తస్మాద్ ఆసామ్ అనన్తానాం తృష్ణానాం రఘునన్దన । ఉపాయస్ త్యాగ ఏవైకో న నామ పరిపాలనమ్
రఘువంశజా, ఈ అంతులేని కోరికలకు ఒకటే మార్గం ఉంది — అది వదిలిపెట్టడమే, వాటిని కాపాడుకోవడం కాదు.
చిన్తనేనైధతే చిన్తా స్విన్ధనేనేవ పావకః । నశ్యత్య్ అచిన్తనేనైవ వినేన్ధనమ్ ఇవానలః
మనసులో ఆలోచనలు పెడితే, అవి మరింత పెరుగుతాయి — అగ్నికి ఇంధనం వేసినట్టు. ఆలోచనలు లేకపోతే, అవి మసకబారిపోతాయి — ఇంధనం లేక అగ్ని మట్టిపోవడం లాగా.
ధ్యేయత్యాగరథారూఢః కరుణోదారయా దృశా । లోకమ్ ఆలోకయన్ దీనం మా తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాఘవ
ధ్యానం, విరక్తి అనే రథంపై ఎక్కి, కరుణతో నిండిన చూపుతో ఈ బాధపడుతున్న లోకాన్ని చూచి, నీవు అలానే ఉండకూడదు రాఘవా; లేచి నిలబడవు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిస్ స్వచ్ఛా నిష్కామా విగతామయా । ఏనాం ప్రాప్య మహాబాహో విమూఢో ఽపి న ముహ్యతి
ఇది పరమాత్మ స్థితి, నిర్మలమైనది, కోరికలు లేనిది, వ్యాధులు లేనిది. మహాబాహువా! ఈ స్థితిని పొందినవాడు ఎంత మూర్ఖుడైనా అయోమయానికి లోనవడు.
ఏకం వివేకం సుహృదమ్ ఏకాం ప్రౌఢసఖీం ధియమ్ । ఆదాయ విహరన్న్ ఏవం సఙ్కటే ఽపి న ముహ్యసి
వివేకాన్ని స్నేహితుడిగా, పరిపక్వమైన బుద్ధిని నమ్మకమైన తోడుగా తీసుకుని నడిచినవాడు ఎంతటి కష్టంలోనైనా అయోమయానికి లోనవాడు కాదు.
వినివారితసర్వార్థాద్ అపహస్తితబాన్ధవాత్ । న స్వధైర్యాద్ ఋతే కశ్చిద్ అభ్యుద్ధరతి సఙ్కటాత్
ప్రపంచ విషయాలన్నిటిని వదిలి, బంధువులను దూరం చేసుకున్నవాడిని తన ధైర్యం తప్ప ఇంకెవ్వరూ కష్టాలనుంచి బయటపడగలరు కాదు.
వైరాగ్యేణాథ శాస్త్రేణ మహత్త్వాదిగుణైర్ అపి । యత్నేనాపద్విఘాతార్థం స్వమ్ ఏవోన్నమయేన్ మనః
కష్టాలను తొలగించేందుకు, వైరాగ్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, గొప్పతనంతో కూడిన గుణాలు, ప్రయత్నం వీటితో తన మనసును తానే పైకి లేపుకోవాలి.
న తత్ త్రిభువనైశ్వర్యాన్ న కోశాద్ రత్నధారిణః । ఫలమ్ ఆసాద్యతే చిత్తాద్ యన్ మహత్త్వోపబృంహితాత్
మనస్సు గొప్పదిగా ఉన్నప్పుడు దానివల్ల కలిగే ఫలితం, మూడు లోకాలను పాలించడానికైనా, రత్నాలతో నిండిన ధనాన్ని సంపాదించినా, దానితో పోల్చలేం.
తావద్ అస్మిఞ్ జగత్కుక్షౌ పాతోత్పాతావదోలనైః । పతన్తి పురుషా యావన్ మనస్ తేషాం న విజ్వరమ్
మనస్సు బాధల నుంచి విముక్తం కాకపోతే, ఈ లోక జననంలో మనుషులు అపాయాలు, కష్టాలతో ఎప్పుడూ తడబడుతూనే ఉంటారు.
పూర్ణే మనసి సమ్పూర్ణం జగత్ సర్వం సుధాద్రవైః । ఉపానద్గూఢపాదస్య కిల చర్మావృతైవ భూః
మనస్సు సంపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ జగత్తు అంతా అమృతంతో నిండినట్లే అనిపిస్తుంది. పాదరక్షలు వేసుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్లే కనిపించడమేలాగు.
నైరాశ్యాత్ పూర్ణతామ్ ఏతి మనో ఽనాశావశానుగమ్ । ఆశయా రిక్తతామ్ ఏతి శరదీవ సరో మనః
ఆశలు లేకపోతే మనస్సు సంపూర్ణంగా మారుతుంది. ఆశలు వెంటాడితే మనస్సు ఖాళీగా మారిపోతుంది, శరదృతువులోని సరస్సు లాగ.
హృదయం శూన్యతామ్ ఏతి ప్రకటీకృతకోటరమ్ । అగస్త్యపీతార్ణవవద్ ఆశావివశచేతసామ్
ఆశలలో చిక్కుకున్న మనసున్నవారికి హృదయం పూర్తిగా ఖాళీ అయిపోతుంది. అది బయటపడిన గుహలా కనిపిస్తుంది. ఆగస్త్యుడు సముద్రాన్ని తాగినట్టు, వారి హృదయం కూడా వెలితిగా మారిపోతుంది.
యస్య చిత్తతరౌ స్ఫారే తృష్ణాచపలమర్కటీ । న వల్గతి మహత్ తస్య రాజతే హృద్వనాన్తరమ్
ఎవరి విస్తారమైన మనస్సులో తృష్ణ అనే చంచలమైన కోతి ఎగరదో, అలాంటి మహాత్ముని హృదయవనం ఎంతో ప్రకాశంగా మెరిసిపోతుంది.
పద్మాక్షకోశస్ త్రిజగద్ గోష్పదం యోజనవ్రజః । నిమేషార్ధం మహాకల్పస్ తృష్ణారహితచేతసామ్
తృష్ణ లేని మనసున్నవారికి పద్మనేత్రుని లోకం, మూడు లోకాలు, యోజనాల దూరం, కన్ను మూసేంత సేపు లేదా మహాకల్పం — ఇవన్నీ ఆవు పాదముద్రలా చిన్నవిగా అనిపిస్తాయి.
శీతతా సా న శీతాంశౌ న హిమాచలకన్దరే । న రమ్భాచన్దనావల్యాం నిస్స్పృహేషు మనస్సు యా
నిస్పృహ మనసుల్లో ఉండే చల్లదనం చంద్రునిలో లేదు, హిమాలయపు గుహల్లో లేదు, అరటి చెట్లలో లేదా గంధపు వనాల్లో కూడా లేదు.
న తథా భాతి పూర్ణేన్దుర్ న పూర్ణః క్షీరసాగరః । న లక్ష్మీవదనం కాన్తం స్పృహాహీనం యథా మనః
పూర్ణచంద్రుడు అయినా, పూర్ణమైన పాలు సముద్రం అయినా, లక్ష్మీదేవి ముఖం ఎంత అందంగా ఉన్నా, ఆశలు లేని మనస్సు ఎంత అందంగా మెరిసిపోతుందో వాటి కంటే ఎక్కువగా మెరిసిపోతుంది.
యథాభ్రలేఖా శశినం సుధాలేపం మషీ యథా । దూషయత్య్ ఏవమ్ ఏషాన్తర్ నరమ్ ఆశాపిశాచికా
ఎలా మేఘరేఖ చంద్రుడిని మచ్చపెడుతుందో, మషి అమృతపు పొడిని మురికిపెడుతుందో, అలాగే ఆశ అనే పిశాచం మనిషిని లోపల నుంచి కలుషితం చేస్తుంది.
ఆశాఖ్యాశ్ చిత్తవృక్షస్య శాఖాస్ స్థగితదిక్తటాః । తాసు చ్ఛిన్నాస్వ్ అరూపత్వం యాతి చిత్తమహాద్రుమః
మనస్సు అనే వృక్షానికి ఆశ అని పిలవబడే కొమ్మలు అన్ని దిశలకూ విస్తరించి ఉంటాయి. ఆ కొమ్మలు నరికివేయబడితే, ఆ మహావృక్షమైన మనస్సు ఆకారమును కోల్పోతుంది.
ఛిన్నతృష్ణామహాశాఖే చిత్తస్థాణౌ స్థితిం గతే । ఏకరూపతయా ధైర్యం ప్రయాతి శతశాఖతామ్
తృష్ణ అనే గొప్ప కొమ్మను నరికేసి, మనస్సు అనే దండు స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, ఏకరూపతగా ఉన్న ధైర్యం వందకొమ్మలుగా విస్తరిస్తుంది.
అనుత్తమేన ధైర్యేణ తేన చిత్తే క్షయం గతే । తత్ పదం ప్రాప్యతే రామ యత్ర నాశో న విద్యతే
ఓ రామా, అపూర్వమైన ధైర్యంతో మనస్సు పూర్తిగా శాంతమైపోయినప్పుడు, నాశనం లేని ఆ స్థితిని పొందుతారు.
ఏతాసాం చిత్తవృత్తీనామ్ ఆశానామ్ ఉత్తమాశయే । న దదాసి ప్రరోహం చేత్ తద్ భవాన్ అస్తి రాఘవ
ఓ రాఘవా, ఈ మనస్సు లక్షణాలు, ఆశలు నీ మంచి హృదయంలో వేరు వేసుకోనివ్వకపోతే, నిజంగా నీవు ఉన్నావన్న మాట.
చిత్తం వృత్తివిహీనం తే యదా యాతమ్ అచిత్తతామ్ । తదా మోక్షమయీమ్ అన్తస్ సత్తామ్ ఆప్నోషి తాం తతామ్
నీ మనస్సు అన్ని భావాలనూ విడిచిపెట్టి, పూర్తిగా శూన్యమైపోయినప్పుడు, నీలోని విముక్తి స్వరూపమైన అంతర్గత స్థితిని నీవు పొందుతావు.
చిత్తకౌశికపక్షత్యా తృష్ణయా క్షుబ్ధయాన్తరే । అమఙ్గలాని విస్తారమ్ అలమ్ ఆయాన్తి రాఘవ
ఓ రాఘవా, మనస్సు బకపక్షిలా లోపల తపించిపోతూ తృష్ణతో కలవరపడితే, అశుభమైన విషయాలు త్వరగా వ్యాపిస్తాయి.
వర్తనం వృత్తిర్ ఇత్య్ ఉక్తం వర్తతే చిత్తమ్ ఆశయా । చిత్తవృత్తిమ్ అతో హ్య్ ఆశాం త్యక్త్వా నిశ్చిత్తతాం వ్రజ
మనస్సు చేసే కార్యాన్ని 'వృత్తి' అంటారు. మనస్సు ఆశయంతో పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, మనస్సు వృత్తి అయిన ఆశను వదిలిపెట్టి, మనస్సు లేని స్థితిలోకి ప్రవేశించు.
యో యయా వర్తతే వృత్త్యా స తయైవ వినా క్షయీ । అతశ్ చిత్తోపశాన్త్యర్థం తద్వృత్తిం ప్రక్షయం నయేత్
ఎవరైనా ఏ వృత్తితో జీవిస్తే, ఆ వృత్తితోనే అతడు నశిస్తాడు. అందుకే, మనస్సు శాంతికి, ఆ వృత్తిని పూర్తిగా తొలగించాలి.
ప్రశమితసకలైషణో మహాత్మన్ భవ భవబన్ధమ్ అపాస్య ముక్తచిత్తః । మనసి నిగడరజ్జవః కదాశాః పరిగలితాసు చ తాసు కో న ముక్తః
ఓ మహాత్మా! అన్ని ఆశలను శాంతపరిచి, జనన మరణ బంధాన్ని విడిచిపెట్టి, మనస్సు విముక్తమై ఉన్నప్పుడు, మనస్సును కట్టిపడేసే ఆశల సంకెళ్లు పూర్తిగా కరిగిపోతే, అటువంటి వారిలో ఎవరు బంధించబడి ఉంటారు?
అథ వా రఘువంశాఖ్యనభఃపూర్ణనిశాకర । బడివద్ బుద్ధిభేదేన జ్ఞానమ్ ఆసాదయామలమ్
ఓ రఘువంశ వంశాన్ని ప్రకాశింపజేసే చంద్రుడా! సముద్రంలా, బుద్ధి ద్వారా విచక్షణతో నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని పొందు.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ త్వత్ప్రసాదాన్ మయా హృది । ప్రాప్తం ప్రాప్తవ్యమ్ అఖిలం విశ్రాన్తో ఽస్మ్య్ అమలే పదే
ఓ ప్రభూ, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడవు, నీ అనుగ్రహంతో నా హృదయంలో పొందవలసినదంతా పొందాను; కలుషరహితమైన స్థితిలో నేను విశ్రాంతి పొందాను.
శరదీవామ్బరాద్ అభ్రమ్ అదభ్రం మమ చేతసః । విభో వ్యపగతం సర్వం కృష్ణం మోహమహాతమః
వసంత ఋతువులో ఆకాశం నుండి మేఘాలు తొలగిపోతున్నట్లు, ప్రభూ, నా మనసులోని మోహమయమైన అంధకారం అంతా పూర్తిగా తొలగిపోయింది.
అమృతాపూరితస్ స్వచ్ఛశ్ శీతలాత్మా మహాద్యుతిః । తిష్ఠామ్య్ ఆనన్దవాన్ అన్తస్ సాయం పూర్ణ ఇవోడురాట్
అమృతంతో నిండినవాడిని, స్వచ్ఛమైనవాడిని, చల్లని హృదయంతో, మహా ప్రకాశంతో, లోపల ఆనందంగా, సాయంకాలంలో పూర్ణచంద్రుడిలా నిలిచాను.