తృష్ణయాశయకౌశిక్యా హృద్య్ అమఙ్గలభూతయా । రూఢయా భగవాన్ ఏష విష్ణుర్ వామనతాం గతః
హృదయంలో దాహం బలంగా పాతుకుపోయి, మనకు అనర్థాన్ని కలిగించేలా ఉండిపోతే, ఆ దాహం ప్రభావంతో మహావిష్ణువు కూడా వామనరూపాన్ని ధరించాల్సి వస్తుంది.
కయాచిద్ ఏవ దైవిక్యా హృది గ్రథితయానయా । తృష్ణయా భ్రామ్యతే వ్యోమ్ని రజ్జ్వేవార్కో ఽన్వహం కిల
దేవతల కృప వల్ల అయినా, హృదయంలో దాహం గట్టిగా కట్టుబడితే, ఆ దాహం వల్ల సూర్యుడు కూడా ఆకాశంలో ప్రతి రోజు తాడుతో కట్టినట్టు తిరుగుతుంటాడు.
సర్వదుఃఖమయాకారాం కారాం జగతి జీవతః । తృష్ణాం పరిహర క్రూరామ్ ఉరగీమ్ ఇవ దూరతః
ఈ లోకంలో జీవులకు అన్ని బాధలు, బందనాలకూ మూలకారణమైన దాహాన్ని, విషసర్పాన్ని ఎలా దూరంగా వదిలేస్తామో అలా దూరంగా పారద్రోలాలి.
తృష్ణయా పవనా వాన్తి శైలాస్ తిష్ఠన్తి తృష్ణయా । తృష్ణయైవ ధరా ధాత్రీ త్రైలోక్యం తృష్ణయా వృతమ్
తాగుబోతు కోరిక వల్లే గాలులు ఊదుతుంటాయి; అదే కోరిక వల్లే కొండలు నిలిచుంటాయి; అదే కోరికతో ఈ భూమి నిలబడింది; మూడు లోకాలు కూడా ఈ కోరికతోనే కప్పబడి ఉన్నాయి.
సర్వైవ లోకయాత్రేయం ప్రోతా తృష్ణావరత్రయా । రజ్జుబద్ధా విముచ్యన్తే తృష్ణాబద్ధా న కేచన
ఈ లోక జీవనం అంతా కోరిక అనే దారంతో నడుస్తోంది; మనిషి తాడుతో కట్టబడ్డవాడు విడిపోవచ్చు, కానీ కోరికతో కట్టబడ్డవాడు ఎవ్వరూ విడిపోలేరు.
తస్మాద్ రాఘవ తృష్ణాం త్వం త్యజ సఙ్కల్పవర్జనాత్ । మనస్ సఙ్కల్పకం నాస్తి నిర్ణీతమ్ ఇతి యుక్తితః
కాబట్టి రాఘవా, నువ్వు అన్ని ఊహల్ని వదిలేసి ఆ కోరికను త్యజించు; మనసుకు ఊహలు సృష్టించేవాడు ఎవరూ లేడని తర్కపూర్వకంగా తేలింది.
అయం నామాహమ్ ఇత్య్ ఏవ ప్రథమం తావద్ ఆశయే । మా దురాశాం మహాబాహో సఙ్కల్పయ తమోమయీమ్
ముందుగా 'నేను ఈ పేరుతో ఉన్నాను' అనే భావన వస్తుంది; మహాబాహువా, నీవు అర్థంలేని, చీకటి నిండిన ఆశలను ఊహించవద్దు.
ఏతాం దుఃఖప్రసవినీమ్ అనాత్మన్య్ ఆత్మభావనామ్ । న భావయసి చేద్ రామ తద్ బహుజ్ఞేషు గణ్యసే
రామా, నీవు ఆత్మ కాదనిపించే దానిలో ఆత్మ భావనను పెంచుకోకపోతే, అది బాధలకు మూలంగా ఉంటుంది. అలా చేస్తే నీవు జ్ఞానులు అన్నివురిలో ఒకడిగా పరిగణించబడతావు.
ఏనామ్ అహమ్భావమయీమ్ అపుణ్యాం ఛిత్త్వా స్వయమ్భావశలాకయైవ । స్వభావనాం భవ్య భవాన్తభూమౌ భవాభిభూతాఖిలభీతిభూతిః
ఈ అహంకారంతో కూడిన, పుణ్యం లేని 'నేను' అనే భావనను, స్వయంగా తెలిసిన జ్ఞానంతో పూర్తిగా తొలగించు. అప్పుడు, మార్పులన్నింటి చివర నీ సహజ స్వరూపంలో స్థిరమై, అన్ని భయాలు, బాధలు నిన్ను తాకవు.
అతిగమ్భీరమ్ ఏతత్ తు భగవన్ వచనం తవ । యద్ అహఙ్కారతృష్ణే త్వం మా గృహాణేతి వక్షి మామ్
భగవంతుడా, మీరు చెప్పిన మాటలు ఎంతో లోతైనవి. అహంకారం, తృష్ణలను స్వీకరించవద్దని మీరు నన్ను హెచ్చరించడాన్ని నేను గమనించాను.
యద్య్ అహఙ్కారసన్త్యాగం కరోమి తద్ ఇమం ప్రభో । త్యజామి దేహనామానం సన్నివేశమ్ అశేషతః
ప్రభూ, నేను అహంకారాన్ని పూర్తిగా వదిలేస్తే, ఈ శరీరం అనే పేరు, ఆకారాన్ని కూడా పూర్తిగా విడిచిపెడతాను.
జానుస్తమ్భేన మహతా ధార్యతే సుతరుర్ యథా । అహఙ్కారేణ దేహో ఽయం తథైవ కిల ధార్యతే
ఎలా ఒక గొప్ప చెట్టు బలమైన మద్దెతో నిలబడుతుందో, అలాగే ఈ శరీరం కూడా అహంకారంతో నిలబడుతుంది.
అహఙ్కారక్షయే దేహః కిలావశ్యం వినశ్యతి । మూలే క్రకచసంలూనే సుమహాన్ ఇవ పాదపః
అహంకారం పోయినప్పుడు, చెట్టు వేరును కత్తిరించినట్టు, శరీరం తప్పక నశిస్తుంది.
తత్ కథం సన్త్యజామ్య్ ఏనం జీవామి చ కథం మునే । ఏకమ్ అర్థం వినిశ్చిత్య వద మే వదతాం వర
మహర్షీ, ఇది వదిలేసి నేను ఎలా బ్రతకగలను? ఒక స్పష్టమైన మార్గం చెప్పండి, మాట్లాడేవారిలో ఉత్తముడా.
సర్వత్ర వాసనాత్యాగో రామ రాజీవలోచన । ద్వివిధః కథ్యతే తజ్జ్ఞైర్ ధ్యేయో నేయశ్ చ నామతః
రామా, పద్మాక్షుడా, ఎక్కడైనా వాసనలను వదిలిపెట్టడం రెండు విధాలుగా జ్ఞానులు చెబుతారు—ఒకటి ధ్యానం చేయాల్సింది, మరొకటి ఆచరించాల్సింది.
అహమ్ ఏషాం పదార్థానామ్ ఏతే చ మమ జీవితమ్ । నాహమ్ ఏభిర్ వినా కశ్చిన్ న మయైతే వినా కిల
ఈ వస్తువులకు నేను ప్రాణం, ఇవే నాకు ప్రాణం. ఇవి లేకుండా నేను ఏమీ కాదు, నన్ను లేకుండా ఇవి ఉండవు.
ఇత్య్ అన్తర్ నిశ్చయం త్యక్త్వా విచార్య మనసా సహ । నాహం పదార్థస్య న మే పదార్థ ఇతి భావితే
ఈ లోపలి నమ్మకాన్ని వదిలి, మనసుతో ఆలోచిస్తే — నేను ఏ వస్తువికి చెందను, ఏ వస్తువు నాకు చెందదు అని తెలుస్తుంది.
అన్తశ్శీతలయా బుద్ధ్యా కుర్వన్త్యా లీలయా క్రియాః । యో నూనం వాసనాత్యాగో ధ్యేయో నామ స కీర్తితః
లోపల చల్లని బుద్ధితో, ఆటగా పనులు చేస్తూ, వాసనలను వదిలిపెట్టడమే ధ్యేయం అని అంటారు.
సర్వం సర్వికయా బుద్ధ్యా యం కృత్వా వాసనాక్షయమ్ । జహాతి నిర్మనా దేహం స నేయో వాసనాక్షయః
ప్రపంచాన్ని సంపూర్ణంగా గ్రహించి, వాసనలను పూర్తిగా తొలగించి, మమకారం లేకుండా శరీరాన్ని వదిలేవాడు వాసనలను నశింపజేసినవాడిగా చెప్పబడతాడు.
అహఙ్కారమయీం త్యక్త్వా వాసనాం లీలయైవ యః । తిష్ఠతి ధ్యేయసన్త్యాగీ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
అహంకారంతో కూడిన వాసనలను సులభంగా వదిలేసి, ధ్యేయమైనదేదీ లేకుండా ఉండేవాడే జీవన్ముక్తుడు అని అంటారు.
నిర్మూలకలనాం కృత్వా వాసనాం యః క్షయం గతః । నేయత్యాగమయం విద్ధి ముక్తం తం రఘునన్దన
రఘువంశానికి ఆనందంగా ఉన్నవాడా, అన్ని ఊహలను పూర్తిగా తొలగించి, వాసనలను పూర్తిగా నశింపజేసినవాడే నిజంగా ముక్తుడు, విరక్తుడని తెలుసుకో.
ధ్యేయం తం వాసనాత్యాగం కృత్వా తిష్ఠన్తి లీలయా । జీవన్ముక్తా మహాత్మానస్ సుజనా జనకా ఇవ
ధ్యేయాన్ని, వాసనలను సులభంగా వదిలేసి, జీవన్ముక్తులైన మహాత్ములు, జనకుడు వంటి మంచి వారు, నిర్లిప్తంగా ఉంటారు.
నేయం తు వాసనాత్యాగం కృత్వోపశమమ్ ఆగతాః । విదేహముక్తాస్ తిష్ఠన్తి బ్రహ్మణ్య్ ఏవ పరాపరే
వాసనలను పూర్తిగా వదిలేసి, పరిపూర్ణ శాంతిని పొందిన వారు, శరీరాన్ని దాటి ముక్తి పొందినవారిగా, పరబ్రహ్మంలోనే స్థిరంగా ఉంటారు.
ద్వావ్ ఏతౌ రాఘవ త్యాగౌ సమౌ ముక్తపదస్థితౌ । ద్వావ్ ఏవ బ్రహ్మతాం యాతౌ ద్వావ్ ఏవ విగతజ్వరౌ
రాఘవా, ఈ రెండు రకాల వ్రతాలు సమంగా ముక్తి స్థితిలో నిలుస్తాయి. రెండూ బ్రహ్మ స్థితిని పొందుతాయి, రెండూ బాధల నుండి పూర్తిగా విముక్తి పొందుతాయి.
ముక్తావ్ ఉత్తమవిశ్వాసే కేవలం విమలే ఽనఘ । ఏకస్ స్థితస్ స్ఫురద్దేహశ్ శాన్తదేహస్ స్థితో ఽపరః
పరిశుద్ధమైన, అత్యున్నత విశ్వాసంతో ఇద్దరూ ముక్తి పొందుతారు, పాపరహితుడా. ఒకరు ప్రకాశవంతమైన దేహంతో ఉంటారు, మరొకరు శాంతమైన దేహంతో స్థిరంగా ఉంటారు.
ఏకస్ సదేహో నిర్ముక్తస్ తిష్ఠత్య్ అపగతజ్వరః । త్యక్తదేహో విముక్తో ఽన్యో వర్తతే ఽనేయవాసనః
ఒకరు శరీరం ఉన్నప్పటికీ బాధల నుండి విముక్తుడై ఉంటారు. మరొకరు శరీరం విడిచిపెట్టి, అన్ని వాసనల నుండి విముక్తుడై ఉంటారు.
ఆపతత్సు యథాకాలం సుఖదుఃఖేష్వ్ అనారతమ్ । న హృష్యతి గ్లాయతి వా యస్ స ముక్త ఇహోచ్యతే
ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ ఎప్పుడూ ఆనందించని, నిరుత్సాహపడని వాడే ఈ లోకంలో ముక్తుడని పిలవబడతాడు.
ఈప్సితానీప్సితే న స్తో యస్యాన్తర్ వస్తుదృష్టిషు । సుషుప్తవద్ యశ్ చలతి స ముక్త ఇతి కథ్యతే
ఎవరైనా మనసులో ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, ఇతర వస్తువులను చూసినా, అవన్నీ కలలో లేనట్టు, నిద్రలో ఉన్నట్టు, ఏమీ పట్టించుకోకుండా ఉంటే, అతడిని నిజమైన విముక్తుడు అంటారు.
హేయోపాదేయకలనే మమేత్య్ అహమ్ ఇహేతి చ । యస్యాన్తస్ సమ్పరిక్షీణే స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఏ మనిషిలోనైనా తీసుకోవాలి, వదలాలి అనే భావాలు, 'ఇది నాది', 'నేనే ఈవాణ్ని' అనే భావాలు పూర్తిగా పోయి ఉంటాయో, అతడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.
హర్షామర్షభయక్రోధకామకార్పణ్యదృష్టిభిః । న పరామృశ్యతే యో ఽన్తస్ స జీవన్ముక్త ఉచ్యతే
ఎవరికి ఆనందం, అసహనం, భయం, కోపం, కోరిక, కంజత్వం వంటి భావాలు లోపల ఏమాత్రం తాకవో, అతడిని జీవన్ముక్తుడు అంటారు.