యో గృధ్రో దశవర్షాణి యో మృగో మాసపఞ్చకమ్ । యస్ సమానాం శతం సింహస్ స ఏవేహ తవాగ్రజః
పది సంవత్సరాలు గద్దగా, ఐదు నెలలు జింకగా, వంద సంవత్సరాలు సింహంగా ఉన్నవాడే ఇప్పుడు నీ పెద్ద అన్నయ్యగా ఇక్కడ ఉన్నాడు.
అన్ధ్రగ్రామచకోరేణ తుఖారనృపవాజినా । శ్రీశైలాచార్యపుత్రేణ మయేదం తవ కథ్యతే
ఆంధ్ర గ్రామంలో చకోరపక్షిగా, తుఖార రాజు వద్ద గుర్రంగా, శ్రీశైలంలో ఆచార్యుని కుమారుడిగా నేను ఉన్నప్పుడు, ఇదంతా నీకు చెబుతున్నాను.
సర్వే వివిధసంరమ్భా వివిధాచారచేష్టితాః । విలాసా జన్మనాం భ్రాతస్ స్మర్యన్తే ప్రాక్తనా మయా
బ్రాతా! ఎన్నో జన్మల్లో చేసిన色色 ప్రయత్నాలు, వింత వింత ప్రవర్తనలు, అనుభవించిన ఆనందాలు—all ఇవన్నీ నాకు గతజన్మల జ్ఞాపకాలుగా గుర్తున్నాయి.
ఏవం స్థితే జగజ్జాతావ్ ఆవయోశ్ శతశో గతాః । పితరో మాతరశ్ చైవ భ్రాతరస్ సుహృదస్ తథా
ఈ లోకంలో మనిద్దరికీ వందలాది తండ్రులు, తల్లులు, అన్నదమ్ములు, స్నేహితులు వచ్చినవారు, పోయినవారు ఉన్నారు.
కాంస్ తాన్ సమనుశోచావో న శోచావశ్ చ కాన్ అపి । బన్ధూన్ కిం వాపి శోచావ ఈదృశ్య్ ఏవ జగత్స్థితిః
వారిలో ఎవరి కోసం మనం విచారించాలి? ఎవరి కోసం విచారించకూడదు? లేదా, ఇలాంటి లోకంలో బంధువుల కోసం ఎందుకు బాధపడాలి?
అనన్తాః పితరో యాన్తి యాన్త్య్ అనన్తాశ్ చ మాతరః । ఇహ సంసారిణాం పుంసాం వనపాదపపర్ణవత్
ఈ సంసారంలో జీవులకు తండ్రులు, తల్లులు అంతులేని సంఖ్యలో వస్తారు, పోతారు. ఇవన్నీ అడవి చెట్ల ఆకుల్లా మారిపోతుంటాయి.
కిం ప్రమాణమ్ అతః పుత్ర దుఃఖస్యాత్ర సుఖస్య వా । తస్మాత్ సర్వం పరిత్యజ్య తిష్ఠావస్ స్వస్థతాం గతౌ
ఇక్కడ దుఃఖానికి లేదా సుఖానికి ఏమి నిశ్చయం ఉంది, నా కుమారా? అందువల్ల అన్నీ వదిలేసి మనం మనశ్శాంతిలో నిలబడుదాం.
ప్రపఞ్చభావనాం త్యక్త్వా మనస్య్ అహమ్ ఇతి స్థితామ్ । తాం గతిం గచ్ఛ భద్రం తే యాం యాన్తి గతికోవిదాః
ఈ లోకమంతా మన ఊహ మాత్రమేనని వదిలిపెట్టి, మనసులో నేను అనే భావంలో స్థిరంగా ఉండి, నీవు శుభంగా ఉండాలి. నిపుణులు చేరే ఆ స్థితిని నీవు కూడా చేరాలి.
ఇహాజవఞ్జవీభావం పతనోత్పతనాత్మకమ్ । నానుశోచన్తి సుధియశ్ చికిత్సన్తే చ కేవలమ్
ఈ లోక జీవితం ఎప్పుడూ మారిపోతూ, స్థిరంగా లేకుండా, పుట్టుబడి, పతనాలతో నిండినదిగా ఉంటుంది. తెలివైన వారు దీన్ని చూసి బాధపడరు, కేవలం దాన్ని ఎలా ఉందో అలా స్వీకరిస్తారు.
భావాభావవినిర్ముక్తం జరామరణవర్జితమ్ । సంస్మరాత్మానమ్ అవ్యగ్రో మా విమూఢమనా భవ
ఉన్నదీ లేనదీ అన్న భావనలకు అతీతంగా, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ తగలని నీ స్వరూపాన్ని గుర్తు పెట్టుకో. మనసు కలవరపడకుండా, మూర్ఖంగా మారకుండా ఉండు.
న తే దుఃఖం న తే జన్మ న తే మాతా న తే పితా । ఆత్మైవాసి న సద్బుద్ధే త్వమ్ అన్యః కశ్చిద్ ఏవ హి
నీకు బాధ లేదు, జననం లేదు, తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు. నీవు కేవలం ఆత్మ మాత్రమే, జ్ఞానవంతుడా! నిజంగా నీకు వేరొకరు లేరు.
అస్యాం సంసారయాత్రాయాం నానాభినయదాయినః । అజ్ఞా ఏవ నటాస్ సాధో రసభావసమన్వితాః
ఈ సంసారయాత్రలో అనేక పాత్రలు పోషించే వారు, ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, వాస్తవానికి అజ్ఞానంతో నడిచే నటులే. వీరు రకరకాల భావాలతో నడుస్తూ ఉంటారు.
మధ్యస్థదృష్టయస్ స్వస్థా యథాప్రాప్తార్థదర్శినః । తజ్జ్ఞాస్ తు ప్రేక్షకా ఏవ సాక్షిధర్మే వ్యవస్థితాః
ఎవరైతే మధ్యస్థ దృష్టితో, స్వస్థంగా, ఎదురు వచ్చే విషయాలను యథాతథంగా చూస్తారో వారు వీక్షకులు. నిజాన్ని తెలిసినవారు మాత్రం సాక్షిగా ఉండి, సాక్షిస్వరూపంలో స్థిరంగా ఉంటారు.
కర్తారో ఽపి న కర్తారో యథా దీపా నిశాగమే । ఆలోకకర్మణామ్ ఏవం తజ్జ్ఞా లోకస్థితావ్ ఇహ
చేసేవాళ్లను కూడా నిజంగా కర్తలని చెప్పలేం. రాత్రి సమయంలో దీపాలు వెలుగునిచ్చే పనిలో ఉన్నట్టు, నిజాన్ని తెలిసినవారు ఈ లోకంలో కేవలం కర్మలకు కారణమయ్యే వారు మాత్రమే.
ప్రతిబిమ్బైర్ న దూష్యన్తే స్వాత్మబిమ్బగతైర్ అపి । యథా దర్పణరత్నాద్యాస్ తథా కార్యైర్ మహాధియః
ఎలా అద్దాలు, రత్నాలు వాటిలో పడే ప్రతిబింబాల వల్ల కలుషితమవ్వవో, అలాగే మహాత్ములు తమలో కలిగే ప్రతిబింబాల వల్ల కూడా అపవిత్రులు కారు.
సర్వైషణామయకలఙ్కవివర్జితేన స్వచ్ఛాత్మభావకలితేన హృదబ్జమధ్యే । పుత్రాత్మనాత్మని మహామణినామునైవ సన్త్యజ్య సమ్భ్రమమ్ అలం పరితోషమ్ ఏహి
అయ్యా, నీ మనసు అన్ని కోరికల మలినతల నుంచి విముక్తమై, హృదయ పద్మంలో స్వచ్ఛమైన ఆత్మస్వరూపంలో నిలిచినపుడు, ఈ కలవరాన్ని వదిలిపెట్టి, ఇక్కడే సంపూర్ణ సంతృప్తిని పొందు.
ఏవం ప్రబోధితస్ తేన తదా పుణ్యేన పావనః । ప్రబోధమ్ ఆప ప్రాకాశ్యం ప్రభాత ఇవ భూతలమ్
అలా ఆ ధర్మాత్ముడి ఉపదేశంతో అతడు పవిత్రుడై, ప్రకాశవంతుడై, ఉదయం వెలుగుతో భూమి ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా జ్ఞానోదయాన్ని పొందాడు.
ఉభావ్ అపి తతస్ సిద్ధౌ జ్ఞానవిజ్ఞానపారగౌ । విచేరతుర్ వనే తస్మిన్ యావదిచ్ఛమ్ అనిన్దితౌ
ఆ ఇద్దరూ జ్ఞానంలో, అనుభవంలో సిద్ధులై, ఎలాంటి అపవాదం లేకుండా, ఆ అడవిలో తమకు ఇష్టమైనంత కాలం సంచరించారు.
తతః కదాచిత్ కాలేన నిర్వాణపదమ్ ఆగతౌ । తౌ విదేహౌ గతస్నేహౌ దీపావ్ ఇవ శమం గతౌ
కొంతకాలం తర్వాత, వారు ముక్తి స్థితిని పొందారు; శరీరానికి మమకారం లేకుండా, దీపాలు ఆరిపోయినట్లు శాంతిలో లీనమయ్యారు.
ఏవం ప్రాగ్భుక్తదేహానామ్ అనన్తా ధనబన్ధుజాః । ఆశాః కిం గృహ్యతే తాభ్యః కిం వా సన్త్యజ్యతే ఽనఘ
ఇంతవరకు అనుభవించిన శరీరాలకు సంపద, బంధువుల వల్ల ఎన్నో ఆశలు పుట్టుకొస్తుంటాయి. వాటిలో మనకు ఏమి దక్కుతుంది? లేదా వదిలిపెట్టడం వల్ల ఏమి పోతుంది? పాపరహితుడా, ఇందులో ఏమి లాభం, ఏమి నష్టం?
తస్మాద్ ఆసామ్ అనన్తానాం తృష్ణానాం రఘునన్దన । ఉపాయస్ త్యాగ ఏవైకో న నామ పరిపాలనమ్
రఘువంశజా, ఈ అంతులేని కోరికలకు ఒకటే మార్గం ఉంది — అది వదిలిపెట్టడమే, వాటిని కాపాడుకోవడం కాదు.
చిన్తనేనైధతే చిన్తా స్విన్ధనేనేవ పావకః । నశ్యత్య్ అచిన్తనేనైవ వినేన్ధనమ్ ఇవానలః
మనసులో ఆలోచనలు పెడితే, అవి మరింత పెరుగుతాయి — అగ్నికి ఇంధనం వేసినట్టు. ఆలోచనలు లేకపోతే, అవి మసకబారిపోతాయి — ఇంధనం లేక అగ్ని మట్టిపోవడం లాగా.
ధ్యేయత్యాగరథారూఢః కరుణోదారయా దృశా । లోకమ్ ఆలోకయన్ దీనం మా తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాఘవ
ధ్యానం, విరక్తి అనే రథంపై ఎక్కి, కరుణతో నిండిన చూపుతో ఈ బాధపడుతున్న లోకాన్ని చూచి, నీవు అలానే ఉండకూడదు రాఘవా; లేచి నిలబడవు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిస్ స్వచ్ఛా నిష్కామా విగతామయా । ఏనాం ప్రాప్య మహాబాహో విమూఢో ఽపి న ముహ్యతి
ఇది పరమాత్మ స్థితి, నిర్మలమైనది, కోరికలు లేనిది, వ్యాధులు లేనిది. మహాబాహువా! ఈ స్థితిని పొందినవాడు ఎంత మూర్ఖుడైనా అయోమయానికి లోనవడు.
ఏకం వివేకం సుహృదమ్ ఏకాం ప్రౌఢసఖీం ధియమ్ । ఆదాయ విహరన్న్ ఏవం సఙ్కటే ఽపి న ముహ్యసి
వివేకాన్ని స్నేహితుడిగా, పరిపక్వమైన బుద్ధిని నమ్మకమైన తోడుగా తీసుకుని నడిచినవాడు ఎంతటి కష్టంలోనైనా అయోమయానికి లోనవాడు కాదు.
వినివారితసర్వార్థాద్ అపహస్తితబాన్ధవాత్ । న స్వధైర్యాద్ ఋతే కశ్చిద్ అభ్యుద్ధరతి సఙ్కటాత్
ప్రపంచ విషయాలన్నిటిని వదిలి, బంధువులను దూరం చేసుకున్నవాడిని తన ధైర్యం తప్ప ఇంకెవ్వరూ కష్టాలనుంచి బయటపడగలరు కాదు.
వైరాగ్యేణాథ శాస్త్రేణ మహత్త్వాదిగుణైర్ అపి । యత్నేనాపద్విఘాతార్థం స్వమ్ ఏవోన్నమయేన్ మనః
కష్టాలను తొలగించేందుకు, వైరాగ్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, గొప్పతనంతో కూడిన గుణాలు, ప్రయత్నం వీటితో తన మనసును తానే పైకి లేపుకోవాలి.
న తత్ త్రిభువనైశ్వర్యాన్ న కోశాద్ రత్నధారిణః । ఫలమ్ ఆసాద్యతే చిత్తాద్ యన్ మహత్త్వోపబృంహితాత్
మనస్సు గొప్పదిగా ఉన్నప్పుడు దానివల్ల కలిగే ఫలితం, మూడు లోకాలను పాలించడానికైనా, రత్నాలతో నిండిన ధనాన్ని సంపాదించినా, దానితో పోల్చలేం.
తావద్ అస్మిఞ్ జగత్కుక్షౌ పాతోత్పాతావదోలనైః । పతన్తి పురుషా యావన్ మనస్ తేషాం న విజ్వరమ్
మనస్సు బాధల నుంచి విముక్తం కాకపోతే, ఈ లోక జననంలో మనుషులు అపాయాలు, కష్టాలతో ఎప్పుడూ తడబడుతూనే ఉంటారు.
పూర్ణే మనసి సమ్పూర్ణం జగత్ సర్వం సుధాద్రవైః । ఉపానద్గూఢపాదస్య కిల చర్మావృతైవ భూః
మనస్సు సంపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ జగత్తు అంతా అమృతంతో నిండినట్లే అనిపిస్తుంది. పాదరక్షలు వేసుకున్నవాడికి భూమంతా తోలు పరచినట్లే కనిపించడమేలాగు.