ప్రాణశక్తౌ నిరుద్ధాయాం మనో నామ విలీయతే । ద్రవ్యస్థాయాం తు తద్ ద్రవ్యం ప్రాణరూపం హి మానసమ్
ప్రాణశక్తి ఆపబడినపుడు 'మనస్సు' అనే భావన కలగదు, అది లయమవుతుంది. అది పదార్థంలో నిలిచినపుడు, ఆ పదార్థమే ప్రాణరూపంగా మనస్సు అవుతుంది.
దేశాన్తరానుభవనం ప్రాణో వేత్తి హృది స్థితమ్ । స్పన్దవేదనతో యత్ తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే
హృదయంలో ఉండే ప్రాణశక్తి దూర ప్రాంతాల అనుభవాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆ కంపనాన్ని తెలుసుకునే శక్తిని 'మనస్సు' అంటారు.
వైరాగ్యాత్ కరణాభ్యాసాద్ యుక్తితో వాసనాక్షయాత్ । పరమార్థావబోధాచ్ చ రోధ్యన్తే ప్రాణశక్తయః
వైరాగ్యం, సాధన, యుక్తి, వాసనల నశనం, పరమార్థ జ్ఞానం — వీటి ద్వారా ప్రాణశక్తులు నియంత్రించబడతాయి.
దృషదో విద్యతే శక్తిః కదాచిత్ స్వాదనే ఽన్ధసామ్ । న పునర్ మనసామ్ అస్తి శక్తిస్ స్పన్దావబోధనే
కొన్నిసార్లు, దృష్టి లేని వారికి రాళ్లకూ రుచి తెలుసుకునే శక్తి ఉంటుందని ఊహించవచ్చు; కానీ మనస్సుకు, అలజడిని గ్రహించే శక్తి అసలు ఉండదు.
స్పన్దః ప్రాణమరుచ్ఛక్తిశ్ చలరూపైవ సా జడా । చిచ్ చితస్ స్వాత్మనస్ స్వస్థా సర్వదా సర్వగైవ సా
అలజడి అనగా ప్రాణశక్తి, అది కదిలే స్వభావంతో కూడినదిగా, జడంగా ఉంటుంది. కాని, చైతన్యానికి చైతన్యం, నిజమైన ఆత్మ ఎప్పుడూ తనలోనే స్థిరంగా, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సమ్బన్ధః కల్ప్యతే మనః । మిథ్యైవ తత్ సముత్పన్నం మిథ్యాజ్ఞానం తద్ ఉచ్యతే
చైతన్యశక్తి మరియు అలజడి శక్తి మధ్య సంబంధాన్ని మనస్సే ఊహిస్తుంది. అలా పుట్టినదంతా అసత్యమే, దాన్నే తప్పుడు జ్ఞానం అంటారు.
ఏషా హ్య్ అవిద్యా కథితా మాయైషా సా నిగద్యతే । పరమ్ ఏతత్ తద్ అజ్ఞానం సంసారాధివిషప్రదమ్
ఇదే అవిద్య అని చెప్పబడింది, ఇదే మాయ అని కూడా అంటారు. ఈ పరమమైన అజ్ఞానం, సంసారమనే విషాన్ని కలిగించే మూలం.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సఙ్గే సఙ్కల్పకల్పనమ్ । న కృతం చేత్ పరిక్షీణాస్ తద్ ఇమా భవభీతయః
చైతన్యశక్తి, కదలిక శక్తి కలిసినప్పుడు, మనస్సులో ఊహలు పుడతాయి. ఇది జరగకపోతే, ఈ జన్మభయాలు తగ్గిపోతాయి.
వాయుతస్ స్పన్దశక్తిర్ యా సా చితా చేత్యతే యదా । సచేత్యచిత్ తదైవాన్తస్ సఙ్కల్పాద్ యాతి చిత్తతామ్
కదలిక శక్తి వాయువు రూపంలో ఉన్నప్పుడు, అది చైతన్యంగా అనిపిస్తుంది. అప్పుడు, ఊహ ద్వారా అది మనస్సుగా మారుతుంది.
చిత్తతైషా చితో మిథ్యా కల్పితా బాలయక్షవత్ । అఖణ్డమణ్డలాకారా స్పన్దసత్తా చిద్ ఏవ యత్
ఈ మనస్సు స్థితి, చైతన్యంలో నుంచి పిల్లవాడు పిశాచాన్ని ఊహించుకున్నట్టు, తప్పుడు ఊహ మాత్రమే. నిజమైన కదలిక శక్తి, విభిన్నతలేని, సంపూర్ణమైన రూపంలో ఉన్న చైతన్యమే.
సర్వగత్వాచ్ చిద్ అన్యేన కేన సమ్బధ్యతే కిల । అఖణ్డశక్తేర్ ఇన్ద్రస్య కేన స్యాత్ సహ సఙ్గరః
చైతన్యం అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉంది. మరి దానిని ఇంకేదైనా ఎలా కలుస్తుంది? విభిన్నతలేని ఇంద్రుని శక్తికి ఎదురు నిలిచేది ఏముంటుంది?
అతస్ సమ్బన్ధినో ఽభావాత్ సమ్బన్ధో ఽత్ర న విద్యతే । సమ్బన్ధేన వినా కస్య సిద్ధం తత్ కీదృశం మనః
కావున, ఇక్కడ కలిపే వాడే లేనే లేడంటే, కలిసినదే లేదు. కలిసినదేమీ లేకుండా, ఎవరి మనస్సు స్థిరపడుతుంది? అది ఎలా ఉంటుంది?
చిత్స్పన్దయోర్ ఏకతాయాం కిం నామ మన ఉచ్యతే । కా సేనా హయమాతఙ్గసఙ్ఘసఙ్ఘట్టనం వినా
చైతన్యం, చలనం రెండూ ఒక్కటైపోయినప్పుడు, దాన్ని మనస్సు అని ఏమని పిలవాలి? గుర్రాలు, ఏనుగులు పోరాడకుండా, యుద్ధసేన ఏది?
తస్మాన్ నాస్త్య్ ఏవ దుష్టాత్మ చిత్తం నామ జగత్త్రయే । ఏషా సమ్యక్పరిజ్ఞానాచ్ చేతసో జాయతే క్షతిః
అందుకే, ఓ దుష్టాత్మా, ఈ మూడు లోకాలలో మనస్సు అనే దానికే అసలు స్థానం లేదు. సరిగ్గా తెలుసుకుంటే, మనస్సు నశించిపోతుంది.
మా ముధైవమ్ అనర్థాయ మనస్ సఙ్కల్పయానఘ । మనో మిథ్యా సముదితం నాస్త్య్ ఏవ పరమార్థతః
ఓ పాపరహితుడా, నిష్ప్రయోజనంగా మనస్సు ఊహించుకోవద్దు. మనస్సు అబద్ధంగా పుట్టినదే గానీ, నిజంగా అసలు లేదు.
మా త్వమ్ అన్తః క్వచిత్ కిఞ్చిత్ సఙ్కల్పయ మహామతే । మనస్ సఙ్కల్పకం నామ యస్మాన్ నాస్తీహ కుత్రచిత్
ఓ మహామతి, నీవు ఎప్పుడూ నీలోపల ఏ ఆలోచనకైనా చోటివ్వకూడదు. ఎందుకంటే మనస్సు అనేది కల్పనలకు మూలమని అంటారు గానీ, ఇక్కడ ఎక్కడా నిజంగా మనస్సు లేదు.
అసమ్యగ్జ్ఞానసమ్భూతా కలనామృగతృష్ణికా । హృన్మరౌ తవ సంశాన్తా సమ్యగాలోకనాన్ మునే
ఓ మునీశ్వరా, తప్పు జ్ఞానంతో పుట్టే మనస్సు కల్పనల మాయా మృగత్రిష్ణిక నీ హృదయపు ఎడారిలో సరిగ్గా తెలుసుకోవడం వల్ల శాంతించింది.
జడత్వాన్ నిస్స్వరూపత్వాత్ సర్వదైవ మృతం మనః । మృతేన మార్యతే లోకశ్ చిత్రేయం మౌర్ఖ్యచక్రికా
మనస్సు జడమైనదిగా, అసలు స్వరూపం లేనిదిగా ఎప్పుడూ మృతమే. ఈ మృతమైనదానివల్లే లోకం నాశనం అవుతోంది—ఇది మూర్ఖత్వపు విచిత్రమైన చక్రం.
యస్య నాత్మా న దేహో ఽస్తి నాధారో నాపి చాకరః । తేనేదం భక్ష్యతే సర్వం చిత్రేయం మౌర్ఖ్యవాగురా
ఎవరికి ఆత్మ లేదు, శరీరం లేదు, ఆధారం లేదు, మౌలికత కూడా లేదు—అతనివల్ల ఈ సమస్తం నశించిపోతుంది. ఇదే అజ్ఞానపు విచిత్రమైన వల.
సర్వసామగ్ర్యహీనేన హన్యతే మనసాపి యః । తస్యోత్పలదలాఘాతైర్ మన్యే దలతి మస్తకమ్
ఎటువంటి సహాయాలు లేకపోయినా, కేవలం మనస్సు వల్లే ఎవడు నాశనం అవుతాడో, అతని తల ఒక తామరాకుపువ్వు తాకినా చీలిపోతుందని నేను అనుకుంటున్నాను.
జడేన మూకేనాన్ధేన నిహతో మనసాపి యః । మన్యే స దహ్యతే మూఢః పూర్ణచన్ద్రమరీచిభిః
మందబుద్ధి, మూగ, అంధమైన మనస్సు వల్లే ఎవడు పడిపోతాడో, అలాంటి మూర్ఖుడు పూర్ణచంద్రుని కిరణాలతో కూడా కాలిపోతాడని నేను భావిస్తున్నాను.
విద్యమానో హి యశ్ శూరో లోకస్ తేనాభిభూయతే । అవిద్యమానమ్ ఏవేదం హన్త్య్ అతో ముగ్ధతోదితా
నిజంగా, బలమైనవాడు, ఉన్నవాడు ఈ లోకాన్ని జయిస్తాడు. కాని లేనిది, తెలియని మోహం వల్ల మాత్రమే నాశనం చేస్తుంది.
మిథ్యాసఙ్కల్పకలితం మిథ్యైవ స్థితిమ్ ఆగతమ్ । అన్విష్టమ్ అపి నో దృష్టం కా తస్య కిల శక్తతా
అసత్యమైన ఊహలతో ఏర్పడింది, అబద్ధంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. ఎంత వెతికినా కనిపించదు. అలాంటిది నిజంగా ఏమి చేయగలదు?
అహో ను ఖలు చిత్రేయం మాయామయవిధాయినీ । చేతసాప్య్ అతిలోలేన లోకో యద్ అభిభూయతే
ఓహో, ఈ సృష్టి ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉందో చూడండి! ఇది మాయతో తయారైందిగా, ఎంత చంచలమైన మనస్సైనా దీనికి లోబడిపోతుంది.
మౌర్ఖ్యం సర్వాపదాం నిష్ఠా కా హి నాపద్ అజానతః । పశ్య మౌర్ఖ్యాద్ ఇయం సృష్టిర్ అజాతేనైవ జన్యతే
మూర్ఖత్వమే అన్ని కష్టాలకు మూలం. తెలియని వారికి ఎలాంటి అపాయమూ రాదు? చూడండి, మూర్ఖత్వం వల్లనే ఈ సృష్టి జన్మించిందని తెలుస్తోంది.
హా కష్టమ్ అతిముగ్ధేయం సృష్టిర్ మౌర్ఖ్యవశం గతా । అసతైవ యద్ ఏతేన జీవేనాప్య్ ఉపతాప్యతే
అయ్యో! ఈ సృష్టి ఎంత దురదృష్టకరంగా ఉందో. మూర్ఖత్వానికి లోనై, అసలు లేనిది కూడా జీవిని బాధిస్తోంది.
మన్యే మూర్ఖమయీ సృష్టిర్ ఇయమ్ అత్యన్తపేలవా । తరఙ్గాసిప్రహారేణ కణశః పరిశీర్యతే
నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ సృష్టి మూర్ఖత్వంతో నిండినదిగా, చాలా బలహీనంగా ఉంది. వివేకం అనే ఖడ్గంతో తాకితే, ఇది తక్కువ తక్కువగా కూలిపోతుంది.
నీలాబ్జనాలపాతేన యన్త్రేణేవ విదీర్యతే । ఇన్దోర్ ఆభోగపూర్ణస్య కరస్పర్శేన ముహ్యతే
నీలపు కమల దండతో కొట్టినట్టు అది చీలిపోతుంది; పూర్ణ చంద్రుని చేతి తాకిడితో అది మత్తులో పడిపోతుంది.
రిపుభిర్ నయనోన్ముక్తైర్ దృష్టిసూత్రైర్ నిబధ్యతే । సఙ్కల్పకృతయా శూరసేనయా పరిభూయతే
శత్రువుల కన్నుల నుండి వచ్చిన చూపుల తాడులతో అది కట్టబడుతుంది; ఊహతో ఏర్పడిన వీర సేన చేత అది జయించబడుతుంది.
యస్మాత్ కిలేయం మనసా న స్థితేనైవ కుత్రచిత్ । కల్పితేన ముధాన్యేన కృపణేన విహన్యతే
ఈ సృష్టి ఎప్పుడూ మనసులో నిలబడదు; ఊహతో కల్పించిన, వ్యర్థమైన, దయనీయమైన మనసు చేత అది నాశనం అవుతుంది.