చిత్తతాశృఙ్ఖలామ్ ఏనాం స్వరూపజ్ఞానయుక్తిభిః । బలాచ్ ఛిత్త్వా మహాబాహో స్వాత్మసింహం విమోచయ
నీ సహజ స్వరూప జ్ఞానంతో కలిగే వివేకంతో, ఈ మనస్సు సంకెళ్ళను బలవంతంగా తెంచి, మహాబాహువైన రామా, నీలోని సింహాన్ని విముక్తి చేయు.
పరమాత్మదశాం త్యక్త్వా చేత్యం పరిపతన్ మలమ్ । యదా గచ్ఛసి సఙ్కల్పం చేత్యం సమ్పద్యసే తదా
పరమాత్మ స్థితిని వదిలి, వస్తువుల పట్ల ఆకర్షణ కలిగి మలినతలో పడిపోతే, ఏ ఆలోచన వచ్చినా, ఆ వస్తువే అవుతావు.
ఆత్మనో వ్యతిరిక్తం సచ్ చేత్యమ్ ఇత్య్ అఙ్గసంవిదా । మనస్ సమ్పద్యతే దుఃఖి క్షీయతే త్యక్తయా తయా
మనశ్శరీరభాగాల జ్ఞానంతో, తనకు భిన్నంగా ఉన్నదే నిజమని భావిస్తే, మనస్సు బాధపడుతుంది; ఆ భావన వదిలేస్తే, అది నశిస్తుంది.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఇత్య్ అన్తస్ సంవిదోదయే । క్వ చేత్తా క్వ చ వా చిత్తం కిం చేత్యం చిన్తనం చ కిమ్
‘ఈ జగత్తంతా ఆత్మే’ అనే అంతర్గత జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఆలోచన ఎక్కడ? మనస్సు ఎక్కడ? వస్తువు ఏమిటి? ధ్యానం ఏమిటి?
అహమ్ ఆత్మేతి జీవో ఽస్మీత్య్ ఏతావచ్ చిత్తకం విదుః । అనేనేదమ్ అనాద్యన్తం దుఃఖం రాఘవ తన్యతే
‘నేనే ఆత్మ’, ‘నేనే జీవుడు’ అనే భావమే మనస్సు అని అంటారు. రాఘవా, దీనివల్ల అంతులేని బాధలు వ్యాపిస్తాయి.
అహమ్ ఆత్మా న జీవాఖ్యాస్ సత్తాస్ సన్తీతరాః క్వచిత్ । ఇత్య్ ఏవ చిత్తోపశమః పరమం సుఖమ్ ఉచ్యతే
నేను ఆత్మనే, జీవుడు కాదు; దీనికి మించిన వాస్తవమైన సత్త్వాలు ఎక్కడా లేవు. మనసు పూర్తిగా నిశ్చలమై, ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినపుడు, అదే పరమానందంగా చెప్పబడుతుంది.
ఆత్మైవేదం జగద్ ఇతి జాతే రాఘవ నిశ్చయే । అసత్తా చేతసో జాతా భవత్య్ ఏవ న సంశయః
రాఘవా! ఈ లోకం అంతా నా ఆత్మే అనే నిశ్చయం కలిగినప్పుడు, మనసులో ఉన్న అసత్య భావన తొలగిపోతుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఏవం సత్యావబోధేన స్వాత్మైవేదమ్ ఇతి స్థితే । మనస్ సుగలితం విద్ధి సూర్యభాసా తమో యథా
ఈ లోకం నా స్వయమైన ఆత్మే అని నిజమైన జ్ఞానంతో స్థిరంగా తెలుసుకున్నపుడు, మనసు పూర్తిగా కరిగిపోతుంది. అది సూర్యకాంతిలో చీకటి పోయినట్లే.
మనస్సర్పశ్ శరీరస్థో యావత్ తావన్ మహద్ భయమ్ । తస్మిన్న్ ఉత్సారితే యోగాద్ భయస్యావసరః కుతః
మనస్సు అనే పాము శరీరంలో ఉన్నంత కాలం, భయం చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. అది యోగబలంతో పారిపోయినప్పుడు, భయానికి ఎక్కడా చోటు ఉండదు.
భ్రాన్తిమాత్రోత్థితశ్ చిత్తవేతాలో భవతానఘ । సమ్యగ్జ్ఞానేన మన్త్రేణ ప్రసభం వినిపాత్యతామ్
ఓ పాపరహితుడా, మనస్సు అనే పిశాచం భ్రమ వల్లే ఉద్భవించింది. దాన్ని సరిగ్గా తెలిసిన జ్ఞానమనే మంత్రంతో బలవంతంగా నశింపజేయాలి.
దేహగేహాద్ గతే చిత్తయక్షే బలవతాం వర । నిరాధిర్ విగతోద్వేగం తిష్ఠ నాస్తి భయం తవ
ఓ బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, మనస్సు అనే పిశాచం ఈ శరీరరూప గృహాన్ని విడిచిపోతే, నీవు ఆధారంలేకుండా, కలవరంలేకుండా ఉండి పో. నీకు ఇక భయం లేదు.
నీరాగ ఏవ నిరుపాఞ్జన ఏవ చాస్మీత్య్ ఏతావతైవ గలితా తవ చిత్తసత్తా । నిర్దుఃఖమ్ ఉత్తమపదం పరమం గతో ఽసి తిష్ఠోపశాన్తసకలైషణ ఏవమ్ అన్తః
నీవు రాగములేని వాడవై, ఏ రంగు లేకుండా ఉన్నప్పుడు, నీ మనస్సు యొక్క స్థితి కరిగిపోతుంది. అప్పుడు నీవు దుఃఖరహితమైన పరమ పదాన్ని పొందినవాడవవు. అలా, అన్ని కోరికలు శాంతించిపోయిన హృదయంతో ఉండిపో.
ఏనామ్ అనుసరన్ రామ చిత్తసత్తామ్ అపావనీమ్ । సంసారబీజకణికాం జీవబన్ధనవాగురామ్
ఓ రామా, ఈ అపవిత్రమైన మనస్సు స్థితిని అనుసరించడం, సంసారానికి విత్తనమైన చిన్న గింజను వెంబడించడమే లాంటిది. ఇది జీవుని బంధించే వలయై ఉంటుంది.
ఆత్మా త్యక్తాత్మరూపాభో మలినామ్ ఆపతన్ దశామ్ । చిన్తాం సమనుసన్ధత్తే ధత్తే చ కలనామలమ్
ఆత్మ తన నిజ స్వరూపాన్ని వదిలేసినప్పుడు, అపవిత్రమైన స్థితిలో పడిపోతుంది. అప్పుడు ఆత్మ చింతల్లో మునిగిపోతుంది, ఎన్నో రకాల ఆలోచనలను అంగీకరిస్తుంది.
మూర్ఛమానా మహామోహదాయినీ భయకారిణీ । తృష్ణా విషలతారూపా మూర్ఛామ్ ఏవ ప్రయచ్ఛతి
తృష్ణ అనే ఆకాంక్ష, మోహాన్ని, భయాన్ని కలిగించే విషవల్లిగా మారి, మనసును మత్తులో పడేస్తుంది.
యదా యదోదేతి తదా మహామోహప్రదాయినీ । తృష్ణా కృష్ణనిశేవేయమ్ అనన్తాన్ధ్యవికారిణీ
ఎప్పుడు తృష్ణ ఉద్భవిస్తుందో, అప్పుడే అది గొప్ప మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. అది అంతం లేని, మారుతూ ఉండే చీకటి రాత్రిలా, అజ్ఞానాన్ని పుట్టిస్తుంది.
కల్పానలశిఖాదాహం సోఢుం శక్తా హరాదయః । తృష్ణానలశిఖాదాహం సోఢుం శక్తా న కేచన
కల్పాంతంలో వచ్చే అగ్నిజ్వాలలను శివుడు వంటి దేవతలు కూడా తట్టుకోగలరు. కానీ తృష్ణ అనే అగ్నిజ్వాలలను ఎవ్వరూ భరించలేరు.
తీక్ష్ణా కృష్ణా సుదీర్ఘా చ వహత్య్ అఙ్గే సదా నిజే । శీతలేవాసుఖోదర్కా ఘోరా తృష్ణాకృపాణికా
తీవ్రంగా, నల్లగా, చాలా కాలం మనలోనే ఉండే ఈ కోరిక అనే కత్తి, బయటకు చల్లగా కనిపించినా, చివరికి భయంకరమైన బాధను తెస్తుంది.
యాన్య్ ఏతాని దురన్తాని దుర్ధరాణ్య్ ఉద్ధతాని చ । తృష్ణావల్ల్యాః ఫలానీహ తాని దుఃఖాని రాఘవ
రాఘవా, ఈ ఆపలేని, అదుపు చేయలేని, ఉన్మాదంగా ఉన్న బాధలన్నీ, కోరిక అనే వల్లి ఫలితాలే.
అదృశ్యైవాత్తి మాంసాస్థిరుధిరాది శరీరకాత్ । మనోబిలవిలీనైషా తృష్ణావనశునీ నృణామ్
కనిపించకపోయినా, కోరిక అనే అడవి కుక్క మన శరీరంలోని మాంసం, ఎముకలు, రక్తం అన్నీ తినేస్తుంది; మనసుతో కలిసిపోయి, మనుషులను మింగేస్తుంది.
క్షణమ్ ఉల్లాసమ్ ఆయాతి క్షణమ్ ఆయాతి శూన్యతామ్ । జడా విదలయత్య్ ఆశు తృష్ణాప్రావృట్తరఙ్గిణీ
ఒక క్షణం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, మరొక క్షణం ఖాళీదనాన్ని తెస్తుంది; వర్షాకాలపు అలలా ఎగిసే ఈ కోరిక, మూర్ఖులను వెంటనే చీల్చి వేస్తుంది.
దృష్టదైన్యో హతస్వాన్తో హతౌజా యాతి నీచతామ్ । ముహ్యతే రౌతి పతతి తృష్ణయాభిహతో జనః
పేదరికం పట్టినవాడు మనసు తెగిపోతాడు, శక్తి తగ్గిపోతుంది, దిగజారిపోతాడు. కోరిక బాధతో అతడు అయోమయానికి లోనవై, ఏడుస్తూ, కూలిపోతాడు.
న స్థితా కోటరే యస్య తృష్ణాకృష్ణభుజఙ్గమీ । తస్య ప్రాణానిలాస్ స్వస్థాః పుంసో హృదయరన్ధ్రగాః
యావనికీ హృదయంలో కోరిక అనే పాము దాచుకోలేదో, అతని ప్రాణవాయువు ప్రశాంతంగా, హృదయ రంధ్రాల ద్వారా సజావుగా సాగిపోతుంది.
నూనమ్ అస్తఙ్గతో యత్ర తృష్ణాకృష్ణనిశాక్రమః । పుణ్యాని తత్ర వర్ధన్తే శుక్లపక్ష ఇవేన్దవః
ఎక్కడ కోరిక అనే చీకటి నిజంగా మాయమైందో, అక్కడ పుణ్యాలు పెరుగుతాయి; అది శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్టు.
యో న తృష్ణాఘుణావల్యా క్షతః పురుషపాదపః । పుణ్యప్రసూనేన సదా సో ఽవభాతి వికాసినా
కోరికల పాము చుట్టుకోని మనిషి వృక్షం ఎప్పుడూ పుణ్యపుష్పాలతో వికసిస్తూ ప్రకాశిస్తుంది.
అనన్తాకులకల్లోలా వివర్తావర్తసఙ్కులా । ప్రవహత్య్ ఆశయారణ్యే తృష్ణామోహనదీ నృణామ్
అనంతమైన అలలతో, తిరుగుల ముంగిట్లతో కలిసిన మాయ అనే నది, మనుషుల కోరికల అరణ్యంలో ప్రవహిస్తుంది.
తృష్ణయేమే జనాస్ సర్వే సూత్రయన్త్రపతత్రివత్ । ఉహ్యన్తే ప్రవిశీర్యన్తే సంహ్రియన్తే చ భూరిశః
ఈ లోకంలో ఉన్న అందరూ తపస్విలా త్రిష్ణ వల్ల సూత్రాలపై నడిచే బొమ్మల్లా ఊపిరాడకుండా తిప్పబడుతూ, విడిపోయి, మళ్లీ కలిసిపోతూ ఉంటారు.
మూలాన్య్ అపి సుసూక్ష్మాపి కఠినాయసకర్కశా । తృష్ణా పరశుధారేవ లగన్తీ వినికృన్తతి
ఎంత బలమైన, సూక్ష్మమైన వేరైనా, త్రిష్ణ అనే కత్తి తాకితే తేలికగా కోసిపడిపోతుంది.
నిపతత్య్ అవటే మూఢస్ తృష్ణామ్ అనుసరఞ్ జనః । నీలామ్ అనుపతఞ్ శ్వభ్రతృణశాఖాం యథైణకః
మూఢుడు త్రిష్ణను వెంబడిస్తూ, గడ్డి తినేందుకు పరిగెత్తే జింకలా, గోతిలో పడిపోతాడు.
నాపన్ నాపి జరా న క్షుత్ తథా జరయతి క్షణాత్ । యథా జరయతి క్షామం తృష్ణా హృదయరూపికా
గాలి, వృద్ధాప్యం, ఆకలి — ఇవేవీ మనసులో ఉండే దాహాన్ని అంత త్వరగా తినివేయవు. మన హృదయంలో దాహం ఉండగా, అది ఎంత వేగంగా మనల్ని క్షీణింపజేస్తుందో వేరే ఏదీ చేయదు.