యథాయం స్వవికల్పోత్థస్ స్వవికల్పపరిక్షయాత్ । క్షీయతే దగ్ధసంసారో నిస్సార ఇతి నిశ్చయః
ఈ లోకం మన ఊహల వల్లే కలుగుతుంది. ఆ ఊహలు పోయినప్పుడు, కాలిపోయిన లోకం అసలేమీ లేకుండా పోతుందని నిశ్చయంగా తెలుసుకోవాలి.
తత్ కిమ్ ఏతన్ మహాబాహో సత్యం బ్రూహి మమామలమ్ । త్వత్తో విశ్రామమ్ ఆప్నోతి చేతో మా భ్రమతాజ్ జగత్
కాబట్టి, మహాబాహువా, నిజంగా, నిర్మలంగా నాకు చెప్పు. నీ వల్ల నా మనసు శాంతిపొందుతుంది. అది లోకంలో తిరుగకుండా ఉండాలి.
నాతః పరతరః కశ్చిన్ నిశ్చయో ఽస్త్య్ అపరో మునే । స్వయమ్ ఏతత్ త్వయా జ్ఞాతం గురుతశ్ చ పునశ్ శ్రుతమ్
ఓ మునీశ్వరా, దీనికంటే గొప్ప నిశ్చయం ఇంకొకటి లేదు. నీవు దీన్ని నీకు తానే తెలుసుకున్నావు, గురువు ద్వారా కూడా మళ్లీ వినావు.
అవ్యుచ్ఛిన్నశ్ చిదాత్మైకః పుమాన్ అస్తీహ నేతరత్ । స సఙ్కల్పవశాద్ బద్ధో నిస్సఙ్కల్పశ్ చ ముచ్యతే
ఇక్కడ విడిపోని చైతన్యమే ఉన్నది, వేరే ఏదీ లేదు. ఆత్మ ఆలోచనల వల్ల బంధించబడుతుంది, ఆలోచనలు లేనప్పుడు విముక్తి పొందుతుంది.
యేన త్వ్ ఏతత్ స్ఫుటం జ్ఞాతం జ్ఞేయం తస్య మహాత్మనః । భోగేభ్యో విరతిర్ జాతా దృశ్యాద్ వా సకలాద్ ఇహ
ఈ సత్యాన్ని ఎవరు స్పష్టంగా తెలుసుకుంటారో, ఆ మహాత్ముడికి అన్ని అనుభవాలపట్ల, లేదా ఇక్కడ కనిపించే ప్రతిదానిపట్ల విరక్తి కలుగుతుంది.
తవ చాలం మహావీర మతిర్ విరతిమ్ ఆగతా । భోగేభ్యో దీర్ఘరోగేభ్యః కిమ్ అన్యత్ పరిపృచ్ఛసి
మహావీరుడా, నీకు కూడా మనస్సు అనుభవాలపట్ల, దీర్ఘకాలిక రోగాలపట్ల విరక్తిని పొందింది. మరి నీవు ఇంకేమి అడగదలుచుకున్నావు?
న తథా పూర్ణతా జాతా సర్వజ్ఞానమహానిధేః । తిష్ఠతస్ తపసి స్ఫారే పితుస్ తవ యథా తవ
నీవు పొందిన సంపూర్ణత నీ తండ్రి, అపారమైన తపస్సులో ఉన్నా, సమస్త జ్ఞానానికి నిలయమైన ఆయనకూ కలగలేదు.
వ్యాసాద్ అధిక ఏవాహం వ్యాసశిష్యో ఽపి తత్సుతః । భోగేచ్ఛాతానవేనేహ మత్తో ఽప్య్ అభ్యధికో భవాన్
నేను వ్యాసుడి శిష్యుడిని, కుమారుడినీ అయినా, ఆయనకన్నా గొప్పవాడిని. అయినా, నీవు భోగాల పట్ల ఆసక్తిని పూర్తిగా తగ్గించుకున్నావు కాబట్టి, నీవు నన్ను కూడా మించిపోయావు.
ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం భవతా పూర్ణచేతసా । న దృశ్యే పతసి బ్రహ్మన్ ముక్తస్ త్వం భ్రాన్తిమ్ ఉత్సృజ
నీవు సంపూర్ణమైన మనసుతో సాధించాల్సినదంతా సాధించావు. బ్రహ్మన్, నీవు బాహ్య ప్రపంచంలో పడిపోవడం లేదు. నీవు ముక్తుడవు—భ్రమను వదిలిపెట్టు.
అనుశిష్టస్ స ఇత్య్ ఏవం జనకేన మహాత్మనా । విశశ్రామ శుకస్ తూష్ణీం స్వచ్ఛే పరమవస్తుని
మహాత్ముడైన జనకుడు ఇలా ఉపదేశించగా, శుకుడు నిశ్శబ్దంగా స్వచ్ఛమైన పరమసత్యంలో విశ్రాంతి పొందాడు.
వీతశోకభయాయాసో నిరీహశ్ ఛిన్నసంశయః । జగామ శిఖరం మేరోస్ సమాధ్యర్థమ్ అనిన్దితమ్
బాధ, భయం, అలసట లేని, నిరాసక్తుడై, అన్ని సందేహాలు తొలగించుకుని, మేరు పర్వత శిఖరాన్ని ధ్యానార్థంగా ఎక్కాడు.
తత్ర వర్షసహస్రాణి నిర్వికల్పసమాధినా । దశ స్థిత్వా శశామాసావ్ ఆత్మన్య్ అస్నేహదీపవత్
అక్కడ, వేరు భావనలేకుండా, వెయ్యేళ్లు తనలోనే లీనమై, నూనె లేని దీపంలా ప్రశాంతంగా ఉండిపోయాడు.
వ్యపగతకలనాకలఙ్కశుద్ధస్ స్వయమ్ అమలాత్మని పావనే పదే ఽసౌ । సలిలకణ ఇవామ్బుధౌ మహాత్మా విగలితభేదమ్ అథైకతాం జగామ
అన్ని మనోకల్పనల మచ్చలు పోయి, స్వచ్ఛమైన తన స్వరూపంలో, ఆ మహాత్ముడు సముద్రంలో నీటి బొట్టు కలిసిపోయినట్టు, ఏకత్వాన్ని పొందాడు.
తస్య వ్యాసతనూజస్య మతిమాత్రాపమార్జనమ్ । యథోపయుక్తం తే రామ తావద్ ఏవోపయుజ్యతే
రామా, వ్యాసుని కుమారుడికి, బుద్ధిని శుద్ధి చేయడం అవసరమైనంతవరకే ఉపయోగపడుతుంది; అవసరమైన పనికే అది ఉపయోగపడుతుంది.
జ్ఞేయమ్ ఏతేన విజ్ఞాతమ్ అశేషేణావనీశ్వర । స్వదన్తే ఽస్మై న యద్ భోగా రోగా ఇవ సుమేధసే
ఈ జ్ఞానంతో అన్నీ తెలిసిపోతాయి, ఓ భూమిపాలకా! మేధావికి వ్యాధులు ఎలా ఇష్టంగా ఉండవో, ఇతనికి సుఖాలు కూడా ఆనందంగా అనిపించవు.
జ్ఞాతజ్ఞేయస్య మనసో నూనమ్ ఏతద్ ధి లక్షణమ్ । న స్వదన్తే సమగ్రాణి భోగవృన్దాని యత్ పునః
ఏది తెలుసుకోవాలో మనస్సు తెలిసినవాడికి ఇదే లక్షణం: అన్ని రకాల సుఖాలు అతనికి ఇక మళ్లీ ఆనందంగా అనిపించవు.
భోగభావనయా యాతి బన్ధో దార్ఢ్యమ్ అవస్తుజః । తయైవ శాన్తయా యాతి బన్ధో జగతి తానవమ్
సుఖాల ఊహ వల్ల అసత్యమైన బంధనం గట్టిగా పెరుగుతుంది; అదే ఊహ శాంతించితే ఈ లోకంలో బంధనం తగ్గిపోతుంది.
వాసనాతానవం రామ మోక్ష ఇత్య్ ఉచ్యతే బుధైః । పదార్థవాసనాదార్ఢ్యం బన్ధ ఇత్య్ అభిధీయతే
రామా, కోరికలు తగ్గిపోవడాన్ని మేధావులు మోక్షం అంటారు; పదార్థాల పట్ల కోరికలు గట్టిగా ఉండడాన్ని బంధనం అంటారు.
ఆత్మతత్త్వాభిగమనం భవతి ప్రాయశో నృణామ్ । పునర్ విషయవైరస్యం కదర్థాద్ ఉపజాయతే
మనుషులు ఆత్మతత్వాన్ని తెలుసుకున్న తర్వాత, కొంతకాలం గడిచిన తర్వాత మళ్లీ ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల విరక్తి కలుగుతుంది. కానీ అది చాలా కష్టంగా, అరుదుగా మాత్రమే జరుగుతుంది.
సమ్యక్ పశ్యతి యస్ తజ్జ్ఞో జ్ఞాతజ్ఞేయస్ తు పణ్డితః । న స్వదన్తే బలాద్ ఏవ తస్మై భోగా మహాత్మనే
ఎవరైనా నిజంగా ఆత్మజ్ఞానం పొందితే, ఆ వ్యక్తి తెలివైనవాడు. జ్ఞానాన్ని, జ్ఞాతను రెండింటినీ తెలిసినవాడు పండితుడు. అలాంటి మహాత్ముడికి, బలవంతంగా ఇచ్చినా, భోగాలు రుచిగా అనిపించవు.
యశఃప్రభృతినా యస్మై హేతునైవ వినా పునః । భువి భోగా న రోచన్తే స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
పేరు, ధనం వంటి కారణాలు లేకుండానే, భూమిపై ఉన్న సుఖాలు ఎవరికైనా ఆకర్షణగా అనిపించకపోతే, అలాంటి వాడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
జ్ఞేయం యావన్ న విజ్ఞాతం తావత్ తాత న జాయతే । విషయేష్వ్ అరతిర్ జన్తోర్ మరుభూమౌ లతా యథా
పిల్లా! తెలిసినది పూర్తిగా గ్రహించబడే వరకు, ప్రాణికి ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల విరక్తి కలగదు. అది ఎట్లా అంటే, ఎడారిలో తాటి మొక్క పెరగని విధంగా.
అత ఏవ హి విజ్ఞాతజ్ఞేయం విద్ధి రఘూద్వహ । యద్ ఏనం రఞ్జయన్త్య్ ఏతా న రమ్యా భోగభూమయః
రఘువంశంలో పుట్టినవాడా, తెలుసుకోవలసినది తెలుసుకున్నవాడు ఇక ఈ ఆకర్షణలేని అనుభూతి ప్రదేశాలు అతనికి ఆనందాన్ని ఇవ్వవు అని తెలుసుకో.
రామో యద్ ఏతజ్ జానాతి తద్ వస్త్వ్ ఇత్య్ ఏవ సన్ముఖాత్ । ఆకర్ణ్య చిత్తవిశ్రామో రాఘవస్యోపజాయతే
రాముడు నిజమైన వాస్తవాన్ని ఏది తెలుసుకుంటాడో, అది నేరుగా విని అతని మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.
కేవలం కేవలీభావవిశ్రాన్తిం సమపేక్షతే । రామబుద్ధిశ్ శరల్లక్ష్మీర్ జలవిశ్రమణం యథా
రాముని మనస్సు పూర్తిగా కలిసిపోయిన స్థితిలో విశ్రాంతిని మాత్రమే కోరుతుంది, శరదృతువులోని అందం నీటిలో విశ్రాంతి పొందినట్టు.
అత్రాస్య చిత్తవిశ్రాన్త్యై రాఘవస్య మహాత్మనః । యుక్తిం కథయతు శ్రీమాన్ వసిష్ఠో భగవాన్ అయమ్
ఈ సందర్భంలో, మహాత్ముడైన రాఘవుని మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండేందుకు, శ్రీమంతుడు అయిన వశిష్ఠ మహర్షి తన యుక్తిని వివరించాలి.
రఘూణామ్ ఏష సర్వేషాం ప్రభుః కులగురుస్ సదా । సర్వజ్ఞస్ సర్వదర్శీ చ త్రికాలామలదర్శనః
రఘువంశానికి ఆయన ఎప్పుడూ ప్రభువు, కుటుంబ గురువు. ఆయనకి అన్నీ తెలుసు, అన్నీ కనిపిస్తాయి, గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తు కాలాలను స్పష్టంగా చూస్తారు.
వసిష్ఠ భగవన్ పూర్వం కచ్చిత్ స్మరసి యత్ స్వయం । ఆవయోర్ వైరశాన్త్యర్థం శ్రేయసే చ మహాత్మనామ్
వసిష్ఠ మహాశయా, మన ఇద్దరి మధ్య ఉన్న వైరం పోవడానికి, గొప్పవాళ్ల శ్రేయస్సు కోసం మీరు ముందుగా నేర్పిన విషయాన్ని గుర్తు చేసుకుంటున్నారా?
నిషధాద్రేర్ మునీనాం చ సానౌ సరలసఙ్కులే । ఉపదిష్టం భగవతా జ్ఞానం పద్మభువా బహు
నిషధ పర్వత శిఖరంపై, సరళ వృక్షాల మధ్య, పద్మభువుడు అయిన బ్రహ్మ దేవుడు మునులకు ఎంతో జ్ఞానం బోధించాడు.
యేన యుక్తిమతా బ్రహ్మఞ్ జ్ఞానేనేయం హి వాసనా । సంసారీ నూనమ్ ఆయాతి శమం శ్యామేవ భాస్వతా
బ్రహ్మన్, వివేకంతో కూడినవాడు జ్ఞానంతో ఈ వాసనను మార్చుకుంటే, ఈ లోకంలో ఉన్నవాడు నిశ్చయంగా శాంతిని పొందుతాడు. అది ఎలా అంటే, చీకటి ఎలా వెలుతురుతో పోతుందో అలాగే.