నిర్మూలకలనాం కృత్వా వాసనాం యః క్షయం గతః । నేయత్యాగమయం విద్ధి ముక్తం తం రఘునన్దన
రఘువంశానికి ఆనందంగా ఉన్నవాడా, అన్ని ఊహలను పూర్తిగా తొలగించి, వాసనలను పూర్తిగా నశింపజేసినవాడే నిజంగా ముక్తుడు, విరక్తుడని తెలుసుకో.
ధ్యేయం తం వాసనాత్యాగం కృత్వా తిష్ఠన్తి లీలయా । జీవన్ముక్తా మహాత్మానస్ సుజనా జనకా ఇవ
ధ్యేయాన్ని, వాసనలను సులభంగా వదిలేసి, జీవన్ముక్తులైన మహాత్ములు, జనకుడు వంటి మంచి వారు, నిర్లిప్తంగా ఉంటారు.
నేయం తు వాసనాత్యాగం కృత్వోపశమమ్ ఆగతాః । విదేహముక్తాస్ తిష్ఠన్తి బ్రహ్మణ్య్ ఏవ పరాపరే
వాసనలను పూర్తిగా వదిలేసి, పరిపూర్ణ శాంతిని పొందిన వారు, శరీరాన్ని దాటి ముక్తి పొందినవారిగా, పరబ్రహ్మంలోనే స్థిరంగా ఉంటారు.
ద్వావ్ ఏతౌ రాఘవ త్యాగౌ సమౌ ముక్తపదస్థితౌ । ద్వావ్ ఏవ బ్రహ్మతాం యాతౌ ద్వావ్ ఏవ విగతజ్వరౌ
రాఘవా, ఈ రెండు రకాల వ్రతాలు సమంగా ముక్తి స్థితిలో నిలుస్తాయి. రెండూ బ్రహ్మ స్థితిని పొందుతాయి, రెండూ బాధల నుండి పూర్తిగా విముక్తి పొందుతాయి.
ముక్తావ్ ఉత్తమవిశ్వాసే కేవలం విమలే ఽనఘ । ఏకస్ స్థితస్ స్ఫురద్దేహశ్ శాన్తదేహస్ స్థితో ఽపరః
పరిశుద్ధమైన, అత్యున్నత విశ్వాసంతో ఇద్దరూ ముక్తి పొందుతారు, పాపరహితుడా. ఒకరు ప్రకాశవంతమైన దేహంతో ఉంటారు, మరొకరు శాంతమైన దేహంతో స్థిరంగా ఉంటారు.
ఏకస్ సదేహో నిర్ముక్తస్ తిష్ఠత్య్ అపగతజ్వరః । త్యక్తదేహో విముక్తో ఽన్యో వర్తతే ఽనేయవాసనః
ఒకరు శరీరం ఉన్నప్పటికీ బాధల నుండి విముక్తుడై ఉంటారు. మరొకరు శరీరం విడిచిపెట్టి, అన్ని వాసనల నుండి విముక్తుడై ఉంటారు.
ఆపతత్సు యథాకాలం సుఖదుఃఖేష్వ్ అనారతమ్ । న హృష్యతి గ్లాయతి వా యస్ స ముక్త ఇహోచ్యతే
ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ ఎప్పుడూ ఆనందించని, నిరుత్సాహపడని వాడే ఈ లోకంలో ముక్తుడని పిలవబడతాడు.
ఈప్సితానీప్సితే న స్తో యస్యాన్తర్ వస్తుదృష్టిషు । సుషుప్తవద్ యశ్ చలతి స ముక్త ఇతి కథ్యతే
ఎవరైనా మనసులో ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, ఇతర వస్తువులను చూసినా, అవన్నీ కలలో లేనట్టు, నిద్రలో ఉన్నట్టు, ఏమీ పట్టించుకోకుండా ఉంటే, అతడిని నిజమైన విముక్తుడు అంటారు.
హేయోపాదేయకలనే మమేత్య్ అహమ్ ఇహేతి చ । యస్యాన్తస్ సమ్పరిక్షీణే స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఏ మనిషిలోనైనా తీసుకోవాలి, వదలాలి అనే భావాలు, 'ఇది నాది', 'నేనే ఈవాణ్ని' అనే భావాలు పూర్తిగా పోయి ఉంటాయో, అతడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
హర్షామర్షభయక్రోధకామకార్పణ్యదృష్టిభిః । న పరామృశ్యతే యో ఽన్తస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరికి ఆనందం, అసహనం, భయం, కోపం, కోరిక, కంజత్వం వంటి భావాలు లోపల ఏమాత్రం తాకవో, అతడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
సుషుప్తవత్ ప్రశమితభావవృత్తినా స్థితం సదా జాగ్రతి యేన చేతసా । కలాన్వితో విధుర్ ఇవ యస్ సదా ముదా నిషేవ్యతే ముక్త ఇతీహ స స్మృతః
ఎవరి మనసు నిద్రలో లాగ ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా, అలసట లేకుండా ఉండునో, ఆ మనిషి జాగ్రత్తగా ఉన్నా కూడా, చంద్రుడు తానెంతో ఆనందంగా వెలిగిపోతున్నట్టు, అందరూ సేవించే వ్యక్తిగా ఉంటే, అతడిని ఇక్కడ విముక్తుడు అంటారు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
మహర్షి ఇలా చెప్పిన తరువాత ఆ రోజు సాయంత్రం వైపు సాగింది. సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు. అప్పటికి సూర్యుని మిగిలిన కిరణాలు కూడా వారితో పాటు వెళ్లాయి.
విదేహముక్తా యే రామ తే గిరామ్ ఇహ గోచరే । నైవ తిష్ఠన్తి తస్మాత్ త్వం జీవన్ముక్తాన్ ఇమాఞ్ శృణు
రామా, మరణానంతరం విముక్తులైన వారు మాటలకు అందుబాటులో ఉండరు. అందువల్ల, ఈ లోకంలో జీవించి విముక్తుల లక్షణాలు ఇప్పుడు విను.
ప్రకృతాన్య్ ఏవ కార్యాణి యయారఞ్జితయాచ్ఛయా । క్రియన్తే తృష్ణయేమాని తాం జీవన్ముక్తతాం విదుః
ప్రకృతిసిద్ధంగా జరిగే పనులు, కోరికల వలయంతో రంగు పులుముకున్నట్టు ఉంటాయి. ఈ పనులు తృష్ణ వల్ల జరుగుతాయి. అలాంటి స్థితినే జీవన్ముక్తి అంటారు.
యా స్థితిస్ తృష్ణయా జన్తోర్ బాహ్యార్థే బద్ధభావయా । తం బన్ధమ్ ఆహుర్ ఆచార్యాస్ సంసారనిగడం దృఢమ్
బాహ్య విషయాలపై తృష్ణతో బంధించబడిన స్థితిని గురువులు బంధనమని అంటారు. అదే సంసార బంధం గట్టిగా పట్టుకునే సంకెళ్లు.
నూనమ్ ఉజ్ఝితసఙ్కల్పా హృది బాహ్యే విహారిణీ । వాసనా యోదితా సేహ జీవన్ముక్తశరీరిణీ
మనసులో సంకల్పాలు వదిలేసి, లోపల బయట స్వేచ్ఛగా తిరుగుతూ, వాసనలను అదుపులో పెట్టుకున్నప్పుడు, అలాంటి శరీరంలో జీవన్ముక్తి స్థితి ఉంటుంది.
బాహ్యార్థవ్యసనోచ్ఛూనా తృష్ణా బద్ధేతి రాఘవ । సర్వార్థవ్యసనోన్ముక్తా తృష్ణా ముక్తేతి కథ్యతే
బాహ్య విషయాలపై ఆసక్తి పెరిగిన తృష్ణనే బంధనమని, అన్ని విషయాలపై ఆసక్తి లేని తృష్ణనే ముక్తి అని, రాఘవా, తెలుసుకో.
పూర్వం యస్యాస్ తు తృష్ణాయా వర్తమానే చ శాశ్వతీ । నిర్దుఃఖతా నిష్కలతా సా ముక్తైవ బుధైస్ స్మృతా
మునుపు ఉన్నా, ఇప్పుడూ ఎప్పటికీ ఉండే తృష్ణ, బాధలూ కలుషతలు లేని తృష్ణయే ముక్తి అని జ్ఞానులు అంటారు.
ఇదమ్ అస్తు మమేత్య్ అన్తర్ యైషా రాఘవ భావనా । తాం తృష్ణాం శృఙ్ఖలాం విద్ధి కలనాం చ మహామతే
ఇది నా దై ఉండాలి అని లోపల కలిగే ఆలోచన, రాఘవా, తృష్ణ అనే గొలుసు. ఇదే గొప్ప బంధమని, మహామతి, తెలుసుకో.
తామ్ ఏతాం సర్వభావేషు సత్స్వ్ అసత్సు చ సర్వదా । సన్త్యజ్య పరమోదారం పదమ్ ఏతి మహామనాః
ఎటువంటి ప్రాణుల్లోనైనా, ఉన్నవాటిలోనైనా, లేనివాటిలోనైనా, ఆ కోరికను ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టిన మహాత్ముడు, అత్యున్నతమైన, గొప్ప స్థితిని పొందుతాడు.
బన్ధాశామ్ అథ మోక్షాశాం సుఖదుఃఖదశామ్ అపి । త్యక్త్వా సదసదాశాం చ తిష్ఠాక్షుబ్ధమహాబ్ధివత్
బంధనానికి, విముక్తికి, సుఖదుఃఖాలకు, నిజమైనదానికి, అబద్ధమైనదానికి సంబంధించిన ఆశలను వదిలేసి, ఒక మహాసముద్రంలా అశాంతిగా ఉండాలి.
అజరామరమ్ ఆత్మానం బుద్ధ్వా బుద్ధిమతాం వర । జరామరణశఙ్కాభిర్ మా మనః కలుషం కృథాః
నీవు వృద్ధాప్యమూ, మరణమూ లేని, అమరుడివని తెలుసుకో. ఓ జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా, వృద్ధాప్యమూ మరణమూ అనే భయాలతో నీ మనసు మలినపడనీయవద్దు.
పదార్థజాతం నేదం తే నాయమ్ అప్య్ అసి రాఘవ । కిఞ్చిత్ తదన్యద్ ఏవేదమ్ అన్య ఏవాసి శాశ్వతః
ఈ పదార్థాల సముదాయం నీది కాదు, నీవు కూడా ఇది కాదురాఘవా. ఇది వేరే విషయం, నువ్వు శాశ్వతంగా వేరే వాడవు.
అసదభ్యుత్థితే విశ్వే సత్యే వా సతతం స్థితే । త్వయి తత్తామ్ ఉపగతే తృష్ణాయాస్ సఙ్గమః కుతః
ఈ జగత్తు అసత్యం నుండి పుట్టినా, లేదా ఎప్పుడూ సత్యంలోనే నిలిచినా, నువ్వు ఆ సత్యాన్ని పొందినప్పుడు, ఆశల వల్ల కలిగే అలసట నీకు ఎలా కలుగుతుంది?
అన్యశ్ చ రామ మనసి పురుషస్య విచారిణః । జాయతే నిశ్చయస్ సాధో స్ఫారాకారశ్ చతుర్విధః
రామా, విచక్షణ కలిగిన మనిషి మనసులో, నాలుగు విధాలుగా విస్తారంగా ఉండే దృఢమైన నమ్మకం కలుగుతుంది.
ఆపాదమస్తకమ్ అహం మాతాపితృవినిర్మితః । ఇత్య్ ఏకో నిశ్చయో రామ బన్ధాయాసద్విలోకనాత్
రామా, "నేను తల నుండి పాదాల వరకు తల్లిదండ్రులు సృష్టించినవాడిని" అనే నమ్మకం ఒకటి ఉంటుంది. ఇది అసత్యాన్ని చూసే కారణంగా బంధనానికి దారితీస్తుంది.
అతీతస్ సర్వభావేభ్యో వాలాగ్రాద్ అప్య్ అహం తనుః । ఇతి ద్వితీయో మోక్షాయ నిశ్చయో జాయతే సతామ్
ప్రతీ జీవితోను, ఒక్క వెంట్రుకంతైనా తేడా ఉన్న శరీరం నేనే అని భావించడం రెండవ నమ్మకం. ఇది మంచివారిలో మోక్షానికి కారణమవుతుంది.
జగజ్జాలపదార్థాత్మా సర్వదైవాహమ్ అక్షతః । తృతీయో నిశ్చయశ్ చేత్థం మోక్షాయైవ రఘూద్వహ
ఈ జగత్తులోని అన్ని వస్తువులలో అసలు తత్త్వమై, ఎప్పుడూ చెదరని నేను ఉన్నాను. రఘువంశీయుడా, ఈ మూడవ నిశ్చయం కూడా మోక్షానికే దారి చూపుతుంది.
అహం జగచ్ చాసద్ ఇదం శూన్యం వ్యోమసమం సదా । ఏవమ్ ఏష చతుర్థో ఽపి నిశ్చయో మోక్షసిద్ధయే
నేను, ఈ జగత్తు రెండూ అసత్యమే; ఇది శూన్యంగా, ఎప్పుడూ ఆకాశంలా ఉంది. ఇలాంటిది నాలుగవ నిశ్చయం కూడా మోక్షాన్ని సాధించడానికి ఉపయుక్తం.
నిశ్చయేషు చతుర్ష్వ్ ఏవం బన్ధాయ ప్రథమస్ స్మృతః । త్రయో మోక్షాయ కథితాశ్ శుద్ధభావనయోమ్భితాః
ఈ నాలుగు నిశ్చయాలలో మొదటిదాన్ని బంధానికి కారణమని గుర్తించారు. మిగతా మూడు నిశ్చయాలు పవిత్రమైన భావనతో మోక్షానికి దారితీసేవిగా చెప్పబడ్డాయి.