నైరాశ్యాత్ పూర్ణతామ్ ఏతి మనో ఽనాశావశానుగమ్ । ఆశయా రిక్తతామ్ ఏతి శరదీవ సరో మనః
ఆశలు లేకపోతే మనస్సు సంపూర్ణంగా మారుతుంది. ఆశలు వెంటాడితే మనస్సు ఖాళీగా మారిపోతుంది, శరదృతువులోని సరస్సు లాగ.
హృదయం శూన్యతామ్ ఏతి ప్రకటీకృతకోటరమ్ । అగస్త్యపీతార్ణవవద్ ఆశావివశచేతసామ్
ఆశలలో చిక్కుకున్న మనసున్నవారికి హృదయం పూర్తిగా ఖాళీ అయిపోతుంది. అది బయటపడిన గుహలా కనిపిస్తుంది. ఆగస్త్యుడు సముద్రాన్ని తాగినట్టు, వారి హృదయం కూడా వెలితిగా మారిపోతుంది.
యస్య చిత్తతరౌ స్ఫారే తృష్ణాచపలమర్కటీ । న వల్గతి మహత్ తస్య రాజతే హృద్వనాన్తరమ్
ఎవరి విస్తారమైన మనస్సులో తృష్ణ అనే చంచలమైన కోతి ఎగరదో, అలాంటి మహాత్ముని హృదయవనం ఎంతో ప్రకాశంగా మెరిసిపోతుంది.
పద్మాక్షకోశస్ త్రిజగద్ గోష్పదం యోజనవ్రజః । నిమేషార్ధం మహాకల్పస్ తృష్ణారహితచేతసామ్
తృష్ణ లేని మనసున్నవారికి పద్మనేత్రుని లోకం, మూడు లోకాలు, యోజనాల దూరం, కన్ను మూసేంత సేపు లేదా మహాకల్పం — ఇవన్నీ ఆవు పాదముద్రలా చిన్నవిగా అనిపిస్తాయి.
శీతతా సా న శీతాంశౌ న హిమాచలకన్దరే । న రమ్భాచన్దనావల్యాం నిస్స్పృహేషు మనస్సు యా
నిస్పృహ మనసుల్లో ఉండే చల్లదనం చంద్రునిలో లేదు, హిమాలయపు గుహల్లో లేదు, అరటి చెట్లలో లేదా గంధపు వనాల్లో కూడా లేదు.
న తథా భాతి పూర్ణేన్దుర్ న పూర్ణః క్షీరసాగరః । న లక్ష్మీవదనం కాన్తం స్పృహాహీనం యథా మనః
పూర్ణచంద్రుడు అయినా, పూర్ణమైన పాలు సముద్రం అయినా, లక్ష్మీదేవి ముఖం ఎంత అందంగా ఉన్నా, ఆశలు లేని మనస్సు ఎంత అందంగా మెరిసిపోతుందో వాటి కంటే ఎక్కువగా మెరిసిపోతుంది.
యథాభ్రలేఖా శశినం సుధాలేపం మషీ యథా । దూషయత్య్ ఏవమ్ ఏషాన్తర్ నరమ్ ఆశాపిశాచికా
ఎలా మేఘరేఖ చంద్రుడిని మచ్చపెడుతుందో, మషి అమృతపు పొడిని మురికిపెడుతుందో, అలాగే ఆశ అనే పిశాచం మనిషిని లోపల నుంచి కలుషితం చేస్తుంది.
ఆశాఖ్యాశ్ చిత్తవృక్షస్య శాఖాస్ స్థగితదిక్తటాః । తాసు చ్ఛిన్నాస్వ్ అరూపత్వం యాతి చిత్తమహాద్రుమః
మనస్సు అనే వృక్షానికి ఆశ అని పిలవబడే కొమ్మలు అన్ని దిశలకూ విస్తరించి ఉంటాయి. ఆ కొమ్మలు నరికివేయబడితే, ఆ మహావృక్షమైన మనస్సు ఆకారమును కోల్పోతుంది.
ఛిన్నతృష్ణామహాశాఖే చిత్తస్థాణౌ స్థితిం గతే । ఏకరూపతయా ధైర్యం ప్రయాతి శతశాఖతామ్
తృష్ణ అనే గొప్ప కొమ్మను నరికేసి, మనస్సు అనే దండు స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, ఏకరూపతగా ఉన్న ధైర్యం వందకొమ్మలుగా విస్తరిస్తుంది.
అనుత్తమేన ధైర్యేణ తేన చిత్తే క్షయం గతే । తత్ పదం ప్రాప్యతే రామ యత్ర నాశో న విద్యతే
ఓ రామా, అపూర్వమైన ధైర్యంతో మనస్సు పూర్తిగా శాంతమైపోయినప్పుడు, నాశనం లేని ఆ స్థితిని పొందుతారు.
ఏతాసాం చిత్తవృత్తీనామ్ ఆశానామ్ ఉత్తమాశయే । న దదాసి ప్రరోహం చేత్ తద్ భవాన్ అస్తి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఈ మనస్సు లక్షణాలు, ఆశలు నీ మంచి హృదయంలో వేరు వేసుకోనివ్వకపోతే, నిజంగా నీవు ఉన్నావన్న మాట.
చిత్తం వృత్తివిహీనం తే యదా యాతమ్ అచిత్తతామ్ । తదా మోక్షమయీమ్ అన్తస్ సత్తామ్ ఆప్నోషి తాం తతామ్
నీ మనస్సు అన్ని భావాలనూ విడిచిపెట్టి, పూర్తిగా శూన్యమైపోయినప్పుడు, నీలోని విముక్తి స్వరూపమైన అంతర్గత స్థితిని నీవు పొందుతావు.
చిత్తకౌశికపక్షత్యా తృష్ణయా క్షుబ్ధయాన్తరే । అమఙ్గలాని విస్తారమ్ అలమ్ ఆయాన్తి రాఘవ
ఓ రాఘవా, మనస్సు బకపక్షిలా లోపల తపించిపోతూ తృష్ణతో కలవరపడితే, అశుభమైన విషయాలు త్వరగా వ్యాపిస్తాయి.
వర్తనం వృత్తిర్ ఇత్య్ ఉక్తం వర్తతే చిత్తమ్ ఆశయా । చిత్తవృత్తిమ్ అతో హ్య్ ఆశాం త్యక్త్వా నిశ్చిత్తతాం వ్రజ
మనస్సు చేసే కార్యాన్ని 'వృత్తి' అంటారు. మనస్సు ఆశయంతో పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, మనస్సు వృత్తి అయిన ఆశను వదిలిపెట్టి, మనస్సు లేని స్థితిలోకి ప్రవేశించు.
యో యయా వర్తతే వృత్త్యా స తయైవ వినా క్షయీ । అతశ్ చిత్తోపశాన్త్యర్థం తద్వృత్తిం ప్రక్షయం నయేత్
ఎవరైనా ఏ వృత్తితో జీవిస్తే, ఆ వృత్తితోనే అతడు నశిస్తాడు. అందుకే, మనస్సు శాంతికి, ఆ వృత్తిని పూర్తిగా తొలగించాలి.
ప్రశమితసకలైషణో మహాత్మన్ భవ భవబన్ధమ్ అపాస్య ముక్తచిత్తః । మనసి నిగడరజ్జవః కదాశాః పరిగలితాసు చ తాసు కో న ముక్తః
ఓ మహాత్మా! అన్ని ఆశలను శాంతపరిచి, జనన మరణ బంధాన్ని విడిచిపెట్టి, మనస్సు విముక్తమై ఉన్నప్పుడు, మనస్సును కట్టిపడేసే ఆశల సంకెళ్లు పూర్తిగా కరిగిపోతే, అటువంటి వారిలో ఎవరు బంధించబడి ఉంటారు?
అథ వా రఘువంశాఖ్యనభఃపూర్ణనిశాకర । బడివద్ బుద్ధిభేదేన జ్ఞానమ్ ఆసాదయామలమ్
ఓ రఘువంశ వంశాన్ని ప్రకాశింపజేసే చంద్రుడా! సముద్రంలా, బుద్ధి ద్వారా విచక్షణతో నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని పొందు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ త్వత్ప్రసాదాన్ మయా హృది । ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం విశ్రాన్తో ఽస్మ్య్ అమలే పదే
ఓ ప్రభూ, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడవు, నీ అనుగ్రహంతో నా హృదయంలో పొందవలసినదంతా పొందాను; కలుషరహితమైన స్థితిలో నేను విశ్రాంతి పొందాను.
శరదీవామ్బరాద్ అభ్రమ్ అదభ్రం మమ చేతసః । విభో వ్యపగతం సర్వం కృష్ణం మోహమహాతమః
వసంత ఋతువులో ఆకాశం నుండి మేఘాలు తొలగిపోతున్నట్లు, ప్రభూ, నా మనసులోని మోహమయమైన అంధకారం అంతా పూర్తిగా తొలగిపోయింది.
అమృతాపూరితస్ స్వచ్ఛశ్ శీతలాత్మా మహాద్యుతిః । తిష్ఠామ్య్ ఆనన్దవాన్ అన్తస్ సాయం పూర్ణ ఇవోడురాట్
అమృతంతో నిండినవాడిని, స్వచ్ఛమైనవాడిని, చల్లని హృదయంతో, మహా ప్రకాశంతో, లోపల ఆనందంగా, సాయంకాలంలో పూర్ణచంద్రుడిలా నిలిచాను.
అశేషసంశయామ్భోదశరత్సమయ కిం త్వ్ అహమ్ । తృప్తిమ్ ఏషాం న గచ్ఛామి వచసాం వదతస్ తవ
సర్వ సందేహాల మేఘాలు శరదృతువులో మబ్బుల్లా తొలగిపోయినా, నీ మాటలు వింటూ నాకు తృప్తి కలగడం లేదు.
బడివిజ్ఞానసమ్ప్రాప్తిం పునర్ మద్బోధవృద్ధయే । విభో కథయ ఖిద్యన్తే సన్తో నావనతం ప్రతి
ప్రభూ, నా జ్ఞానం పెరగడానికి, పరమ జ్ఞానం ఎలా పొందాలో మళ్లీ చెప్పండి. గొప్పవారు ఎప్పుడూ ఉన్నత విషయాలు వినడంలో అలసిపోరు.
శృణు రాఘవ తే వక్ష్యే బడివృత్తాన్తమ్ ఉత్తమమ్ । శ్రుతేన యేన తేన త్వం బోధమ్ ఆప్స్యసి శాశ్వతమ్
రాఘవా, నేను నీకు బడ అనే గొప్ప కథను చెబుతాను. దాన్ని వినడం వల్ల నీవు శాశ్వతమైన జ్ఞానం పొందుతావు.
అస్త్య్ అస్మిఞ్ జగతః కోశే కస్మింశ్చిద్ దిక్తటాన్తరే । పాతాలమ్ ఇతి విఖ్యాతో లోకో భూమేర్ అధస్ స్థితః
ఈ ప్రపంచ విశాలతలో ఒక మూలలో, ఒక దిక్కు చివర, భూమికి క్రింద పాతాళం అనే పేరుతో ఒక లోకం ఉంది.
క్షీరోదార్ణవజాతాభిర్ దిగ్ధాభిర్ అమృతామ్బుభిః । క్వచిద్ దానవకన్యాభిర్ భాతి నిర్వివరాన్తరః
ఎప్పుడో అక్కడ, పాలసముద్రంలో పుట్టిన అమృతపు నీళ్లతో మెరిసిపోతుంది; మరికొన్ని సార్లు, దానవుల కుమార్తెలతో, లోపల ఎలాంటి ఖాళీ లేకుండా ప్రకాశిస్తుంది.
జిహ్వాచరోద్దామరవైర్ విషభారభరాయుధైః । క్వచిద్ భోగిభిర్ ఆపూర్ణస్ సహస్రశతమస్తకైః
కొన్ని చోట్ల, వేలాది శిరస్సులతో, నోటిలో విషాన్ని మోస్తూ, చురుకైన నాలుకలతో తిరిగే పాములతో ఆ ప్రదేశం నిండిపోయింది.
హేలావివలితాశేషవిశ్వోద్ధరణఘస్మరైః । క్వచిద్ దనుసుతైర్ వ్యాప్తశ్ చలద్భిర్ ఇవ మేరుభిః
మరొక చోట, ఆడుకుంటూ సర్వలోకాన్ని ఊపేసే దాను కుమారులతో, కదిలే పర్వతాల్లా కనిపిస్తూ, ఆ ప్రాంతం కిక్కిరిసి ఉంది.
కటకుడ్యాగ్రవిశ్రాన్తవసుధామణ్డలోద్ధురైః । క్వచిద్ దిగ్దన్తిభిర్ దన్తద్రుమాద్రిభిర్ ఉపాశ్రితః
ఇంకొన్ని ప్రాంతాల్లో, కోటగోడలపై, భూమి వలయాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, దంతాలు చెట్లు, కొండల్లా ఉన్న దిక్కు ఏనుగులతో ఆ ప్రదేశం నిండిపోయింది.
మహాకటకటాశబ్దదగ్ధభూతపరమ్పరైః । క్వచిద్ దుర్గన్ధిదిగ్భాగో ధ్వనన్ నరకమణ్డలైః
మరొక దిక్కు, గొప్ప గొప్ప గర్జనలతో భయంకరమైన శబ్దానికి కాలిపోయిన భూత సమూహాలతో, దుర్వాసనతో నిండిన నరకవాసులతో, ఆ ప్రాంతం దారుణంగా మారింది.
ఆభూతలమ్ అభిప్రోతసప్తపాతాలమణ్డలైః । క్వచిద్ రత్నాకరైర్ వ్యాప్తః పాతాలైర్ ఇతరైర్ ఇవ
కొన్ని చోట్ల ఆ భూమి ఏడు పాతాళాల వలయాలతో లోతుగా ముడిపడి ఉండేది. ఇంకొన్ని చోట్ల విలువైన రత్నాల సముద్రాలతో నిండిపోయి, మరికొన్ని పాతాళాల్లా కనిపించేది.