అవశ్యభవితవ్యాఖ్యా యేహయా నియతిశ్ చ వా । ఉచ్యతే దైవశబ్దేన సా నరైర్ ఏవ నేతరైః
ఏది తప్పనిసరిగా జరగాల్సిందే అని, లేదా విధిగా నిర్ణయించబడిందని అనిపిస్తే, దాన్ని మనుషులే 'దైవం' అనే మాటతో పిలుస్తారు, ఇతరులు కాదు.
యద్ యథేహ సదా యత్ర సమ్పన్నం ఫలతాం గతమ్ । హర్షామర్షవినాశాయ తద్ దైవమ్ ఇతి కథ్యతే
ఈ లోకంలో ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా ఏది ఫలితంగా ఏర్పడి, ఆనందాన్ని లేదా బాధను కలిగిస్తుందో, దానినే విధి అని అంటారు.
దైవం నియతిరూపం చ పౌరుషేణావజీయతే । సమ్యగ్జ్ఞానవిలాసేన మృగతృష్ణాభ్రమో యథా
విధి అనేది నిర్ణయంగా ఉండినా, మనుష్యుని ప్రయత్నంతో అది జయించబడుతుంది. నిజమైన జ్ఞానంతో మాయాజలాన్ని ఎలా తొలగించగలమో, అలాగే ఇది కూడా పోతుంది.
యథా సఙ్కల్ప్యతే యద్ యత్ పౌరుషేణ తథైవ తత్ । తలవత్తాగృహీతం ఖం తలవత్తాసుఖప్రదమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో ఏది ఊహించబడితే, అది అలానే జరుగుతుంది. కానీ దాన్ని బలంగా పట్టుకోకపోతే, చేతిలో ఆకాశాన్ని పట్టుకున్నట్టు, అది ఖాళీ ఆనందమే ఇస్తుంది.
కర్త్ర్ అతో మన ఏవేహ యత్ కల్పయతి తత్ తథా । నియతిం యాదృశీమ్ ఏతత్ సఙ్కల్పయతి సా తథా
కావున, ఈ లోకంలో మనస్సే కర్త. అది ఏది ఊహిస్తే, అదే జరుగుతుంది. మనస్సు ఎలాంటి విధిని ఊహిస్తే, అదే నిజమవుతుంది.
నియతాన్ నియతాన్ కాంశ్చిద్ భావాన్ అనియతాన్ అపి । కరోతి చిత్తం తేనైతచ్ చిత్తం నియతియోజకమ్
మనస్సు కొన్ని విషయాలను స్థిరంగా, మరికొన్ని విషయాలను స్థిరంగా కాకుండా సృష్టిస్తుంది. అందువల్ల మనస్సే విధిని కట్టిపడేసే మూలకారణం.
నియతాం నియతిం కుర్వన్ కదాచిత్ సార్థనామికామ్ । స్ఫురత్య్ అస్మిఞ్ జగత్కోశే జీవో వ్యోమ్నీవ మారుతః
కొన్నిసార్లు విధిని స్థిరంగా చేసి, దానికి సమూహపేరుపెట్టి, ఈ జగత్తులో జీవుడు ఆకాశంలో గాలి లాగా కదలాడుతుంటాడు.
నియత్యా రహితాం కుర్వన్ కదాచిన్ నియతిం మనః । సఞ్జ్ఞార్థరూఢానియతిశబ్దాం స్ఫురతి వాతవత్
కొన్నిసార్లు విధిని స్థిరత లేకుండా చేసి, కేవలం పేరు కోసమే 'విధి' అని పిలవబడే దాన్ని మనస్సు గాలి లాగా కదిలిస్తుంది.
తస్మాద్ యావన్ మనస్ తావన్ న దైవం నియతిర్ న చ । మనస్య్ అస్తఙ్గతే సాధో యద్ భవత్య్ అస్తు తత్ తథా
కాబట్టి, మనస్సు ఉన్నంతవరకూ విధి లేదా దైవం ఉండవు. ఓ సద్గుణి! మనస్సు లయమైన తర్వాత ఏది మిగిలితే అది అలాగే ఉండనివ్వు.
జీవో హి పురుషో జాతః పౌరుషేణ స యద్ యథా । సఙ్కల్పయతి లోకే ఽస్మింస్ తత్ తథా తస్య నాన్యథా
ఈ లోకంలో మనిషి తన ప్రయత్నంతోనే జన్మిస్తాడు. అతను ఏది ఎలా ఊహించుకుంటాడో, అదే అతనికి జరుగుతుంది, వేరేలా కాదు.
పురుషార్థాద్ ఋతే పుత్ర న కిఞ్చిద్ ఇహ విద్యతే । పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య భోగేష్వ్ అరతిమ్ ఆహరేత్
ప్రయత్నం లేకుండా ఇక్కడ ఏదీ ఉండదు, నా కుమారా. గొప్ప ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, అనుభవాల పట్ల ఆసక్తిని వదిలేయాలి.
న భోగేష్వ్ అరతిర్ యావజ్ జాతేహ జయదాయినీ । న పరా నిర్వృతిస్ తావత్ ప్రాప్యతే భవనాశినీ
ఇక్కడ అనుభవాల పట్ల ఆసక్తి తగ్గకపోతే, విజయం ఇచ్చే నిరాసక్తి కలగదు. అప్పుడు ఈ జనన మరణాల బంధాన్ని తొలగించే పరమానందం లభించదు.
విషయేషు రతిర్ యావత్ స్థితా సమ్మోహకారిణీ । తావద్ భవదశాదోలావిలోలాన్దోలనం స్థితమ్
ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల మోహం ఉండగా, అది మాయను కలిగిస్తుంది. అప్పుడు జన్మ మరణాల ఊయలలో ఊగిపోతూనే ఉంటారు.
అభ్యాసేన వినా పుత్ర న కదాచన దుఃఖదా । భోగభోగిభరప్రోత్థా కదాశా వినివర్తతే
ప్రియమైన కుమారా, సాధన లేకుండా, అనుభవాల బరువు వల్ల కలిగే ఆశలు, బాధలు కలిగించే ఈ కోరికలు ఎప్పుడూ తొలగవు.
భోగేష్వ్ అరతిర్ ఏషాన్తః కథం సర్వాసురేశ్వర । స్థితిమ్ ఆయాతి జీవస్య దీర్ఘజీవితదాయినీ
అసురుల అధిపతీ, అనుభవాల పట్ల మనసులో కలిగే విరక్తి, దీర్ఘాయువు ప్రసాదించేది, జీవిలో ఎలా స్థిరపడుతుంది?
ఆత్మానమ్ ఆలోకయతః ఫలితం ఫలతి స్ఫుటమ్ । జీవస్య భోగేష్వ్ అరతిశ్ శరదీవ మహాలతా
తనను తాను దర్శించేవారికి, జీవిలో అనుభవాల పట్ల విరక్తి స్పష్టంగా పుష్కలంగా వికసిస్తుంది; అది శరదృతువులో పెరిగే పెద్ద వల్లి లాంటిది.
ఆత్మావలోకనేనైషా విషయారతిర్ ఉత్తమే । హృదయే స్థితిమ్ ఆయాతి శ్రీర్ ఇవామ్భోజకోటరే
ఆత్మను పరిశీలించటం వల్ల, ఈ ఉత్తమమైన విషయ విరక్తి హృదయంలో స్థిరపడుతుంది; అది పద్మపు గుండ్రంగా భాగంలో నిలిచే శ్రీ లాంటిది.
తస్మాత్ ప్రజ్ఞానికాషేణ విచారేణాతిచారుణా । దేవమ్ ఆలోకయేద్ భోగాద్ రతిం చాపహరేత్ సమమ్
అందువల్ల, తేజోవంతమైన వివేకంతో, అత్యుత్తమమైన విచారణతో పరమాత్మను దర్శించాలి; అనుభవాల పట్ల మనసులో ఉన్న ఆసక్తిని సమంగా తగ్గించుకోవాలి.
చిత్తస్య భోగైర్ ద్వౌ భాగౌ శాస్త్రేణైకం ప్రపూరయేత్ । గురుశుశ్రూషయా చైకమ్ అవ్యుత్పన్నస్య సత్క్రమే
మనస్సు అనుభవాలవైపు మొగ్గుచూపే రెండు భాగాల్లో, ఒకదాన్ని శాస్త్రాధ్యయనంతో తీర్చాలి; ఇంకా పూర్తిగా అభ్యాసం లేని వారికి, మరొకదాన్ని గురువుని సేవించడం ద్వారా సరైన విధంగా తీర్చాలి.
కిఞ్చిత్వ్యుత్పత్తియుక్తస్య భాగం భోగైః ప్రపూరయేత్ । గురుశుశ్రూషయా భాగం భాగం శాస్త్రార్థచిన్తయా
కొంతమేరకు జ్ఞానం కలిగినవారు, ఒక భాగాన్ని అనుభవాలతో, మరొక భాగాన్ని గురుసేవతో, ఇంకొక భాగాన్ని శాస్త్రార్థంపై మననం చేయడం ద్వారా తీర్చాలి.
వ్యుత్పత్తిమ్ అనుయాతస్య పూరయేచ్ చేతసో ఽన్వహమ్ । ద్వౌ భాగౌ శాస్త్రవైరాగ్యైర్ ద్వౌ ధ్యానగురుపూజనైః
పూర్తిగా జ్ఞానం పొందినవారు, ప్రతిరోజూ మనస్సును ఇలా తీర్చాలి: రెండు భాగాలను శాస్త్రాల ద్వారా విరక్తితో, ఇంకొన్ని భాగాలను ధ్యానం మరియు గురుపూజతో నింపాలి.
సాధుతామ్ ఆగతో జీవో యోగ్యో జ్ఞానకథాక్రమే । నిర్మలాకృతిర్ ఆదత్తే పట ఉత్తమరఞ్జనామ్
మంచితనాన్ని పొందిన జీవుడు జ్ఞానప్రవాహానికి యోగ్యుడవుతాడు. అతని హృదయం నిర్మలంగా ఉండగా, ఉత్తమమైన రంగును పట్టు తీసుకున్నట్టు, పరమ జ్ఞానాన్ని స్వీకరిస్తాడు.
శనైశ్ శనైర్ లాలనయా యుక్తిభిః పావనోక్తిభిః । శాస్త్రార్థపరిణామేన పాలయేచ్ చిత్తబాలకమ్
మనస్సు చిన్నపిల్లలా ఉండినప్పుడు, దాన్ని మెల్లగా, ప్రేమతో, యుక్తితో, పవిత్రమైన మాటలతో, శాస్త్రార్థాన్ని బోధిస్తూ సంరక్షించాలి.
పరే పరిణతం జ్ఞానే శిథిలీభూతదుర్గ్రహమ్ । జ్యోత్స్నాభిన్నస్ఫటికవచ్ చేతశ్ శీతం విరాజతే
జ్ఞానంలో పరిపక్వత వచ్చినప్పుడు, పట్టుదల తగ్గినప్పుడు, మనస్సు చంద్రకాంతిలో మెరిసే స్ఫటికంలా చల్లగా, ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది.
ప్రజ్ఞయా పరయా ఋజ్వ్యా భోగానామ్ ఈశ్వరస్య చ । సమమ్ ఏవాథ దేహస్య రూపమ్ ఆశ్వ్ అవలోకయేత్
ఉన్నతమైన, నేరుగా తెలిసే జ్ఞానంతో, అనుభవాలను, పరమేశ్వరుడిని, చివరికి ఈ శరీరాన్ని కూడా సమానంగా, త్వరగా పరిశీలించాలి.
ప్రజ్ఞావిచారవశతస్ సమమ్ ఏవ సదా సుత । ఆత్మావలోకనం తృష్ణాసన్త్యాగం చ సమాహరేత్
ప్రజ్ఞా బలంతో, కుమారా, ఎప్పుడూ సమంగా ఆత్మ పరిశీలనను, తృష్ణా విడిచిపెట్టడాన్ని అభ్యసించాలి.
పరే దృష్టే వితృష్ణత్వం తృష్ణానాశే చ దృక్ పరా । ఏతే మిథో ధృతే దృష్టీ నౌనావికదశే యథా
పరమాత్మను దర్శించినప్పుడు తృప్తి కలుగుతుంది; తృష్ణా పోయినప్పుడు పరమ దృష్టి కలుగుతుంది. ఇవి రెండూ ఒకటి ఒకదాన్ని బలపరచుకుంటూ, పడవకూ దాని నావికుడిలా పరస్పరం సహాయపడతాయి.
భోగపూగే గతస్వాదే దృష్టే దేవే పరాపరే । పరే బ్రహ్మణి విశ్రాన్తిర్ అనన్తోదేతి శాశ్వతీ
భోగాల్లో ఆసక్తి పోయినప్పుడు, పరమమైనదీ, అపరమైనదీ స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు, అనంతమైన, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మ విశ్రాంతి కలుగుతుంది.
చిరాయ ఫలితానన్దమ్ అనన్తోదేతి నిర్వృతిః । న కదాచన జీవానామ్ ఆత్మవిశ్రమణాద్ ఋతే
చాలా కాలానికి, ఆనంద ఫలం పండినప్పుడు, అనంతమైన శాంతి కలుగుతుంది. జీవులకు ఆత్మ విశ్రాంతి లేకుండా ఇది ఎప్పుడూ సంభవించదు.
న తపోభిర్ న దానేన న తీర్థైర్ అపి జాయతే । భోగేషు విరతిర్ జన్తోస్ స్వభావాలోకనాద్ ఋతే
తపస్సులతో గానీ, దానాలతో గానీ, తీర్థయాత్రలతో గానీ, మనిషికి అనుభవాలపై విరక్తి కలగదు; తన స్వభావాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకున్నప్పుడే అలాంటి విరక్తి కలుగుతుంది.