సుషుప్తవత్ ప్రశమితభావవృత్తినా స్థితం సదా జాగ్రతి యేన చేతసా । కలాన్వితో విధుర్ ఇవ యస్ సదా ముదా నిషేవ్యతే ముక్త ఇతీహ స స్మృతః
ఎవరి మనసు నిద్రలో లాగ ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా, అలసట లేకుండా ఉండునో, ఆ మనిషి జాగ్రత్తగా ఉన్నా కూడా, చంద్రుడు తానెంతో ఆనందంగా వెలిగిపోతున్నట్టు, అందరూ సేవించే వ్యక్తిగా ఉంటే, అతడిని ఇక్కడ విముక్తుడు అంటారు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది. సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. అప్పటికి సూర్యుని మిగిలిన కిరణాలు కూడా వారితో పాటు వెళ్లాయి.
విదేహముక్తా యే రామ తే గిరామ్ ఇహ గోచరే । నైవ తిష్ఠన్తి తస్మాత్ త్వం జీవన్ముక్తాన్ ఇమాఞ్ శృణు
రామా, మరణానంతరం విముక్తులైన వారు మాటలకు అందుబాటులో ఉండరు. అందువల్ల, ఈ లోకంలో జీవించి విముక్తుల లక్షణాలు ఇప్పుడు విను.
ప్రకృతాన్య్ ఏవ కార్యాణి యయారఞ్జితయాచ్ఛయా । క్రియన్తే తృష్ణయేమాని తాం జీవన్ముక్తతాం విదుః
ప్రకృతిసిద్ధంగా జరిగే పనులు, కోరికల వలయంతో రంగు పులుముకున్నట్టు ఉంటాయి. ఈ పనులు తృష్ణ వల్ల జరుగుతాయి. అలాంటి స్థితినే జీవన్ముక్తి అంటారు.
యా స్థితిస్ తృష్ణయా జన్తోర్ బాహ్యార్థే బద్ధభావయా । తం బన్ధమ్ ఆహుర్ ఆచార్యాస్ సంసారనిగడం దృఢమ్
బాహ్య విషయాలపై తృష్ణతో బంధించబడిన స్థితిని గురువులు బంధనమని అంటారు. అదే సంసార బంధం గట్టిగా పట్టుకునే సంకెళ్లు.
నూనమ్ ఉజ్ఝితసఙ్కల్పా హృది బాహ్యే విహారిణీ । వాసనా యోదితా సేహ జీవన్ముక్తశరీరిణీ
మనసులో సంకల్పాలు వదిలేసి, లోపల బయట స్వేచ్ఛగా తిరుగుతూ, వాసనలను అదుపులో పెట్టుకున్నప్పుడు, అలాంటి శరీరంలో జీవన్ముక్తి స్థితి ఉంటుంది.
బాహ్యార్థవ్యసనోచ్ఛూనా తృష్ణా బద్ధేతి రాఘవ । సర్వార్థవ్యసనోన్ముక్తా తృష్ణా ముక్తేతి కథ్యతే
బాహ్య విషయాలపై ఆసక్తి పెరిగిన తృష్ణనే బంధనమని, అన్ని విషయాలపై ఆసక్తి లేని తృష్ణనే ముక్తి అని, రాఘవా, తెలుసుకో.
పూర్వం యస్యాస్ తు తృష్ణాయా వర్తమానే చ శాశ్వతీ । నిర్దుఃఖతా నిష్కలతా సా ముక్తైవ బుధైస్ స్మృతా
మునుపు ఉన్నా, ఇప్పుడూ ఎప్పటికీ ఉండే తృష్ణ, బాధలూ కలుషతలు లేని తృష్ణయే ముక్తి అని జ్ఞానులు అంటారు.
ఇదమ్ అస్తు మమేత్య్ అన్తర్ యైషా రాఘవ భావనా । తాం తృష్ణాం శృఙ్ఖలాం విద్ధి కలనాం చ మహామతే
ఇది నా దై ఉండాలి అని లోపల కలిగే ఆలోచన, రాఘవా, తృష్ణ అనే గొలుసు. ఇదే గొప్ప బంధమని, మహామతి, తెలుసుకో.
తామ్ ఏతాం సర్వభావేషు సత్స్వ్ అసత్సు చ సర్వదా । సన్త్యజ్య పరమోదారం పదమ్ ఏతి మహామనాః
ఎటువంటి ప్రాణుల్లోనైనా, ఉన్నవాటిలోనైనా, లేనివాటిలోనైనా, ఆ కోరికను ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టిన మహాత్ముడు, అత్యున్నతమైన, గొప్ప స్థితిని పొందుతాడు.
బన్ధాశామ్ అథ మోక్షాశాం సుఖదుఃఖదశామ్ అపి । త్యక్త్వా సదసదాశాం చ తిష్ఠాక్షుబ్ధమహాబ్ధివత్
బంధనానికి, విముక్తికి, సుఖదుఃఖాలకు, నిజమైనదానికి, అబద్ధమైనదానికి సంబంధించిన ఆశలను వదిలేసి, ఒక మహాసముద్రంలా అశాంతిగా ఉండాలి.
అజరామరమ్ ఆత్మానం బుద్ధ్వా బుద్ధిమతాం వర । జరామరణశఙ్కాభిర్ మా మనః కలుషం కృథాః
నీవు వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని, అమరుడివని తెలుసుకో. ఓ జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ అనే భయాలతో నీ మనసు మలినపడనీయవద్దు.
పదార్థజాతం నేదం తే నాయమ్ అప్య్ అసి రాఘవ । కిఞ్చిత్ తదన్యద్ ఏవేదమ్ అన్య ఏవాసి శాశ్వతః
ఈ పదార్థాల సముదాయం నీది కాదు, నీవు కూడా ఇది కాదురాఘవా. ఇది వేరే విషయం, నువ్వు శాశ్వతంగా వేరే వాడవు.
అసదభ్యుత్థితే విశ్వే సత్యే వా సతతం స్థితే । త్వయి తత్తామ్ ఉపగతే తృష్ణాయాస్ సఙ్గమః కుతః
ఈ జగత్తు అసత్యం నుండి పుట్టినా, లేదా ఎప్పుడూ సత్యంలోనే నిలిచినా, నువ్వు ఆ సత్యాన్ని పొందినప్పుడు, ఆశల వల్ల కలిగే అలసట నీకు ఎలా కలుగుతుంది?
అన్యశ్ చ రామ మనసి పురుషస్య విచారిణః । జాయతే నిశ్చయస్ సాధో స్ఫారాకారశ్ చతుర్విధః
రామా, విచక్షణ కలిగిన మనిషి మనసులో, నాలుగు విధాలుగా విస్తారంగా ఉండే దృఢమైన నమ్మకం కలుగుతుంది.
ఆపాదమస్తకమ్ అహం మాతాపితృవినిర్మితః । ఇత్య్ ఏకో నిశ్చయో రామ బన్ధాయాసద్విలోకనాత్
రామా, "నేను తల నుండి పాదాల వరకు తల్లిదండ్రులు సృష్టించినవాడిని" అనే నమ్మకం ఒకటి ఉంటుంది. ఇది అసత్యాన్ని చూసే కారణంగా బంధనానికి దారితీస్తుంది.
అతీతస్ సర్వభావేభ్యో వాలాగ్రాద్ అప్య్ అహం తనుః । ఇతి ద్వితీయో మోక్షాయ నిశ్చయో జాయతే సతామ్
ప్రతీ జీవితోను, ఒక్క వెంట్రుకంతైనా తేడా ఉన్న శరీరం నేనే అని భావించడం రెండవ నమ్మకం. ఇది మంచివారిలో మోక్షానికి కారణమవుతుంది.
జగజ్జాలపదార్థాత్మా సర్వదైవాహమ్ అక్షతః । తృతీయో నిశ్చయశ్ చేత్థం మోక్షాయైవ రఘూద్వహ
ఈ జగత్తులోని అన్ని వస్తువులలో అసలు తత్త్వమై, ఎప్పుడూ చెదరని నేను ఉన్నాను. రఘువంశీయుడా, ఈ మూడవ నిశ్చయం కూడా మోక్షానికే దారి చూపుతుంది.
అహం జగచ్ చాసద్ ఇదం శూన్యం వ్యోమసమం సదా । ఏవమ్ ఏష చతుర్థో ఽపి నిశ్చయో మోక్షసిద్ధయే
నేను, ఈ జగత్తు రెండూ అసత్యమే; ఇది శూన్యంగా, ఎప్పుడూ ఆకాశంలా ఉంది. ఇలాంటిది నాలుగవ నిశ్చయం కూడా మోక్షాన్ని సాధించడానికి ఉపయుక్తం.
నిశ్చయేషు చతుర్ష్వ్ ఏవం బన్ధాయ ప్రథమస్ స్మృతః । త్రయో మోక్షాయ కథితాశ్ శుద్ధభావనయోమ్భితాః
ఈ నాలుగు నిశ్చయాలలో మొదటిదాన్ని బంధానికి కారణమని గుర్తించారు. మిగతా మూడు నిశ్చయాలు పవిత్రమైన భావనతో మోక్షానికి దారితీసేవిగా చెప్పబడ్డాయి.
ఏతేషాం ప్రథమః ప్రోతస్ తృష్ణయా బన్ధయోగ్యయా । శుద్ధతృష్ణాస్ త్రయస్ స్వచ్ఛా జీవన్ముక్తా విలాసినః
ఇవాటిలో మొదటి నిశ్చయం తృష్ణతో కూడినది, బంధానికి అనుకూలంగా ఉంటుంది. మిగతా మూడు పవిత్రమైన తృష్ణతో, స్వచ్ఛంగా జీవన్ముక్తుల ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాయి.
సర్వమ్ ఆత్మాహమ్ ఏవేతి నిశ్చయో యో మహామతే । తమ్ ఆదాయ విషాదాయ న భూయో యాతి తే మతిః
ఓ మహామతివంతుడా, 'ఈ ప్రపంచం అంతా నేనే' అనే నిశ్చయంతో ఉంటే, నీ మనస్సు ఇక మళ్లీ దుఃఖానికి లోనవదు.
తిర్యగ్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్తాచ్ చ వ్యాపకో మహిమాత్మనః । సర్వమ్ ఆత్మేతి తేనాన్తర్ నిశ్చయేన న బధ్యసే
ఈ ఆత్మ యొక్క మహిమ అడ్డంగా, పైకి, కిందకి అన్నిచోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది. 'అన్నీ ఆత్మే' అనే నమ్మకంతో ఉంటే, నువ్వు లోపల ఏ బంధనానికీ గురి కావు.
శూన్యం ప్రకృతిమాయే చ బ్రహ్మ విజ్ఞానమ్ ఇత్య్ అపి । శివః పురుష ఈశేతి నిత్యమ్ ఆత్మైవ కథ్యతే
శూన్యం, ప్రకృతి, మాయ, బ్రహ్మం, జ్ఞానం, శివుడు, పురుషుడు, ఈశ్వరుడు—ఇవి అన్నీ ఎప్పుడూ ఆత్మే అని చెప్పబడతాయి.
సదా సర్వం సద్ ఏవేదం నేహ ద్విత్వాన్యతే క్వచిత్ । విద్యతే విద్యయా వ్యాప్తం జగన్ నేతరయాన్ధయా
ఈ లోకంలో ఎప్పుడూ అన్నీ ఒకటే; ఇక్కడ ఎక్కడా ద్వైతం లేదా వేరొకదనం లేదు. ఈ జగత్తు జ్ఞానంతో నిండిపోయి ఉంది, అజ్ఞానంతో కాదు.
ఆపాతాలమ్ అనన్తాత్మా పూరితో ఽమ్బుభిర్ అమ్బుధిః । ఆబ్రహ్మస్తమ్బపర్యన్తం జగద్ ఆపూర్ణమ్ ఆత్మనా
అంబుధి అనగా సముద్రం అంతా, లోతైన పాతాళం వరకు నీటితో నిండిపోయినట్లే, ఈ జగత్తు బ్రహ్మ నుండి చిన్న గడ్డి వరకు అంతా పరమాత్మ స్వరూపంతో నిండిపోయి ఉంది.
ఋతం సర్వమ్ ఇదం నిత్యం నానృతం విద్యతే క్వచిత్ । వార్య్ ఏవ సకలో ఽమ్భోధిర్ న తరఙ్గాదయః పృథక్
ఈ సృష్టిలో ఉన్నదంతా నిజమే, శాశ్వతమే; ఎక్కడా అసత్యం లేదు. సముద్రం అంతా నీటే, అలలు మొదలైనవి నీటికి వేరయినవిగా లేవు.
పృథక్ కటకకేయూరనూపురాది న కాఞ్చనాత్ । భిన్నాస్ తరుతృణాకారకోటయశ్ చైవ నాత్మనః
వేర్వేరు కంకణాలు, కేయూరాలు, నూపురాలు మొదలైనవి బంగారానికి వేరుగా లేవు. అలాగే, అనేక రకాల చెట్లు, గడ్డి మొదలైనవి కూడా ఆత్మకు వేరుగా లేవు.
ద్వైతాద్వైతసముద్భేదైర్ జగన్నిర్మాణలీలయా । పరమాత్మమయీ శక్తిర్ అద్వైతైవ విజృమ్భతే
ద్వైతం, అద్వైతం అనే భేదాలతో జగత్తు సృష్టి లీల జరుగుతున్నా, ఆ పరమాత్మ స్వరూపమైన శక్తి ఎప్పుడూ ఒక్కటే, అద్వితీయమే ప్రబలంగా వెలుగుతుంది.
ఆత్మీయే పరకీయే చ సర్వస్మిన్న్ ఏవ సర్వదా । నష్టే వోపచితే కార్యే సుఖదుఃఖే గృహాణ మా
మనది, పరది అనే భావన లేకుండా, ఏ విషయములోనైనా, ఎప్పుడైనా, పోయినదైనా, వచ్చినదైనా, సుఖములోనైనా, దుఃఖములోనైనా — ఏదీ మనదని పట్టుకోకూడదు, ఏదీ మనకాదని వదిలిపెట్టకూడదు.