రాజన్య్ అదృష్టే దుర్మన్త్రీ స దుఃఖాయోత్ఫలత్య్ అతి । మన్త్రిణ్య్ అనిర్జితే రాజా సో ఽత్యన్తం యాత్య్ అదృశ్యతామ్
రాజు కనిపించని సమయంలో, చెడు మంత్రి పెద్ద బాధలను కలిగిస్తాడు. మంత్రిని జయించకపోతే, రాజు పూర్తిగా కనబడకుండా పోతాడు.
అభ్యాసేనోభయం తస్మాత్ సమమ్ ఏవ సమాహరేత్ । రాజ్ఞస్ సన్దర్శనం తస్య మన్త్రిణశ్ చ పరాజయమ్
కాబట్టి, సాధన ద్వారా రాజును దర్శించడమూ, మంత్రి ఓడిపోవడమూ రెండింటినీ సమానంగా సాధించాలి.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన స్వాభ్యాసేన శనైశ్ శనైః । ద్వయం సమ్పాదయన్న్ ఏతద్ దేశమ్ ఆప్నోతి శోభనమ్
మన శక్తితో, క్రమంగా ప్రయత్నిస్తూ, ఈ రెండు ఫలితాలను సాధించినవాడు ఆ ఉత్తమ స్థితిని పొందుతాడు.
త్వమ్ అభ్యాసే ఫలీభూతే తం దేశమ్ అధిగచ్ఛసి । యది దైత్యేన్ద్ర తద్ భూయో మనాగ్ అపి న శోచసి
నీ సాధన ఫలించినప్పుడు, ఓ దైత్యేంద్రా, నువ్వు కాస్తైనా విచారించకుండా ఉంటే, ఆ స్థితిని చేరుకుంటావు.
సంశాన్తసకలాయాసా నిత్యప్రముదితాశయాః । సాధవస్ తత్ర తిష్ఠన్తి ప్రశాన్తాశేషసంశయాః
అక్కడ అన్ని శ్రమలు చల్లబడినవారు, ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉండే హృదయాలు కలవారు, అన్ని సందేహాలు తొలగిపోయిన పవిత్రులు నివసిస్తారు.
శృణు కః పుత్ర దేశో ఽసౌ సర్వం ప్రకటయామి తే । దేశనామ్నా మయోక్తస్ తే మోక్షస్ సకలదుఃఖహా
విను నా కుమారా, ఆ దేశం ఏది అంటే, నేను నీకు అన్నీ వివరంగా చెబుతాను. నేను 'దేశం' అని చెప్పింది, అన్ని బాధలను తొలగించే మోక్షమే.
రాజా తు తత్ర భగవాన్ ఆత్మా సర్వపదాతిగః । తేన మన్త్రీ కృతః ప్రాజ్ఞో మనోనామా మహామతే
ఆ దేశంలో రాజు అనగా పరమాత్మ, అన్ని స్థితులను దాటి ఉన్నవాడు. ఆయనకు మంత్రి, మహాప్రజ్ఞుడైన మనస్సే.
మనో విశ్వతయా విష్వగ్ ఇదం పరిణతిం గతమ్ । ఘటత్వేనేవ మృత్పిణ్డం ధూమో ఽమ్బుదతయేవ వా
మనస్సు తన విశాలతతో ఈ జగత్తంతా అయింది. మట్టి ముద్ద గడిగా మారినట్టు, పొగ మేఘంగా మారినట్టు, మనస్సే ఈ సృష్టిగా మారింది.
తస్మిఞ్ జితే జితం సర్వం సర్వం చాసాదితం భవేత్ । దుర్జయం తద్ విజానీయాద్ యుక్త్యైవ పరిజీయతే
దాన్ని జయిస్తే అన్నీ జయించినట్లే, అన్నీ సాధించినట్లే. అది జయించడం కష్టమే అయినా, సరైన మార్గంతో దాన్ని జయించవచ్చు.
యా యుక్తిర్ భగవంస్ తస్య చిత్తస్యాక్రమణే స్ఫుటా । తాం మే కథయ తత్ తాత యయా జేష్యామి దారుణమ్
భగవంతుడా, ఆ మనసును అదుపులో పెట్టడానికి ఏది స్పష్టమైన మార్గమో దయచేసి నాకు చెప్పండి తండ్రీ. దానివల్ల నేను ఈ భయంకరమైన మనసును జయించగలను.
విషయాన్ ప్రతి భోః పుత్ర సర్వాన్ ఏవ హి సర్వథా । అనాస్థా పరమా యైషా సా యుక్తిర్ మనసో జయే
పిల్లా, అన్ని విషయాల పట్ల ఎలాంటి ఆసక్తి లేకుండా ఉండటం — ఇదే మనసును జయించడానికి మార్గం.
ఏషైవ పరమా యుక్తిర్ అనయైవ మహామదః । స్వమనోమత్తమాతఙ్గో ద్రాగిత్య్ ఏవావదమ్యతే
ఇదే అత్యుత్తమమైన మార్గం; దీని ద్వారా మనసు అనే మత్తులో ఉన్న పెద్ద ఏనుగును త్వరగా అదుపులోకి తేవచ్చు.
ఏషా హ్య్ అత్యన్తదుష్ప్రాపా సుప్రాపా చ మహామతే । అనభ్యస్తా హి దుష్ప్రాపా స్వభ్యస్తా ప్రాప్యతే సుఖమ్
ఓ మహామతి, ఇది సాధించడానికి చాలా కష్టం కూడా, సులభం కూడా. ఎందుకంటే సాధన చేయని దాన్ని పొందడం కష్టం, అలవాటు చేసుకున్నవారికి అది సులభంగా లభిస్తుంది.
క్రమాద్ అభ్యస్యమానైషా విషయారతిర్ ఆత్మజ । సర్వతస్ స్ఫుటతామ్ ఏతి సేకసిక్తా లతా యథా
ఇది మనసులో ఉన్న విషయాల పట్ల ఆకర్షణను మనం క్రమంగా సాధన చేస్తూ పెంచుకుంటే, అది అన్నిచోట్ల స్పష్టంగా వ్యాపిస్తుంది. ఇది నీళ్లు పోసిన తాడిపండు వల్లి ఎలా విరివిగా పెరుగుతుందో అలా.
నాసాద్యతే హ్య్ అనభ్యస్తా కాఙ్క్షతాపి శఠాత్మనా । పుత్ర శాలిర్ ఇవావ్యుప్తస్ తస్మాద్ ఏనాం సమాహరేత్
పిల్లా, ఎవరైనా ఎంతగా కోరుకున్నా, సాధన లేకుండా అది సాధ్యపడదు. బియ్యం విత్తనాలు నాటకపోతే మొలకెత్తని విధంగా, మనం కూడా దీన్ని అభ్యాసంతో పెంపొందించుకోవాలి.
తావద్ భ్రమన్తి దుఃఖేషు సంసారావటవాసినః । విరతిం విషయేష్వ్ ఏతే యావన్ నాయాన్తి దేహినః
ఈ సంసార అరణ్యంలో నివసించే వారు, విషయాల పట్ల విరక్తి కలిగే వరకు బాధల్లోనే తిరుగుతుంటారు.
అభ్యాసేన వినా కశ్చిన్ నాప్నోతి విషయారతిమ్ । అప్య్ అత్యన్తమతాం దేహీ దేశాన్తరమ్ ఇవాగతిః
అభ్యాసం లేకుండా ఎవరూ విషయాల పట్ల విరక్తిని పొందలేరు. ఎంతగా ప్రయత్నించినా, శరీరధారి కష్టపడి ప్రయాణించకపోతే కొత్త దేశానికి చేరుకోలేని దానికీ ఇది సమానం.
ధ్యేయత్యాగమ్ అతో ఽజస్రం ధ్యాయతా దేహధారిణా । భోగేష్వ్ అరతిర్ అభ్యాసాద్ వృద్ధిం నేయా లతా యథా
కాబట్టి, శరీరాన్ని ధరించినవాడు ఎప్పుడూ త్యాగాన్ని ధ్యానించాలి. అనుభవాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండా ఉండే అలవాటు పెంచుకుంటూ, అది ఒక వల్లి పెరిగినట్లు మనసులో పెరుగుతుంది.
పురుషార్థాద్ ఋతే పుత్ర నేహ సమ్ప్రాప్యతే శుభమ్ । పౌరుషేణైవ సర్వేషాం కార్యాణాం ఫలమ్ ఆప్యతే
బిడ్డా, మనుష్యుని ప్రయత్నం లేకుండా ఇక్కడ ఏ మంచి ఫలితం దక్కదు. ప్రతి పనికి ఫలితం మనమే శ్రమపడి సంపాదించాలి.
క్రియాఫలే పరిప్రాప్తే హర్షామర్షాదితో యథా । దైవమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే లోకే న దైవం దేహవత్ క్వచిత్
ఏదైనా పనికి ఫలితం వచ్చినప్పుడు అది ఆనందమో కోపమో కలిగించినా, ప్రజలు దాన్ని 'దైవం' అంటారు. కానీ శరీరధారులకు ఎక్కడా దైవం ఉండదు.
అవశ్యభవితవ్యాఖ్యా యేహయా నియతిశ్ చ వా । ఉచ్యతే దైవశబ్దేన సా నరైర్ ఏవ నేతరైః
ఏది తప్పనిసరిగా జరగాల్సిందే అని, లేదా విధిగా నిర్ణయించబడిందని అనిపిస్తే, దాన్ని మనుషులే 'దైవం' అనే మాటతో పిలుస్తారు, ఇతరులు కాదు.
యద్ యథేహ సదా యత్ర సమ్పన్నం ఫలతాం గతమ్ । హర్షామర్షవినాశాయ తద్ దైవమ్ ఇతి కథ్యతే
ఈ లోకంలో ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా ఏది ఫలితంగా ఏర్పడి, ఆనందాన్ని లేదా బాధను కలిగిస్తుందో, దానినే విధి అని అంటారు.
దైవం నియతిరూపం చ పౌరుషేణావజీయతే । సమ్యగ్జ్ఞానవిలాసేన మృగతృష్ణాభ్రమో యథా
విధి అనేది నిర్ణయంగా ఉండినా, మనుష్యుని ప్రయత్నంతో అది జయించబడుతుంది. నిజమైన జ్ఞానంతో మాయాజలాన్ని ఎలా తొలగించగలమో, అలాగే ఇది కూడా పోతుంది.
యథా సఙ్కల్ప్యతే యద్ యత్ పౌరుషేణ తథైవ తత్ । తలవత్తాగృహీతం ఖం తలవత్తాసుఖప్రదమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో ఏది ఊహించబడితే, అది అలానే జరుగుతుంది. కానీ దాన్ని బలంగా పట్టుకోకపోతే, చేతిలో ఆకాశాన్ని పట్టుకున్నట్టు, అది ఖాళీ ఆనందమే ఇస్తుంది.
కర్త్ర్ అతో మన ఏవేహ యత్ కల్పయతి తత్ తథా । నియతిం యాదృశీమ్ ఏతత్ సఙ్కల్పయతి సా తథా
కావున, ఈ లోకంలో మనస్సే కర్త. అది ఏది ఊహిస్తే, అదే జరుగుతుంది. మనస్సు ఎలాంటి విధిని ఊహిస్తే, అదే నిజమవుతుంది.
నియతాన్ నియతాన్ కాంశ్చిద్ భావాన్ అనియతాన్ అపి । కరోతి చిత్తం తేనైతచ్ చిత్తం నియతియోజకమ్
మనస్సు కొన్ని విషయాలను స్థిరంగా, మరికొన్ని విషయాలను స్థిరంగా కాకుండా సృష్టిస్తుంది. అందువల్ల మనస్సే విధిని కట్టిపడేసే మూలకారణం.
నియతాం నియతిం కుర్వన్ కదాచిత్ సార్థనామికామ్ । స్ఫురత్య్ అస్మిఞ్ జగత్కోశే జీవో వ్యోమ్నీవ మారుతః
కొన్నిసార్లు విధిని స్థిరంగా చేసి, దానికి సమూహపేరుపెట్టి, ఈ జగత్తులో జీవుడు ఆకాశంలో గాలి లాగా కదలాడుతుంటాడు.
నియత్యా రహితాం కుర్వన్ కదాచిన్ నియతిం మనః । సఞ్జ్ఞార్థరూఢానియతిశబ్దాం స్ఫురతి వాతవత్
కొన్నిసార్లు విధిని స్థిరత లేకుండా చేసి, కేవలం పేరు కోసమే 'విధి' అని పిలవబడే దాన్ని మనస్సు గాలి లాగా కదిలిస్తుంది.
తస్మాద్ యావన్ మనస్ తావన్ న దైవం నియతిర్ న చ । మనస్య్ అస్తఙ్గతే సాధో యద్ భవత్య్ అస్తు తత్ తథా
కాబట్టి, మనస్సు ఉన్నంతవరకూ విధి లేదా దైవం ఉండవు. ఓ సద్గుణి! మనస్సు లయమైన తర్వాత ఏది మిగిలితే అది అలాగే ఉండనివ్వు.
జీవో హి పురుషో జాతః పౌరుషేణ స యద్ యథా । సఙ్కల్పయతి లోకే ఽస్మింస్ తత్ తథా తస్య నాన్యథా
ఈ లోకంలో మనిషి తన ప్రయత్నంతోనే జన్మిస్తాడు. అతను ఏది ఎలా ఊహించుకుంటాడో, అదే అతనికి జరుగుతుంది, వేరేలా కాదు.