సురాసురశిరస్సుప్తపాదామ్భోరుహపాంసునా । క్వచిద్ భగవతా తేన కపిలేన పవిత్రితః
కొన్ని చోట్ల దేవతలు, రాక్షసుల తలలు నిద్రలో ఉన్నట్టు పడుకుని ఉండగా, ఆ పవిత్రుడు అయిన కపిలుని పాదపద్మాల ధూళితో ఆ ప్రదేశం పవిత్రమైంది.
అసురీసమ్భృతానన్తపూజనక్రీడనైషిణా । క్వచిద్ భగవతా తేన హాటకేశేన పాలితః
ఇంకొన్ని చోట్ల రాక్షసస్త్రీలు అంతులేని పూజలు చేస్తూ ఆనందించేవారు. అటువంటి చోట ఆ హాటకేశుడు అనే భగవంతుడు రక్షణ కల్పించేవాడు.
తస్మిన్న్ అసురదోస్స్తమ్భధార్యమాణమహాభరే । బభూవ దానవో రాజా విరోచనసుతో బడిః
అలాంటి ప్రదేశంలో రాక్షసాధిపతి స్థంభంలా భూమిని మోయిస్తూ, విరోచనుని కుమారుడైన బడి అనే దానవ రాజు ఉండేవాడు.
స్వాక్రాన్తేన సమం సర్వైస్ సురవిద్యాధరోరగైః । పాదసంవాహనం యస్య సురరాజేన వాఞ్ఛితమ్
తన శక్తి దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులతో సమానంగా ఉండగా, ఆ దేవేంద్రుడే అతని పాదాలను మర్దించాలనే కోరికతో ఉన్నాడు.
కోశస్ త్రైలోక్యరత్నానాం పాతా సర్వశరీరిణామ్ । ధర్తా భువనధర్మాణాం యస్య ప్రణతవాన్ హరిః
మూడు లోకాల రత్నాలకు కోశంగా, సమస్త జీవులకు రక్షకుడిగా, జగత్తు ధర్మాలను మోయువాడిగా ఉన్న అతనికి హరిదేవుడు కూడా నమస్కరించాడు.
ఐరావణస్య సంశోషం యన్నామ్నా కటభిత్తయః । కేకయేవాహిహృన్నాడ్యో జగ్ముర్ ఆజగ్ముర్ ఆర్తతామ్
కట రాజ్యపు కోటలు అతని పేరుతోనే ఐరావతాన్ని ఎండబెట్టాయి. కేకయ దేశపు నాగుల హృదయ నాడులు కూడా బాధతో తిప్పి తిరిగి వచ్చాయి.
ప్రతాపోగ్రోష్మభిర్ యస్య కల్పకాల ఇవాబ్ధయః । యయుశ్ శోషోన్ముఖాస్ సప్త తప్తతాం కుపితాకృతేః
అతని ప్రతాపం కల్పాంతంలో సముద్రాలు ఎండిపోవాలనే ఉత్సాహంతో ఉన్నట్టు, అతని కోపముతో ఏడూ సముద్రాలు వేడిమితో ఎండిపోవడానికి సిద్ధమయ్యాయి.
యదధ్వరాజ్యధూమాభ్రరాజయో వలితాద్రయః । బ్రహ్మాణ్డకోటరస్యాస్య సదా కవచతాం యయుః
యజ్ఞంలో పోసిన నెయ్యి పొగలు, మేఘాలతో కలిసిపోయి, పర్వతాలను వంగేలా చేసి, ఈ బ్రహ్మాండపు గుహను ఎప్పుడూ కప్పేసే రక్షణగా నిలిచాయి.
యస్య దృష్టిదృఢాపాతాద్ అనుపాతకులాచలాః । వినమన్తి దిశస్ సర్వా లతాః ఫలనతా ఇవ
ఆయన దృక్పాతం ఎంత బలంగా ఉందంటే, దిక్కులు, వాటి పర్వతాలతో కలిసి, పండిన తాడులా వంగిపోతున్నాయి.
లీలావిజితనిశ్శేషభువనాభోగభూషణః । దశకోటీస్ స వర్షాణాం దైత్యో రాజ్యం చకార హ
లీలగా అన్ని లోకాలను జయించి, వాటి ఆనందాన్ని అలంకారంగా ధరించిన ఆ దైత్యుడు, పది కోట్ల సంవత్సరాలు రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు.
అథ గచ్ఛత్స్వ్ అనల్పేషు యుగేష్వ్ ఆవర్తవృత్తిషు । సురాసురమహౌఘేషు ప్రోత్పతత్సు పతత్సు చ
అనేక యుగాలు గడుస్తూ, తిరుగుతూ, దేవతలు, దానవులు పెద్ద పెద్ద జలప్రవాహాల్లా పైకి వచ్చి, క్రింద పడిపోతూ ఉండగా,
అజస్రమ్ ఉపభుక్తేషు త్రైలోక్యోదరవర్తిషు । భోగేష్వ్ అభజద్ ఉద్వేగం బడిర్ దానవనాయకః
మూడు లోకాలలో లభించే అనేక సుఖాలను ఎప్పుడూ అనుభవించినా, దానవుల అధిపతి బడిరుడు ఎప్పుడూ మనసులో కలవరాన్ని అనుభవించలేదు.
మేరుశృఙ్గశిఖాదన్తదిగ్ధవాతాయనే స్థితః । ఏకదా చిన్తయామ్ ఆస స్వయం సంసారసంస్థితిమ్
ఒకసారి, మెరు పర్వత శిఖరాల మధ్య గాలితో నిండిన ప్రదేశంలో నిలబడి, ఈ లోక జీవితం గురించి బడిరుడు ఆలోచించసాగాడు.
కిమన్తమ్ ఇదమ్ అక్షుణ్ణశక్తినైవ మయాధునా । సామ్రాజ్యమ్ ఇహ కర్తవ్యం విహర్తవ్యం జగత్త్రయే
నా శక్తి ఇంకా తగ్గిపోకముందే, ఇక్కడ రాజ్యాన్ని స్థాపించి, మూడు లోకాలలో సుఖాలు అనుభవించాలా? కానీ ఇది ఎంతకాలం నిలుస్తుంది?
మహతా మమ రాజ్యేన త్రైలోక్యాద్భుతకారిణా । కిం వా భవతి భుక్తేన భూరిభోగాతిభారిణా
మూడు లోకాలను ఆశ్చర్యపరిచే నా విస్తారమైన రాజ్యంతో, లేదా ఎన్నో అపారమైన సుఖాలను అనుభవించడం వల్ల నాకు ఏమి లాభం?
ఆపాతమాత్రమధురమ్ ఆవశ్యకపరిక్షయమ్ । భోగోపభోగమాత్రం మే కిం నామేదం సుఖావహమ్
ఆనందాన్ని అనుభవించడం మొదట్లో మాత్రమే తీయగా ఉంటుంది, కానీ చివరికి అది అలసటకు, విసుగుకు దారి తీస్తుంది. అలాంటిది నిజంగా సుఖమా అని ఎలా చెప్పగలం?
పునర్ దినైకకలనా శార్వరీసంస్థితిః పునః । పునస్ తాన్య్ ఏవ కర్మాణి లజ్జాయై న తు తుష్టయే
మళ్లీ రోజు లెక్కలు, మళ్లీ రాత్రి గడుపుట, మళ్లీ అదే పనులు — ఇవన్నీ సంతోషం కోసం కాదు, పరుల దృష్టిలో పరువు కోల్పోకుండా ఉండటానికే చేస్తారు.
పునర్ ఆలిఙ్గ్యతే కాన్తా పునర్ ఏవ చ భుజ్యతే । సేయం శిశుజనక్రీడా లజ్జాయై మహతామ్ ఇహ
మళ్లీ ప్రియురాలిని ఆలింగనం చేయడం, మళ్లీ ఆమెతో ఆనందించడం — ఇవన్నీ పిల్లల ఆటలాంటివే; తెలివైనవారికి ఇవి పరమంగా అవమానకరం.
తమ్ ఏవ శుక్తవిరసం వ్యాపారౌఘం పునః పునః । దివసే దివసే కుర్వన్ ప్రాజ్ఞః కస్మాన్ న లజ్జతే
ప్రతి రోజూ అదే రుచిలేని పనులను, అదే రుచిలేని గవ్వను మళ్లీ మళ్లీ రుచి చూసినట్లు చేస్తూ, తెలివైనవాడు ఎందుకు సిగ్గుపడడు?
పునర్ దినం పునా రాత్రిః పునః కార్యపరమ్పరా । పునః పునర్ అహం మన్యే ప్రాజ్ఞస్యేయం విడమ్బనా
పగలు తిరిగి వస్తుంది, రాత్రి మళ్లీ వస్తుంది, పనుల పరంపర అంతం లేకుండా సాగుతుంది. ఇదంతా మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతుంటే, తెలివైనవారికి ఇది ఒక ఆటలా, ఎగతాళిగా అనిపిస్తుంది.
ఊర్మితాం పునర్ ఆసాద్య పునర్ ఏతి నిరూర్మితామ్ । యథా జలం తథైవాయం తాం తామ్ ఏతి క్రియాం జనః
నీటికి అలలు ఎప్పుడూ వచ్చి పోతూ ఉంటాయి, మళ్లీ ప్రశాంతంగా మారిపోతుంది. అలాగే మనుషులు కూడా ఒక పని నుంచి మరొక పనికి మారుతూ ఉంటారు.
ఉన్మత్తచేష్టితాకారా పునః పునర్ ఇయం క్రియా । జనం హాసయతి ప్రాజ్ఞం బాలలీలోపమా ముహుః
ఈ పనుల తిరుగుడు, పిచ్చివాళ్ల ప్రవర్తనలా కనిపిస్తుంది. ఇది తెలివైనవారిని పిల్లల ఆట చూసినట్టు మళ్లీ మళ్లీ నవ్విస్తుంది.
కృతయాప్య్ అనయా నిత్యం క్రియయా కృతకార్యయా । కో ఽర్థస్ స్యాత్ తాదృశో యేన పునః కర్మ న గచ్ఛతి
ఇంతగా పనులు చేసి, అన్నీ పూర్తయ్యాయని అనుకున్నా, నిజంగా మనకు ఏమి లాభం? మళ్లీ పనుల చక్రంలో పడకుండా ఉండేందుకు ఏమి సాధించాం?
కియన్తమ్ అథ వా కాలమ్ ఇదమ్ ఆడమ్బరం మహత్ । ఇహాస్మాభిర్ అనుష్ఠేయం కిం యావత్ సమవాప్యతే
ఇక్కడ మనం సాధించాల్సినది పూర్తయ్యే వరకు ఈ గొప్ప ఆడంబరాన్ని ఎంతకాలం కొనసాగించాలి?
అనన్తేయం శిశుక్రీడా వస్తుశూన్యైవ వస్తుతః । ఆవృత్త్యా క్రియతే వ్యర్థమ్ అనర్థప్రసవార్థిభిః
ఈ అంతులేని పిల్లల ఆట నిజంగా అసలు లోపలేమీ లేని ఖాళీదే; వృథాగా, విలువలేని వాటి కోసం ఆశపడే వారు దీన్ని మళ్లీ మళ్లీ చేస్తుంటారు.
ఫలమ్ ఏకం మహోదారం నేహ పశ్యామి కిఞ్చన । కార్యమ్ అస్తీతరత్ ప్రాప్తే యస్మిన్ నామ న కిఞ్చన
ఇక్కడ ఒక గొప్ప, ఉదాత్తమైన ఫలితం ఏదీ నేను చూడటం లేదు; చేయాల్సింది ఇంకేదో పని మాత్రమే ఉంది, దాంట్లో నిజంగా ఏమీ ఉండదు.
భోగాద్ ఋతే కిమ్ అత్యన్తం స్యాద్ రమ్యమ్ అవినాశి చ । ఏతత్ సఞ్చిన్తయామ్య్ ఆశు దధ్యౌ మత్వేత్య్ అసౌ బడిః
భోగాన్ని తప్ప మరొకటి ఏముంటుంది? పూర్తిగా ఆనందదాయకంగా, నశించని దానిగా ఇంకేదైనా ఉందా? ఇలా ఆలోచిస్తూ బడిహి త్వరగా తాను నిర్ణయించుకున్నాడు.
అథాభ్యువాచాసురరాడ్ ఆ సంస్మృతమ్ ఇతి క్షణాత్ । ఆత్మన్య్ ఏవ మనస్య్ అర్థం సభ్రూభఙ్గం విమర్శయన్
అప్పుడు అసురుల రాజు తక్షణమే ఆ విషయాన్ని గుర్తుచేసుకుని, తన మనసులో ఆలోచిస్తూ, కనుబొమలు మడుస్తూ ఇలా అన్నాడు.
పురా కిలేహ భగవాన్ పృష్టో ఽభూత్ స విరోచనః । పితా మయాత్మతత్త్వజ్ఞో దృష్టలోకపరావరః
ఇక్కడ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు, ఆత్మతత్వాన్ని తెలిసిన, లోకాన్ని అంతా చూచిన నా తండ్రి విరోచనుడు, భగవంతుడిని అడిగాడని చెబుతారు.
యథా సకలదుఃఖానాం సుఖానాం చ మహామతే । యత్ర సర్వే భ్రమాశ్ శాన్తాః కో ఽసౌ సీమాన్త ఉచ్యతామ్
ఓ మహామతివంతుడా! అన్ని బాధలు, సుఖాలు, అన్ని మాయలు కూడా నిశ్చలమయ్యే ఆ పరిమితి ఎక్కడ ఉంది? ఆ హద్దు గురించి నాకు చెప్పు.