అహో వత కుమారేణ కల్యాణగుణశాలినీ । వాగ్ ఉక్తా పరమోదారవిరాగరసగర్భిణీ
అయ్యో! యువరాజు ఎంతో మంగళకరమైన మంచి లక్షణాలతో కూడిన మాటలు చెప్పాడు. ఆ మాటల్లో అత్యంత ఉదారత, విరక్తి పరిపూర్ణంగా వెల్లివిరిసినవి.
పరినిష్ఠితవాక్యార్థసుబోధమ్ ఉచితం స్ఫుటమ్ । ఉదారం ప్రియచర్యార్హమ్ అవిహ్వలమ్ అవిప్లుతమ్
ఆ మాటల అర్థం పూర్తిగా స్థిరంగా, స్పష్టంగా, తగినదిగా, స్పష్టంగా ఉంది. అవి ఉదారంగా, అందరికీ ఇష్టపడేలా, మనసు కదిలించేలా, ఏ మాత్రం తడబాటు లేకుండా ఉన్నాయి.
అభివ్యక్తపదస్పష్టమ్ ఇష్టం పుష్టం చ తుష్టిమత్ । కరోతి రాఘవప్రోక్తం వచః కస్య న విస్మయమ్
రాఘవుడు చెప్పిన మాటలు స్పష్టమైన పదాలతో, అందంగా, బలంగా, సంతృప్తికరంగా ఉన్నాయి. అలాంటి మాటలు విని ఎవరు ఆశ్చర్యపడరు చెప్పండి!
శతాద్ ఏకతమస్యైవ సర్వోదారచమత్కృతేః । ఈప్సితార్థార్పణైకాన్తదక్షా భవతి భారతీ
వంద మందిలో ఒక్కరైనా అంతటి ఉదాత్తమైన ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించగలడు. సరైన అర్థాన్ని అందించడంలో భారతి ఒక్కరే నిపుణురాలవుతుంది.
కుమార త్వాం వినా కస్య వివేకఫలశాలినీ । ఏవం వికాసమ్ ఆయాతి ప్రజ్ఞావనలతా నవా
ఓ కుమారా, నీ లేకుండా వివేకఫలాన్ని పండించే కొత్త జ్ఞానవల్లిని ఎవరి కోసం ఇంత అందంగా వికసిస్తుంది?
ప్రజ్ఞాదీపశిఖా యస్య రామస్యేవ హృది స్థితా । ప్రజ్వలత్య్ అలమ్ ఆలోకకారిణీ స పుమాన్ స్మృతః
యజ్ఞానదీపపు మంట రాముని హృదయంలో ఉన్నట్లు ఎవరి హృదయంలో ఉంటే, వారు బాగా ప్రకాశించి, అందరికీ వెలుగు పంచుతారు. అలాంటి మనిషిని అందరూ గుర్తుపెడతారు.
రక్తమాంసాస్థియన్త్రాణి బహూన్య్ అతితతాని చ । పదార్థాన్ అపకర్షన్తి నాస్తి తేషు సచేతనమ్
రక్తం, మాంసం, ఎముకల యంత్రాలు, గతంలో జరిగిన ఎన్నో విషయాలు పదార్థాలను తమవైపు లాగుతుంటాయి. కానీ వాటిలో ఎక్కడా చైతన్యం ఉండదు.
జన్మమృత్యుజరాదుఃఖమ్ అనుయాన్తి పునః పునః । విమృశన్తి న సంసారం పశవః పరిమోహితాః
పుట్టడం, చనిపోవడం, ముసలితనం, బాధలు మళ్లీ మళ్లీ వెంటాడుతుంటాయి. కానీ మూర్ఖమైన జంతువులు ఈ సంసారాన్ని ఎప్పుడూ ఆలోచించవు.
కథఞ్చిత్ క్వచిద్ ఏవైకో దృశ్యతే విమలాశయః । పూర్వాపరవిచారార్హో యథాయమ్ అరిసూదనః
ఎక్కడో ఎప్పుడో ఒక్కొక్కరే మనసు పవిత్రంగా, గత భవిష్యత్తును ఆలోచించగలిగినవారు కనిపిస్తారు. ఇక్కడ ఉన్న ఈ శత్రువులను సంహరించినవాడు అటువంటి వాడే.
అనుత్తమచమత్కారఫలాస్ సుభగమూర్తయః । భవ్యా హి విరలా లోకే సహకారద్రుమా ఇవ
ఈ లోకంలో అత్యంత ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించే, మంగళకరమైన రూపాలు చాలా అరుదుగా ఉంటాయి. అవి ఇతర చెట్ల మధ్యలో గంధపు చెట్లు లాంటివి.
సమ్యగ్దృష్టిర్ జగజ్జాతౌ స్వవివేకచమత్కృతిః । అస్మిన్ భవ్యమతావ్ అన్తర్ ఇయమ్ అన్యేవ దృశ్యతే
ఈ లోక జననంలో నిజమైన దృష్టి, తన స్వంత వివేకానికి కలిగే ఆశ్చర్యం — ఈ మహత్తరమైన స్వభావంలో వేరే దృష్టి కనిపిస్తుంది.
సులభాస్ సుభగా లోకాః ఫలపల్లవశాలినః । జాయన్తే తరవో దేశే న తు చన్దనపాదపాః
ఈ భూమిలో ఫలపుష్పాలతో నిండిన చెట్లు సులభంగా దొరుకుతాయి. కానీ గంధపు చెట్లు మాత్రం దొరకవు.
వృక్షాః ప్రతివనే సన్తి సత్యం సుఫలపల్లవాః । న త్వ్ అపూర్వచమత్కారో లవఙ్గస్ సులభస్ సదా
ప్రతి అడవిలో పండ్లు, ఆకులు సమృద్ధిగా ఉన్న చెట్లు ఉన్నాయన్నది నిజమే. కానీ, అద్భుతమైన సుగంధాన్ని ఇచ్చే లవంగం చెట్టు ఎప్పుడూ సులభంగా దొరకదు.
జ్యోత్స్నేవ శీతమహసస్ సుతరోర్ ఇవ మఞ్జరీ । పుష్పాద్ ఆమోదలేఖేవ దృష్టా రామాచ్ చమత్కృతిః
చంద్రుని చల్లని కాంతిలా, గొప్ప వృక్షానికి పుష్పగుచ్ఛంలా, పువ్వుకు పరిమళంలా రాముని అద్భుతం కూడా అంతే విశేషంగా కనిపిస్తుంది.
అస్మాద్ ఉద్దామదౌరాత్మ్యదైవనిర్మాణనిర్మితేః । ద్విజేన్ద్రా దగ్ధసంసారాత్ సారో హ్య్ అత్యన్తదుర్లభః
ఈ లోకాన్ని దురదృష్టం అల్లాడించి సృష్టించినందువల్ల, బ్రాహ్మణులారా, బాధతో కాలిపోయిన సంసారం నుంచి వచ్చే అసలు సారం చాలా అరుదుగా లభిస్తుంది.
యతన్తే సారసమ్ప్రాప్తౌ యే యశోనిధయో ధియా । ధన్యా ధురి సతాం గణ్యాస్ త ఏవ పురుషోత్తమాః
ఆ సారాన్ని పొందేందుకు జ్ఞానంతో ప్రయత్నించే వారు, కీర్తిని సంపాదించిన వారు, నిజంగా ధన్యులు, సత్పురుషులలో గొప్పవారు, మానవుల్లో ఉత్తములు.
న రామేణ సమో ఽస్తీహ త్రిషు లోకేషు కశ్చన । వివేకవాన్ ఉదారాత్మా మహాత్మా చేతి నో మతిః
ఈ మూడు లోకాలలో రామునికి సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు. ఆయన ఎంత తెలివిగలవాడు, ఉదారమైన హృదయమున్నవాడు, గొప్ప మనసున్నవాడు. ఇది మా నమ్మకం.
సకలలోకచమత్కృతికారిణో ఽప్య్ అభిమతం యది రాఘవచేతసః । ఫలతి నో తద్ ఇమే వయమ్ ఏవ హి స్ఫుటతరం మునయో హతబుద్ధయః
ప్రపంచమంతా ఆశ్చర్యపోయే విషయం అయినా, అది రాఘవుని మనసులో ఫలించకపోతే, దానికి విలువ లేదు. నిజంగా, అలాంటి విషయాలను మనం గొప్పగా భావిస్తే, మేము మునులు మన బుద్ధి పోగొట్టుకున్నవాళ్లమే.
నారదేనేతి మహతా వచస్య్ ఉక్తే సభాగతః । రామమ్ అగ్రగతం ప్రీత్యా విశ్వామిత్రో ఽప్య్ ఉవాచ హ
మహర్షి నారదుడు సభలో ఈ మాటలు చెప్పిన తరువాత, విశ్వామిత్రుడు కూడా ముందున కూర్చున్న రాముని ప్రేమతో ఇలా పలికాడు.
తవ రాఘవ నాస్త్య్ అన్యజ్ జ్ఞేయం జ్ఞానవతాం వర । స్వయైవ సూక్ష్మయా బుద్ధ్యా సర్వం విజ్ఞాతవాన్ అసి
రాఘవా, నీకు తెలుసుకోవాల్సింది ఇంకేమీ లేదు. నీవు జ్ఞానవంతులందరిలో గొప్పవాడవు. నీ సున్నితమైన బుద్ధితో అన్నీ తెలుసుకున్నావు.
కేవలం మార్జనామాత్రం మనాగ్ ఏవోపయుజ్యతే । స్వభావవిమలే నిత్యం సుబుద్ధిమకురే తవ
నీ మనసు సహజంగా ఎప్పుడూ నిర్మలమైనది, స్పష్టమైన అద్దంలా మెరిసిపోతుంది. దానికొంచెం శుద్ధి మాత్రమే అవసరం.
భగవద్వ్యాసపుత్రస్య శుకస్యేవ మతిస్ తవ । విశ్రాన్తిమాత్రమ్ ఏవాన్తర్ జ్ఞాతజ్ఞేయాప్య్ అపేక్షతే
వేదవ్యాసుని కుమారుడు శుకుని మనసు ఎలా విశ్రాంతి కోరిందో, అలా నీ మనసుకూ అంతర్గతంగా విశ్రాంతి మాత్రమే కావాలి, తెలిసిన తర్వాత కూడా.
భగవద్వ్యాసపుత్రస్య శుకస్య భగవన్ కథమ్ । ధియాప్య్ ఆదౌ న విశ్రాన్తం విశ్రాన్తం చ ధియా పునః
ప్రభూ, వేదవ్యాసుని కుమారుడు శుకుని మనసు మొదట్లో ఎందుకు విశ్రాంతి పొందలేదు? ఆ తరువాత ఎలా విశ్రాంతి పొందింది?
ఆత్మోదన్తసమం రామ వర్ణ్యమానమ్ ఇమం మయా । శృణు వ్యాసాత్మజోదన్తం జన్మనామ్ అన్తకారణమ్
రామా, నా స్వాంతర కథకు సమానంగా ఉండే, జననములకు ముగింపు కారణాన్ని తెలిపే వేదవ్యాసుని కుమారుడి కథను నేను చెబుతాను. విను.
యో ఽయమ్ అఞ్జనవర్ణాభో నివిష్టో హేమవిష్టరే । పార్శ్వే తవ పితుర్ వ్యాసో భగవాన్ భాస్కరద్యుతిః
నీ తండ్రి పక్కన బంగారు ఆసనంపై కూర్చున్న, కాజలంలా నలుపు వర్ణంతో, సూర్యుడిలా ప్రకాశించే మహర్షి వ్యాసుడు ఉన్నాడు.
అస్యాభూద్ ఇన్దువదనస్ తనయో నయకోవిదః । శుకో నామ మహాప్రాజ్ఞో యజ్ఞో మూర్త్యేవ సంస్థితః
ఆయనకు చంద్రబింబంలాంటి ముఖం ఉన్న, జ్ఞానంలో నిపుణుడైన, యజ్ఞస్వరూపంగా నిలిచిన, శుకుడు అనే మహాపండితుడు కుమారుడిగా జన్మించాడు.
ప్రవిచారయతో లోకయాత్రామ్ అలమ్ ఇమాం హృది । తవేవ కిల తస్యాపి వివేక ఉదభూద్ భృశమ్
ఈ లోక జీవనాన్ని మనసులో లోతుగా పరిశీలిస్తూ, నీవు చేసే విధంగా, అతనికీ గొప్ప వివేచన కలిగింది.
తేనాసౌ స్వవివేకేన స్వయమ్ ఏవ మహామతే । విచార్య సుచిరం చారు యత్ సత్యం తద్ అవాప్తవాన్
ఆతడు తన వివేకంతో, ఓ మహామతి, చాలా కాలం జాగ్రత్తగా విచారించి, నిజమైనది ఏమిటో తెలుసుకున్నాడు.
స్వయం ప్రాప్తే పరే వస్తున్య్ అవిశ్రాన్తమనాస్ తతః । నేదం వస్త్వ్ ఇతి విశ్వాసం నాసావ్ ఆత్మన్య్ ఉపాయయౌ
తన మనసు అలసట లేకుండా, తానే తాను పరమ సత్యాన్ని చేరుకున్నప్పుడు, 'ఇది నిజమైనది కాదు' అనే భావన అతనిలో కలగలేదు. అలాగే, ఆత్మలో విశ్రాంతి కూడా పొందలేదు.
కేవలం విరరామాస్య చేతో విగతచాపలమ్ । భోగేభ్యో భూరిభఙ్గేభ్యో ధరాద్భ్య ఇవ చాతకః
అతని మనసు పూర్తిగా నిశ్చలమై, చంచలతను వదిలేసింది. అనేక తాత్కాలిక సుఖాలనుండి దూరంగా, భూమిని వదిలేసే చాతక పక్షిలా, వెనక్కి తగ్గింది.