపూజామయః క్రమః
మొదట సాధన, శ్రమలే ప్రధానమైన మార్గమని చెప్పబడింది. అవి లేకపోతే, పూజించేవాడు, పూజ, పూజ్యుడు అనే క్రమం రెండవదిగా భావించాలి.
అస్తి చేద్ ఇన్ద్రియాక్రాన్తిః కిం పూజాపూజ్యపూజనైః । నాస్తి చేద్ ఇన్ద్రియాక్రాన్తిః కిం పూజాపూజ్యపూజనైః
ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టగలిగితే పూజ, పూజ్యుడు, పూజకుడు వంటి వాటితో ఏమి ప్రయోజనం? అదుపు చేయలేకపోతే కూడా వాటితో ఏమి లాభం?
విచారోపశమాభ్యాం హి వినా నాసాద్యతే హరిః । విచారోపశమాభ్యాం చ యుక్తస్యాబ్జకరేణ కిమ్
విచారణ, శాంతి లేకుండా పరమాత్మను పొందడం సాధ్యం కాదు. విచారణ, శాంతిలో స్థిరమైనవాడికి ఆ కమలహస్తుని అవసరం ఏముంది?
విచారోపశమోపేతం చిత్తమ్ ఆరాధయాత్మనః । తస్మిన్ సిద్ధే భవాన్ సిద్ధో నో చేత్ త్వం వనగర్దభః
విచారణ, శాంతితో కూడిన మనస్సును ఆత్మలో నిలిపితే నీవు సిద్ధుడవుతావు. అది సాధించలేకపోతే అడవిలోని గాడిదవంటివాడవు.
క్రియతే మాధవాదీనాం ప్రణయః ప్రార్థనాయ యత్ । స చైవ కస్మాత్ క్రియతే న స్వకస్యైవ చేతసః
మాధవుడు మొదలైన దేవతలకు మనం భక్తితో ప్రార్థనలు చేస్తాము. కానీ, మనసుకు కూడా అదే విధంగా ఎందుకు చేయము?
సర్వస్యైవ జనస్యాస్య విష్ణుర్ అభ్యన్తరే స్థితః । తం పరిత్యజ్య యే యాన్తి బహిర్ విష్ణుం న తే బుధాః
ప్రతి మనిషిలో విష్ణువు లోపలే ఉన్నాడు. ఆ లోపలి విష్ణువును వదిలిపెట్టి బయట వెతికేవారు జ్ఞానులు కారు.
హృద్గుహావాసి చిత్తత్త్వం ముఖ్యం సానాతనం వపుః । శఙ్ఖచక్రగదాహస్తో గౌణ ఆకార ఆత్మనః
మన హృదయంలో ఉండే మనస్సు యొక్క అసలు స్వరూపమే ముఖ్యమైనది, శాశ్వతమైనది. శంఖం, చక్రం, గదా పట్టిన రూపం ఆత్మకు రెండవది మాత్రమే.
యో హి ముఖ్యం పరిత్యజ్య గౌణం సమనుధావతి । త్యక్త్వా రసాయనం సిద్ధం సాధ్యం సంసాధయత్య్ అసౌ
ఎవరైనా అసలు విషయాన్ని వదిలిపెట్టి రెండవదాన్ని వెంబడిస్తే, సిద్ధమైన అమృతాన్ని వదిలి ఇంకా సిద్ధించాల్సినదాన్ని ఆశించే వారిలా అవుతారు.
యస్ తు వా స్థితిమ్ ఏవాస్యామ్ ఆత్మజ్ఞానచమత్కృతౌ । నాసాదయతి సమ్మత్తమనాస్ స రఘునన్దన
ఓ రఘునందన, ఆత్మజ్ఞానంలో ఆహ్లాదాన్ని పొందడంలో స్థిరతను పొందని వాడు, మనసు పూర్తిగా లీనమవని వాడు, ఆ స్థితిని చేరుకోడు.
అప్రాప్తాత్మవివేకో ఽన్తర్ అజ్ఞశ్ చిత్తవశీకృతః । శఙ్ఖచక్రగదాపాణిమ్ అర్చయత్య్ అమరేశ్వరమ్
ఆత్మను గుర్తించే వివేకం లేని వాడు, లోపల తెలియని వాడు, మనసు చేత నియంత్రించబడిన వాడు, శంఖం, చక్రం, గదను ధరించిన అమరేశ్వరుని పూజిస్తాడు.
తత్పూజనేన కష్టేన తపసా తస్య రాఘవ । కాలే నిర్మలతామ్ ఏతి చిత్తం వైరాగ్యవారిణా
ఓ రాఘవ, కష్టమైన పూజలు, తపస్సు వల్ల, కాలక్రమంలో మనసు వైరాగ్యమనే నీటితో శుద్ధిపొందుతుంది.