సర్వగత్వాచ్ చిద్ అన్యేన కేన సమ్బధ్యతే కిల । అఖణ్డశక్తేర్ ఇన్ద్రస్య కేన స్యాత్ సహ సఙ్గరః
చైతన్యం అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉంది. మరి దానిని ఇంకేదైనా ఎలా కలుస్తుంది? విభిన్నతలేని ఇంద్రుని శక్తికి ఎదురు నిలిచేది ఏముంటుంది?
అతస్ సమ్బన్ధినో ఽభావాత్ సమ్బన్ధో ఽత్ర న విద్యతే । సమ్బన్ధేన వినా కస్య సిద్ధం తత్ కీదృశం మనః
కావున, ఇక్కడ కలిపే వాడే లేనే లేడంటే, కలిసినదే లేదు. కలిసినదేమీ లేకుండా, ఎవరి మనస్సు స్థిరపడుతుంది? అది ఎలా ఉంటుంది?
చిత్స్పన్దయోర్ ఏకతాయాం కిం నామ మన ఉచ్యతే । కా సేనా హయమాతఙ్గసఙ్ఘసఙ్ఘట్టనం వినా
చైతన్యం, చలనం రెండూ ఒక్కటైపోయినప్పుడు, దాన్ని మనస్సు అని ఏమని పిలవాలి? గుర్రాలు, ఏనుగులు పోరాడకుండా, యుద్ధసేన ఏది?
తస్మాన్ నాస్త్య్ ఏవ దుష్టాత్మ చిత్తం నామ జగత్త్రయే । ఏషా సమ్యక్పరిజ్ఞానాచ్ చేతసో జాయతే క్షతిః
అందుకే, ఓ దుష్టాత్మా, ఈ మూడు లోకాలలో మనస్సు అనే దానికే అసలు స్థానం లేదు. సరిగ్గా తెలుసుకుంటే, మనస్సు నశించిపోతుంది.
మా ముధైవమ్ అనర్థాయ మనస్ సఙ్కల్పయానఘ । మనో మిథ్యా సముదితం నాస్త్య్ ఏవ పరమార్థతః
ఓ పాపరహితుడా, నిష్ప్రయోజనంగా మనస్సు ఊహించుకోవద్దు. మనస్సు అబద్ధంగా పుట్టినదే గానీ, నిజంగా అసలు లేదు.
మా త్వమ్ అన్తః క్వచిత్ కిఞ్చిత్ సఙ్కల్పయ మహామతే । మనస్ సఙ్కల్పకం నామ యస్మాన్ నాస్తీహ కుత్రచిత్
ఓ మహామతి, నీవు ఎప్పుడూ నీలోపల ఏ ఆలోచనకైనా చోటివ్వకూడదు. ఎందుకంటే మనస్సు అనేది కల్పనలకు మూలమని అంటారు గానీ, ఇక్కడ ఎక్కడా నిజంగా మనస్సు లేదు.
అసమ్యగ్జ్ఞానసమ్భూతా కలనామృగతృష్ణికా । హృన్మరౌ తవ సంశాన్తా సమ్యగాలోకనాన్ మునే
ఓ మునీశ్వరా, తప్పు జ్ఞానంతో పుట్టే మనస్సు కల్పనల మాయా మృగత్రిష్ణిక నీ హృదయపు ఎడారిలో సరిగ్గా తెలుసుకోవడం వల్ల శాంతించింది.
జడత్వాన్ నిస్స్వరూపత్వాత్ సర్వదైవ మృతం మనః । మృతేన మార్యతే లోకశ్ చిత్రేయం మౌర్ఖ్యచక్రికా
మనస్సు జడమైనదిగా, అసలు స్వరూపం లేనిదిగా ఎప్పుడూ మృతమే. ఈ మృతమైనదానివల్లే లోకం నాశనం అవుతోంది—ఇది మూర్ఖత్వపు విచిత్రమైన చక్రం.
యస్య నాత్మా న దేహో ఽస్తి నాధారో నాపి చాకరః । తేనేదం భక్ష్యతే సర్వం చిత్రేయం మౌర్ఖ్యవాగురా
ఎవరికి ఆత్మ లేదు, శరీరం లేదు, ఆధారం లేదు, మౌలికత కూడా లేదు—అతనివల్ల ఈ సమస్తం నశించిపోతుంది. ఇదే అజ్ఞానపు విచిత్రమైన వల.
సర్వసామగ్ర్యహీనేన హన్యతే మనసాపి యః । తస్యోత్పలదలాఘాతైర్ మన్యే దలతి మస్తకమ్
ఎటువంటి సహాయాలు లేకపోయినా, కేవలం మనస్సు వల్లే ఎవడు నాశనం అవుతాడో, అతని తల ఒక తామరాకుపువ్వు తాకినా చీలిపోతుందని నేను అనుకుంటున్నాను.
జడేన మూకేనాన్ధేన నిహతో మనసాపి యః । మన్యే స దహ్యతే మూఢః పూర్ణచన్ద్రమరీచిభిః
మందబుద్ధి, మూగ, అంధమైన మనస్సు వల్లే ఎవడు పడిపోతాడో, అలాంటి మూర్ఖుడు పూర్ణచంద్రుని కిరణాలతో కూడా కాలిపోతాడని నేను భావిస్తున్నాను.
విద్యమానో హి యశ్ శూరో లోకస్ తేనాభిభూయతే । అవిద్యమానమ్ ఏవేదం హన్త్య్ అతో ముగ్ధతోదితా
నిజంగా, బలమైనవాడు, ఉన్నవాడు ఈ లోకాన్ని జయిస్తాడు. కాని లేనిది, తెలియని మోహం వల్ల మాత్రమే నాశనం చేస్తుంది.
మిథ్యాసఙ్కల్పకలితం మిథ్యైవ స్థితిమ్ ఆగతమ్ । అన్విష్టమ్ అపి నో దృష్టం కా తస్య కిల శక్తతా
అసత్యమైన ఊహలతో ఏర్పడింది, అబద్ధంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఎంత వెతికినా కనిపించదు. అలాంటిది నిజంగా ఏమి చేయగలదు?
అహో ను ఖలు చిత్రేయం మాయామయవిధాయినీ । చేతసాప్య్ అతిలోలేన లోకో యద్ అభిభూయతే
ఓహో, ఈ సృష్టి ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉందో చూడండి! ఇది మాయతో తయారైందిగా, ఎంత చంచలమైన మనస్సైనా దీనికి లోబడిపోతుంది.
మౌర్ఖ్యం సర్వాపదాం నిష్ఠా కా హి నాపద్ అజానతః । పశ్య మౌర్ఖ్యాద్ ఇయం సృష్టిర్ అజాతేనైవ జన్యతే
మూర్ఖత్వమే అన్ని కష్టాలకు మూలం. తెలియని వారికి ఎలాంటి అపాయమూ రాదు? చూడండి, మూర్ఖత్వం వల్లనే ఈ సృష్టి జన్మించిందని తెలుస్తోంది.
హా కష్టమ్ అతిముగ్ధేయం సృష్టిర్ మౌర్ఖ్యవశం గతా । అసతైవ యద్ ఏతేన జీవేనాప్య్ ఉపతాప్యతే
అయ్యో! ఈ సృష్టి ఎంత దురదృష్టకరంగా ఉందో. మూర్ఖత్వానికి లోనై, అసలు లేనిది కూడా జీవిని బాధిస్తోంది.
మన్యే మూర్ఖమయీ సృష్టిర్ ఇయమ్ అత్యన్తపేలవా । తరఙ్గాసిప్రహారేణ కణశః పరిశీర్యతే
నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ సృష్టి మూర్ఖత్వంతో నిండినదిగా, చాలా బలహీనంగా ఉంది. వివేకం అనే ఖడ్గంతో తాకితే, ఇది తక్కువ తక్కువగా కూలిపోతుంది.
నీలాబ్జనాలపాతేన యన్త్రేణేవ విదీర్యతే । ఇన్దోర్ ఆభోగపూర్ణస్య కరస్పర్శేన ముహ్యతే
నీలపు కమల దండతో కొట్టినట్టు అది చీలిపోతుంది; పూర్ణ చంద్రుని చేతి తాకిడితో అది మత్తులో పడిపోతుంది.
రిపుభిర్ నయనోన్ముక్తైర్ దృష్టిసూత్రైర్ నిబధ్యతే । సఙ్కల్పకృతయా శూరసేనయా పరిభూయతే
శత్రువుల కన్నుల నుండి వచ్చిన చూపుల తాడులతో అది కట్టబడుతుంది; ఊహతో ఏర్పడిన వీర సేన చేత అది జయించబడుతుంది.
యస్మాత్ కిలేయం మనసా న స్థితేనైవ కుత్రచిత్ । కల్పితేన ముధాన్యేన కృపణేన విహన్యతే
ఈ సృష్టి ఎప్పుడూ మనసులో నిలబడదు; ఊహతో కల్పించిన, వ్యర్థమైన, దయనీయమైన మనసు చేత అది నాశనం అవుతుంది.
మూర్ఖలోకమయీ సృష్టిర్ మన ఏవాసదుత్థితమ్ । యా శక్తా న వశీకర్తుం న సా రామోపదిశ్యతే
మూర్ఖుల లోకంతో కూడిన ఈ సృష్టి, అసత్యమైన మనసు నుండే పుట్టింది; దాన్ని వశపరచలేని దాన్ని రాముడు బోధించడు.
అభిజాతస్వరూపైషా ప్రజ్ఞాక్షోదేషు న క్షమా । నోపదేశగిరాం యోగ్యా పరిపూర్ణేవ సంస్థితా
ఈ బుద్ధి తన సహజ స్వభావం వల్ల, జ్ఞానపు సూక్ష్మ తరంగాలను గ్రహించలేకపోతుంది; ఉపదేశపు మాటలకు కూడా అనుకూలంగా ఉండదు, అది పూర్తిగా స్థిరమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
బిభేత్య్ ఏషా హి వీణాయాస్ తన్త్రీగుణతనుధ్వనేః । బన్ధోర్ అపి సనిద్రస్య బిభేతి వదనద్యుతేః
ఇది వీణ తంతుల నుండి వచ్చే మృదువైన ధ్వనిని కూడా భయపడుతుంది; నిద్రలో ఉన్న స్నేహితుడి ముఖంలో ఉన్న వెలుగును కూడా భయపడుతుంది.
హసతో ఽపి జనాద్ ఉచ్చైర్భీతభీతా పలాయతే । స్వేనైవ మనసాప్య్ అజ్ఞా కిలైషా వివశీకృతా
ఎవరైనా పెద్దగా నవ్వుతున్నా, ఈ అజ్ఞానం భయంతో పారిపోతుంది; ఇది తన మనసు వల్ల కూడా బలహీనమైపోతుంది.
సుఖలవవివశా ద్విషేవ తప్తా హృదయగతేన నిజేన చేతసైవ । విధురితధిషణా న వేత్తి సత్యం తద్ అవితథం పరిమోహితా ముధైవ
చిన్న ఆనందం వచ్చినా, అది తట్టుకోలేకపోతుంది; మనసులోని శత్రువులా హృదయంలో మండిపోతుంది. బుద్ధి స్థిరంగా ఉండదు, నిజాన్ని తెలుసుకోదు, పూర్తిగా మాయలో పడిపోతుంది.
సంసారసాగరాసారకల్లోలేషూహ్యమానయా । మన ఏవ న మూకం స్వం యయా జనతయా జితమ్
ఈ అసారమైన సంసారసముద్రపు అలల్లో తిప్పబడుతున్న మనుషుల్లో, తన మనస్సు మూర్ఖంగా లేని వాడే నిజంగా ఈ లోకాన్ని జయించగలడు.
ఆత్మలాభమయోదారఫలాభిర్ ఇహ సా మయా । విచారోక్తిభిర్ ఏతాభిశ్ శాస్త్రే ఽస్మిన్ నోపదిశ్యతే
ఇక్కడ ఆత్మను పొందే మార్గంగా ఉండే విచారణఫలితాలు, ఈ శాస్త్రంలో ఈ మాటల ద్వారా నేర్పబడవు.
న పశ్యత్య్ ఏవ యో హ్య్ అన్ధస్ తస్య కః ఖలు దుర్మతిః । విచిత్రమఞ్జరీచిత్రం సన్దర్శయతి కాననమ్
నిజంగా అంధుడైనవాడికి రంగురంగుల పువ్వులతో అలంకరించిన అడవిని చూపించాలనే ప్రయత్నం చేసే వాడు ఎవడు? అలాంటి మూర్ఖుడు ఎవడు?
కః కుష్ఠఘర్ఘరఘ్రాణం నానామోదవిచారణే । మూర్ఖమ్ ఆత్మోపదేశే చ ప్రమాణం కురుతే ఽమతిః
కుష్టురోగంతో ముక్కు మూసుకుపోయినవాడి వాసనను నమ్మి ఎవరు వాసనలను తేడా చెప్పగలరు? అలాగే, మూర్ఖుడి మాటలను ఆత్మజ్ఞానంలో ఎవరు ఆధారంగా తీసుకుంటారు?
విపర్యస్తేన్ద్రియం మత్తం మదిరాఘూర్ణితేక్షణమ్ । ధర్మనిర్ణయసాక్షిత్వే కః ప్రమాణీకరోత్య్ అధీః
ఇంద్రియాలు తలక్రిందులై, మద్యం తాగినవాడిలా కన్నులు తిరిగిపోయిన మనసు ధర్మాన్ని నిర్ణయించడంలో ఎవరు నమ్ముతారు? అలాంటి మనసు చెప్పింది ఎవరు ప్రామాణికంగా తీసుకుంటారు?