జడేన మూకేనాన్ధేన నిహతో మనసాపి యః । మన్యే స దహ్యతే మూఢః పూర్ణచన్ద్రమరీచిభిః
మందబుద్ధి, మూగ, అంధమైన మనస్సు వల్లే ఎవడు పడిపోతాడో, అలాంటి మూర్ఖుడు పూర్ణచంద్రుని కిరణాలతో కూడా కాలిపోతాడని నేను భావిస్తున్నాను.
విద్యమానో హి యశ్ శూరో లోకస్ తేనాభిభూయతే । అవిద్యమానమ్ ఏవేదం హన్త్య్ అతో ముగ్ధతోదితా
నిజంగా, బలమైనవాడు, ఉన్నవాడు ఈ లోకాన్ని జయిస్తాడు. కాని లేనిది, తెలియని మోహం వల్ల మాత్రమే నాశనం చేస్తుంది.
మిథ్యాసఙ్కల్పకలితం మిథ్యైవ స్థితిమ్ ఆగతమ్ । అన్విష్టమ్ అపి నో దృష్టం కా తస్య కిల శక్తతా
అసత్యమైన ఊహలతో ఏర్పడింది, అబద్ధంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఎంత వెతికినా కనిపించదు. అలాంటిది నిజంగా ఏమి చేయగలదు?
అహో ను ఖలు చిత్రేయం మాయామయవిధాయినీ । చేతసాప్య్ అతిలోలేన లోకో యద్ అభిభూయతే
ఓహో, ఈ సృష్టి ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉందో చూడండి! ఇది మాయతో తయారైందిగా, ఎంత చంచలమైన మనస్సైనా దీనికి లోబడిపోతుంది.
మౌర్ఖ్యం సర్వాపదాం నిష్ఠా కా హి నాపద్ అజానతః । పశ్య మౌర్ఖ్యాద్ ఇయం సృష్టిర్ అజాతేనైవ జన్యతే
మూర్ఖత్వమే అన్ని కష్టాలకు మూలం. తెలియని వారికి ఎలాంటి అపాయమూ రాదు? చూడండి, మూర్ఖత్వం వల్లనే ఈ సృష్టి జన్మించిందని తెలుస్తోంది.
హా కష్టమ్ అతిముగ్ధేయం సృష్టిర్ మౌర్ఖ్యవశం గతా । అసతైవ యద్ ఏతేన జీవేనాప్య్ ఉపతాప్యతే
అయ్యో! ఈ సృష్టి ఎంత దురదృష్టకరంగా ఉందో. మూర్ఖత్వానికి లోనై, అసలు లేనిది కూడా జీవిని బాధిస్తోంది.
మన్యే మూర్ఖమయీ సృష్టిర్ ఇయమ్ అత్యన్తపేలవా । తరఙ్గాసిప్రహారేణ కణశః పరిశీర్యతే
నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ సృష్టి మూర్ఖత్వంతో నిండినదిగా, చాలా బలహీనంగా ఉంది. వివేకం అనే ఖడ్గంతో తాకితే, ఇది తక్కువ తక్కువగా కూలిపోతుంది.
నీలాబ్జనాలపాతేన యన్త్రేణేవ విదీర్యతే । ఇన్దోర్ ఆభోగపూర్ణస్య కరస్పర్శేన ముహ్యతే
నీలపు కమల దండతో కొట్టినట్టు అది చీలిపోతుంది; పూర్ణ చంద్రుని చేతి తాకిడితో అది మత్తులో పడిపోతుంది.
రిపుభిర్ నయనోన్ముక్తైర్ దృష్టిసూత్రైర్ నిబధ్యతే । సఙ్కల్పకృతయా శూరసేనయా పరిభూయతే
శత్రువుల కన్నుల నుండి వచ్చిన చూపుల తాడులతో అది కట్టబడుతుంది; ఊహతో ఏర్పడిన వీర సేన చేత అది జయించబడుతుంది.
యస్మాత్ కిలేయం మనసా న స్థితేనైవ కుత్రచిత్ । కల్పితేన ముధాన్యేన కృపణేన విహన్యతే
ఈ సృష్టి ఎప్పుడూ మనసులో నిలబడదు; ఊహతో కల్పించిన, వ్యర్థమైన, దయనీయమైన మనసు చేత అది నాశనం అవుతుంది.
మూర్ఖలోకమయీ సృష్టిర్ మన ఏవాసదుత్థితమ్ । యా శక్తా న వశీకర్తుం న సా రామోపదిశ్యతే
మూర్ఖుల లోకంతో కూడిన ఈ సృష్టి, అసత్యమైన మనసు నుండే పుట్టింది; దాన్ని వశపరచలేని దాన్ని రాముడు బోధించడు.
అభిజాతస్వరూపైషా ప్రజ్ఞాక్షోదేషు న క్షమా । నోపదేశగిరాం యోగ్యా పరిపూర్ణేవ సంస్థితా
ఈ బుద్ధి తన సహజ స్వభావం వల్ల, జ్ఞానపు సూక్ష్మ తరంగాలను గ్రహించలేకపోతుంది; ఉపదేశపు మాటలకు కూడా అనుకూలంగా ఉండదు, అది పూర్తిగా స్థిరమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
బిభేత్య్ ఏషా హి వీణాయాస్ తన్త్రీగుణతనుధ్వనేః । బన్ధోర్ అపి సనిద్రస్య బిభేతి వదనద్యుతేః
ఇది వీణ తంతుల నుండి వచ్చే మృదువైన ధ్వనిని కూడా భయపడుతుంది; నిద్రలో ఉన్న స్నేహితుడి ముఖంలో ఉన్న వెలుగును కూడా భయపడుతుంది.
హసతో ఽపి జనాద్ ఉచ్చైర్భీతభీతా పలాయతే । స్వేనైవ మనసాప్య్ అజ్ఞా కిలైషా వివశీకృతా
ఎవరైనా పెద్దగా నవ్వుతున్నా, ఈ అజ్ఞానం భయంతో పారిపోతుంది; ఇది తన మనసు వల్ల కూడా బలహీనమైపోతుంది.
సుఖలవవివశా ద్విషేవ తప్తా హృదయగతేన నిజేన చేతసైవ । విధురితధిషణా న వేత్తి సత్యం తద్ అవితథం పరిమోహితా ముధైవ
చిన్న ఆనందం వచ్చినా, అది తట్టుకోలేకపోతుంది; మనసులోని శత్రువులా హృదయంలో మండిపోతుంది. బుద్ధి స్థిరంగా ఉండదు, నిజాన్ని తెలుసుకోదు, పూర్తిగా మాయలో పడిపోతుంది.
సంసారసాగరాసారకల్లోలేషూహ్యమానయా । మన ఏవ న మూకం స్వం యయా జనతయా జితమ్
ఈ అసారమైన సంసారసముద్రపు అలల్లో తిప్పబడుతున్న మనుషుల్లో, తన మనస్సు మూర్ఖంగా లేని వాడే నిజంగా ఈ లోకాన్ని జయించగలడు.
ఆత్మలాభమయోదారఫలాభిర్ ఇహ సా మయా । విచారోక్తిభిర్ ఏతాభిశ్ శాస్త్రే ఽస్మిన్ నోపదిశ్యతే
ఇక్కడ ఆత్మను పొందే మార్గంగా ఉండే విచారణఫలితాలు, ఈ శాస్త్రంలో ఈ మాటల ద్వారా నేర్పబడవు.
న పశ్యత్య్ ఏవ యో హ్య్ అన్ధస్ తస్య కః ఖలు దుర్మతిః । విచిత్రమఞ్జరీచిత్రం సన్దర్శయతి కాననమ్
నిజంగా అంధుడైనవాడికి రంగురంగుల పువ్వులతో అలంకరించిన అడవిని చూపించాలనే ప్రయత్నం చేసే వాడు ఎవడు? అలాంటి మూర్ఖుడు ఎవడు?
కః కుష్ఠఘర్ఘరఘ్రాణం నానామోదవిచారణే । మూర్ఖమ్ ఆత్మోపదేశే చ ప్రమాణం కురుతే ఽమతిః
కుష్టురోగంతో ముక్కు మూసుకుపోయినవాడి వాసనను నమ్మి ఎవరు వాసనలను తేడా చెప్పగలరు? అలాగే, మూర్ఖుడి మాటలను ఆత్మజ్ఞానంలో ఎవరు ఆధారంగా తీసుకుంటారు?
విపర్యస్తేన్ద్రియం మత్తం మదిరాఘూర్ణితేక్షణమ్ । ధర్మనిర్ణయసాక్షిత్వే కః ప్రమాణీకరోత్య్ అధీః
ఇంద్రియాలు తలక్రిందులై, మద్యం తాగినవాడిలా కన్నులు తిరిగిపోయిన మనసు ధర్మాన్ని నిర్ణయించడంలో ఎవరు నమ్ముతారు? అలాంటి మనసు చెప్పింది ఎవరు ప్రామాణికంగా తీసుకుంటారు?
కశ్ శవం వా శ్మశానస్థం సముపాయకథాం శఠః । పరిపృచ్ఛతి సన్దేహే కశ్ చ మూర్ఖం ప్రశాస్తి వై
ఒకడు చతురుడైతే, శ్మశానంలో ఉన్న శవాన్ని ఏ పనిని సాధించాలో అడుగుతాడా? అలాగే, ఎవరు మూర్ఖుడిని బుద్ధి చెప్పుతారు?
యేనాశయబిలస్థో హి మూకో ఽన్ధో ఽపి న నిర్జితః । మనోవ్యాలస్ స దుర్బుద్ధిః కథం నామోపదిశ్యతే
మనసు అనే పాము ఆశయాల గుహలో ఉంటుంది. దాన్ని మౌనులు గానీ, అంధులు గానీ జయించలేరు. అలాంటప్పుడు, దుర్బుద్ధికి ఎలా బోధించగలరు?
జితమ్ ఏవ మనో విద్ధి వస్తుతో యన్ న విద్యతే । నికటాత్ సా చిరాస్తైవ యా శిలా నైవ విద్యతే
నిజంగా లేనిది అయిన మనసు జయించబడిందని తెలుసుకో. పక్కనే ఎప్పటికీ ఉన్నట్టు కనిపించిన రాయి, వాస్తవానికి అక్కడ లేనట్టే మనసు కూడా లేదు.
మనో న విజితం రామ యేనాసద్ అపి దుర్ధియా । తేనాగ్రస్తవిషేణైవ మ్రియతే విషమూర్ఛయా
రామా, మనస్సు అసలు లేనిది అయినా, దుష్టమైన బుద్ధి కలవాడి చేత అదిని జయించలేరు. అలాంటి వాడు విషం పట్టినవాడిలా, విషమందు తలకిందులై, చివరికి చనిపోతాడు.
జ్ఞః పశ్యతి సదైవాత్మా స్పన్దన్తే జ్ఞానశక్తయః । ఇన్ద్రియాణి స్వధర్మేషు మనో నామ కిమ్ ఉచ్యతే
జ్ఞాని ఎప్పుడూ తనను తాను చూస్తూ ఉంటాడు. జ్ఞానశక్తులు చురుకుగా పనిచేస్తుంటాయి, ఇంద్రియాలు తమ తమ పనుల్లో నిమగ్నంగా ఉంటాయి. మరి ఇలాంటి స్థితిలో 'మనస్సు' అని ఏదిని పిలవాలి?
ప్రాణానాం స్పన్దినీ శక్తిర్ జ్ఞా శక్తిః పరమాత్మనః । ఇన్ద్రియాణాం నిజా శక్తిర్ ఏవం కో ఽత్ర నిబధ్యతే
ప్రాణాలకు కదలిక ఇచ్చే శక్తి, పరమాత్మకు జ్ఞానశక్తి, ఇంద్రియాలకు వాటి స్వంత శక్తి — ఇవన్నీ స్వతంత్రంగా పనిచేస్తుంటే, ఇక్కడ ఎవరు బంధించబడ్డారు?
సర్వాశ్ చ శక్తయస్ తస్య సర్వశక్తేః కిలాత్మనః । పృథక్తా చాన్యతా చేయం కుతో నామేతరోత్థితా
ఈ సమస్త శక్తులూ ఆ సర్వశక్తిమంతుడైన ఆత్మవే. వేరుగా కనిపించే ఈ భేదభావం ఇంకెక్కడి నుండి వచ్చిందని చెప్పగలం?
కిం నామ జీవ ఇత్య్ ఉక్తం యేనేహాన్ధీకృతం జగత్ । చిత్తం చైవాసద్ ఏవ త్వం విద్ధి కాస్త్య్ అస్య శక్తతా
‘జీవుడు’ అని ఏమిటి అంటారు? దీనివల్లే ఈ లోకం మాయలో మునిగిపోతుంది. నిజానికి మనస్సు కూడా అసత్యమే అని తెలుసుకో. దీనికి ఎలాంటి శక్తి లేదు.
మనోనిర్దగ్ధదృష్టీనాం దృష్ట్వా దుఃఖపరమ్పరాః । మతిర్ మే కరుణాక్రాన్తా రామ ముగ్ధేవ తప్యతే
మనస్సు వల్ల చూపు మంటపడి బాధల పరంపరను చూస్తుంటే, నా హృదయం దయతో నిండిపోతుంది రామా, అర్థం కాక తికమకపడినట్టు బాధపడుతుంది.
కః కిలాత్ర కుతః ఖేదో యన్ మూర్ఖః పరితప్యతే । దుఃఖాయైవ హి జాయన్తే కరభాః ప్రాకృతాస్ తథా
ఇక్కడ ఎవరు ఉన్నారు? బాధకు కారణం ఏమిటి? అజ్ఞానులు ఎందుకు బాధపడుతున్నారు? సహజంగా గాడిదలు బాధకే పుట్టినట్టే, వీళ్లూ అలాగే బాధకే పుడుతున్నారు.