న తే దుఃఖం న తే జన్మ న తే మాతా న తే పితా । ఆత్మైవాసి న సద్బుద్ధే త్వమ్ అన్యః కశ్చిద్ ఏవ హి
నీకు బాధ లేదు, జననం లేదు, తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు. నీవు కేవలం ఆత్మ మాత్రమే, జ్ఞానవంతుడా! నిజంగా నీకు వేరొకరు లేరు.
అస్యాం సంసారయాత్రాయాం నానాభినయదాయినః । అజ్ఞా ఏవ నటాస్ సాధో రసభావసమన్వితాః
ఈ సంసారయాత్రలో అనేక పాత్రలు పోషించే వారు, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, వాస్తవానికి అజ్ఞానంతో నడిచే నటులే. వీరు రకరకాల భావాలతో నడుస్తూ ఉంటారు.
మధ్యస్థదృష్టయస్ స్వస్థా యథాప్రాప్తార్థదర్శినః । తజ్జ్ఞాస్ తు ప్రేక్షకా ఏవ సాక్షిధర్మే వ్యవస్థితాః
ఎవరైతే మధ్యస్థ దృష్టితో, స్వస్థంగా, ఎదురు వచ్చే విషయాలను యథాతథంగా చూస్తారో వారు వీక్షకులు. నిజాన్ని తెలిసినవారు మాత్రం సాక్షిగా ఉండి, సాక్షిస్వరూపంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
కర్తారో ఽపి న కర్తారో యథా దీపా నిశాగమే । ఆలోకకర్మణామ్ ఏవం తజ్జ్ఞా లోకస్థితావ్ ఇహ
చేసేవాళ్లను కూడా నిజంగా కర్తలని చెప్పలేం. రాత్రి సమయంలో దీపాలు వెలుగునిచ్చే పనిలో ఉన్నట్టు, నిజాన్ని తెలిసినవారు ఈ లోకంలో కేవలం కర్మలకు కారణమయ్యే వారు మాత్రమే.
ప్రతిబిమ్బైర్ న దూష్యన్తే స్వాత్మబిమ్బగతైర్ అపి । యథా దర్పణరత్నాద్యాస్ తథా కార్యైర్ మహాధియః
ఎలా అద్దాలు, రత్నాలు వాటిలో పడే ప్రతిబింబాల వల్ల కలుషితమవ్వవో, అలాగే మహాత్ములు తమలో కలిగే ప్రతిబింబాల వల్ల కూడా అపవిత్రులు కారు.
సర్వైషణామయకలఙ్కవివర్జితేన స్వచ్ఛాత్మభావకలితేన హృదబ్జమధ్యే । పుత్రాత్మనాత్మని మహామణినామునైవ సన్త్యజ్య సమ్భ్రమమ్ అలం పరితోషమ్ ఏహి
అయ్యా, నీ మనసు అన్ని కోరికల మలినతల నుంచి విముక్తమై, హృదయ పద్మంలో స్వచ్ఛమైన ఆత్మస్వరూపంలో నిలిచినపుడు, ఈ కలవరాన్ని వదిలిపెట్టి, ఇక్కడే సంపూర్ణ సంతృప్తిని పొందు.
ఏవం ప్రబోధితస్ తేన తదా పుణ్యేన పావనః । ప్రబోధమ్ ఆప ప్రాకాశ్యం ప్రభాత ఇవ భూతలమ్
అలా ఆ ధర్మాత్ముడి ఉపదేశంతో అతడు పవిత్రుడై, ప్రకాశవంతుడై, ఉదయం వెలుగుతో భూమి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా జ్ఞానోదయాన్ని పొందాడు.
ఉభావ్ అపి తతస్ సిద్ధౌ జ్ఞానవిజ్ఞానపారగౌ । విచేరతుర్ వనే తస్మిన్ యావదిచ్ఛమ్ అనిన్దితౌ
ఆ ఇద్దరూ జ్ఞానంలో, అనుభవంలో సిద్ధులై, ఎలాంటి అపవాదం లేకుండా, ఆ అడవిలో తమకు ఇష్టమైనంత కాలం సంచరించారు.
తతః కదాచిత్ కాలేన నిర్వాణపదమ్ ఆగతౌ । తౌ విదేహౌ గతస్నేహౌ దీపావ్ ఇవ శమం గతౌ
కొంతకాలం తర్వాత, వారు ముక్తి స్థితిని పొందారు; శరీరానికి మమకారం లేకుండా, దీపాలు ఆరిపోయినట్లు శాంతిలో లీనమయ్యారు.
ఏవం ప్రాగ్భుక్తదేహానామ్ అనన్తా ధనబన్ధుజాః । ఆశాః కిం గృహ్యతే తాభ్యః కిం వా సన్త్యజ్యతే ఽనఘ
ఇంతవరకు అనుభవించిన శరీరాలకు సంపద, బంధువుల వల్ల ఎన్నో ఆశలు పుట్టుకొస్తుంటాయి. వాటిలో మనకు ఏమి దక్కుతుంది? లేదా వదిలిపెట్టడం వల్ల ఏమి పోతుంది? పాపరహితుడా, ఇందులో ఏమి లాభం, ఏమి నష్టం?
తస్మాద్ ఆసామ్ అనన్తానాం తృష్ణానాం రఘునన్దన । ఉపాయస్ త్యాగ ఏవైకో న నామ పరిపాలనమ్
రఘువంశజా, ఈ అంతులేని కోరికలకు ఒకటే మార్గం ఉంది — అది వదిలిపెట్టడమే, వాటిని కాపాడుకోవడం కాదు.
చిన్తనేనైధతే చిన్తా స్విన్ధనేనేవ పావకః । నశ్యత్య్ అచిన్తనేనైవ వినేన్ధనమ్ ఇవానలః
మనసులో ఆలోచనలు పెడితే, అవి మరింత పెరుగుతాయి — అగ్నికి ఇంధనం వేసినట్టు. ఆలోచనలు లేకపోతే, అవి మసకబారిపోతాయి — ఇంధనం లేక అగ్ని మట్టిపోవడం లాగా.
ధ్యేయత్యాగరథారూఢః కరుణోదారయా దృశా । లోకమ్ ఆలోకయన్ దీనం మా తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాఘవ
ధ్యానం, విరక్తి అనే రథంపై ఎక్కి, కరుణతో నిండిన చూపుతో ఈ బాధపడుతున్న లోకాన్ని చూచి, నీవు అలానే ఉండకూడదు రాఘవా; లేచి నిలబడవు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిస్ స్వచ్ఛా నిష్కామా విగతామయా । ఏనాం ప్రాప్య మహాబాహో విమూఢో ఽపి న ముహ్యతి
ఇది పరమాత్మ స్థితి, నిర్మలమైనది, కోరికలు లేనిది, వ్యాధులు లేనిది. మహాబాహువా! ఈ స్థితిని పొందినవాడు ఎంత మూర్ఖుడైనా అయోమయానికి లోనవడు.
ఏకం వివేకం సుహృదమ్ ఏకాం ప్రౌఢసఖీం ధియమ్ । ఆదాయ విహరన్న్ ఏవం సఙ్కటే ఽపి న ముహ్యసి
వివేకాన్ని స్నేహితుడిగా, పరిపక్వమైన బుద్ధిని నమ్మకమైన తోడుగా తీసుకుని నడిచినవాడు ఎంతటి కష్టంలోనైనా అయోమయానికి లోనవాడు కాదు.
వినివారితసర్వార్థాద్ అపహస్తితబాన్ధవాత్ । న స్వధైర్యాద్ ఋతే కశ్చిద్ అభ్యుద్ధరతి సఙ్కటాత్
ప్రపంచ విషయాలన్నిటిని వదిలి, బంధువులను దూరం చేసుకున్నవాడిని తన ధైర్యం తప్ప ఇంకెవ్వరూ కష్టాలనుంచి బయటపడగలరు కాదు.
వైరాగ్యేణాథ శాస్త్రేణ మహత్త్వాదిగుణైర్ అపి । యత్నేనాపద్విఘాతార్థం స్వమ్ ఏవోన్నమయేన్ మనః
కష్టాలను తొలగించేందుకు, వైరాగ్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, గొప్పతనంతో కూడిన గుణాలు, ప్రయత్నం వీటితో తన మనసును తానే పైకి లేపుకోవాలి.
న తత్ త్రిభువనైశ్వర్యాన్ న కోశాద్ రత్నధారిణః । ఫలమ్ ఆసాద్యతే చిత్తాద్ యన్ మహత్త్వోపబృంహితాత్
మనస్సు గొప్పదిగా ఉన్నప్పుడు దానివల్ల కలిగే ఫలితం, మూడు లోకాలను పాలించడానికైనా, రత్నాలతో నిండిన ధనాన్ని సంపాదించినా, దానితో పోల్చలేం.
తావద్ అస్మిఞ్ జగత్కుక్షౌ పాతోత్పాతావదోలనైః । పతన్తి పురుషా యావన్ మనస్ తేషాం న విజ్వరమ్
మనస్సు బాధల నుంచి విముక్తం కాకపోతే, ఈ లోక జననంలో మనుషులు అపాయాలు, కష్టాలతో ఎప్పుడూ తడబడుతూనే ఉంటారు.
పూర్ణే మనసి సమ్పూర్ణం జగత్ సర్వం సుధాద్రవైః । ఉపానద్గూఢపాదస్య కిల చర్మావృతైవ భూః
మనస్సు సంపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ జగత్తు అంతా అమృతంతో నిండినట్లే అనిపిస్తుంది. పాదరక్షలు వేసుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్లే కనిపించడమేలాగు.
నైరాశ్యాత్ పూర్ణతామ్ ఏతి మనో ఽనాశావశానుగమ్ । ఆశయా రిక్తతామ్ ఏతి శరదీవ సరో మనః
ఆశలు లేకపోతే మనస్సు సంపూర్ణంగా మారుతుంది. ఆశలు వెంటాడితే మనస్సు ఖాళీగా మారిపోతుంది, శరదృతువులోని సరస్సు లాగ.
హృదయం శూన్యతామ్ ఏతి ప్రకటీకృతకోటరమ్ । అగస్త్యపీతార్ణవవద్ ఆశావివశచేతసామ్
ఆశలలో చిక్కుకున్న మనసున్నవారికి హృదయం పూర్తిగా ఖాళీ అయిపోతుంది. అది బయటపడిన గుహలా కనిపిస్తుంది. ఆగస్త్యుడు సముద్రాన్ని తాగినట్టు, వారి హృదయం కూడా వెలితిగా మారిపోతుంది.
యస్య చిత్తతరౌ స్ఫారే తృష్ణాచపలమర్కటీ । న వల్గతి మహత్ తస్య రాజతే హృద్వనాన్తరమ్
ఎవరి విస్తారమైన మనస్సులో తృష్ణ అనే చంచలమైన కోతి ఎగరదో, అలాంటి మహాత్ముని హృదయవనం ఎంతో ప్రకాశంగా మెరిసిపోతుంది.
పద్మాక్షకోశస్ త్రిజగద్ గోష్పదం యోజనవ్రజః । నిమేషార్ధం మహాకల్పస్ తృష్ణారహితచేతసామ్
తృష్ణ లేని మనసున్నవారికి పద్మనేత్రుని లోకం, మూడు లోకాలు, యోజనాల దూరం, కన్ను మూసేంత సేపు లేదా మహాకల్పం — ఇవన్నీ ఆవు పాదముద్రలా చిన్నవిగా అనిపిస్తాయి.
శీతతా సా న శీతాంశౌ న హిమాచలకన్దరే । న రమ్భాచన్దనావల్యాం నిస్స్పృహేషు మనస్సు యా
నిస్పృహ మనసుల్లో ఉండే చల్లదనం చంద్రునిలో లేదు, హిమాలయపు గుహల్లో లేదు, అరటి చెట్లలో లేదా గంధపు వనాల్లో కూడా లేదు.
న తథా భాతి పూర్ణేన్దుర్ న పూర్ణః క్షీరసాగరః । న లక్ష్మీవదనం కాన్తం స్పృహాహీనం యథా మనః
పూర్ణచంద్రుడు అయినా, పూర్ణమైన పాలు సముద్రం అయినా, లక్ష్మీదేవి ముఖం ఎంత అందంగా ఉన్నా, ఆశలు లేని మనస్సు ఎంత అందంగా మెరిసిపోతుందో వాటి కంటే ఎక్కువగా మెరిసిపోతుంది.
యథాభ్రలేఖా శశినం సుధాలేపం మషీ యథా । దూషయత్య్ ఏవమ్ ఏషాన్తర్ నరమ్ ఆశాపిశాచికా
ఎలా మేఘరేఖ చంద్రుడిని మచ్చపెడుతుందో, మషి అమృతపు పొడిని మురికిపెడుతుందో, అలాగే ఆశ అనే పిశాచం మనిషిని లోపల నుంచి కలుషితం చేస్తుంది.
ఆశాఖ్యాశ్ చిత్తవృక్షస్య శాఖాస్ స్థగితదిక్తటాః । తాసు చ్ఛిన్నాస్వ్ అరూపత్వం యాతి చిత్తమహాద్రుమః
మనస్సు అనే వృక్షానికి ఆశ అని పిలవబడే కొమ్మలు అన్ని దిశలకూ విస్తరించి ఉంటాయి. ఆ కొమ్మలు నరికివేయబడితే, ఆ మహావృక్షమైన మనస్సు ఆకారమును కోల్పోతుంది.
ఛిన్నతృష్ణామహాశాఖే చిత్తస్థాణౌ స్థితిం గతే । ఏకరూపతయా ధైర్యం ప్రయాతి శతశాఖతామ్
తృష్ణ అనే గొప్ప కొమ్మను నరికేసి, మనస్సు అనే దండు స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, ఏకరూపతగా ఉన్న ధైర్యం వందకొమ్మలుగా విస్తరిస్తుంది.
అనుత్తమేన ధైర్యేణ తేన చిత్తే క్షయం గతే । తత్ పదం ప్రాప్యతే రామ యత్ర నాశో న విద్యతే
ఓ రామా, అపూర్వమైన ధైర్యంతో మనస్సు పూర్తిగా శాంతమైపోయినప్పుడు, నాశనం లేని ఆ స్థితిని పొందుతారు.