అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి యా కలనా స్థితా । ప్రాణాత్మతత్త్వయోస్ తస్యాస్ సఞ్జ్ఞా జీవేతి కథ్యతే
‘నేనే ఇది, ఇది నాది’ అనే భావన, ప్రాణం, ఆత్మతత్త్వాల నుండి ఉద్భవించి మనలో నిలిచినప్పుడు, దానిని జీవన భావం అంటారు.
ధీశ్ చిత్తం జీవ ఇత్య్ ఏతాస్ సఙ్కల్పస్యాసతస్ సతః । సఞ్జ్ఞాస్ సఙ్కల్పితాస్ తజ్జ్ఞైర్ న రామ పరమార్థతః
బుద్ధి, మనస్సు, జీవుడు — ఇవన్నీ కల్పన చేసుకున్న పేర్లే రామా. నిజంగా వీటికి వాస్తవం లేదు; అవి ఉన్నట్టు ఊహించేవాళ్లే ఈ పేర్లు పెట్టారు.
న మనో నో మతిర్ నాపి జీవో న చ శరీరకమ్ । అస్తీహ పరమార్థేన స్వాత్మైవేహాస్తి సర్వదా
ఇక్కడ మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, జీవుడు లేదు, శరీరం కూడా లేదు. నిజంగా ఇక్కడ ఎప్పుడూ మన స్వయంగా ఉన్న ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఆత్మా కాలక్రమస్ తథా । సదాకాశాద్ అచ్ఛతరో నాస్తీవాస్త్య్ ఏవ వామలః
ఈ మొత్తం లోకమూ ఆత్మే, కాల పరంపర కూడా ఆత్మే. ఆత్మ ఆకాశం కన్నా శుద్ధమైనది, ఎప్పుడూ మలినం లేనిది. దాని తప్ప వేరే ఏది లేదు, లేకపోయినదీ లేదు.
అచ్ఛత్వాద్ అసదాభాసస్ సంవిద్రూపతయా తు సత్ । ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ స్వానుభూత్యానుభూయతే
శుద్ధత వల్ల అది అసత్యంగా కనిపించినా, చైతన్య స్వరూపంగా అది నిజమైనదే. ఆత్మ అన్నీ దాటి, స్వయంగా అనుభవించేవాడికి అనుభవంలోకి వస్తుంది.
మనస్ తత్ర పరిక్షీణం యత్ర సంవిత్ పరాత్మనః । అన్ధకారక్షయో యత్ర తత్రాలోకః ప్రవర్తతే
మనస్సు పూర్తిగా లయమై, పరమాత్మ జ్ఞానం వెలుగుతో నిండిన చోట, అంధకారం తొలగిపోతుంది; అక్కడ నిజమైన వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.
యత్రాత్మసంవిదో ఽచ్ఛాయాస్ సఙ్కల్పోన్ముఖతా మనాక్ । తత్రాత్మనో విస్మరణం స్మరణం చిత్తజన్మనః
ఆత్మ జ్ఞానం స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, కొంచెమైనా సంకల్పం పుట్టే ఆసక్తి కలిగినచోట, ఆత్మను మర్చిపోవడం, మనస్సు ఉద్భవాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం జరుగుతుంది.
పరస్య పుంసస్ సఙ్కల్పమయత్వం చిత్తమ్ ఉచ్యతే । అచిత్తత్వమ్ అసఙ్కల్పాన్ మోక్షనామాభిజాయతే
పరమపురుషుని గురించి సంకల్పాల ద్వారా ఏర్పడినదే మనస్సు. సంకల్పాలు లేని స్థితిలో మనస్సు ఉండదు; అదే మోక్షం అని అంటారు.
ఏతావచ్ చేతసో జన్మ బీజం సంసారభూరుహః । సఙ్కల్పోన్ముఖతాస్యాన్తస్ సంవిదో యత్ కిలాత్మనః
ఇదే మనస్సు పుట్టుక, ఇది సంసార వృక్షానికి విత్తనం. ఆత్మలోని జ్ఞానంలో సంకల్పం పుట్టే అంతర్గత ఆసక్తే దీనికి మూలం.
నిర్వికల్పచితస్ సత్తా సఙ్కల్పాఙ్కకలఙ్కితా । కలనేత్య్ ఉచ్యతే నేహ ఘటవద్ విద్యతే మనః
నిర్వికల్పమైన చైతన్య స్వరూపంలో కల్పన అనే మచ్చ కలిసినప్పుడు దాన్ని 'ఆలోచన' అంటారు. ఇక్కడ మనస్సు అనే వేరు పదార్థం, గడిలా, అసలు లేదు.
ప్రాణశక్తౌ నిరుద్ధాయాం మనో నామ విలీయతే । ద్రవ్యస్థాయాం తు తద్ ద్రవ్యం ప్రాణరూపం హి మానసమ్
ప్రాణశక్తి ఆపబడినపుడు 'మనస్సు' అనే భావన కలగదు, అది లయమవుతుంది. అది పదార్థంలో నిలిచినపుడు, ఆ పదార్థమే ప్రాణరూపంగా మనస్సు అవుతుంది.
దేశాన్తరానుభవనం ప్రాణో వేత్తి హృది స్థితమ్ । స్పన్దవేదనతో యత్ తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే
హృదయంలో ఉండే ప్రాణశక్తి దూర ప్రాంతాల అనుభవాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆ కంపనాన్ని తెలుసుకునే శక్తిని 'మనస్సు' అంటారు.
వైరాగ్యాత్ కరణాభ్యాసాద్ యుక్తితో వాసనాక్షయాత్ । పరమార్థావబోధాచ్ చ రోధ్యన్తే ప్రాణశక్తయః
వైరాగ్యం, సాధన, యుక్తి, వాసనల నశనం, పరమార్థ జ్ఞానం — వీటి ద్వారా ప్రాణశక్తులు నియంత్రించబడతాయి.
దృషదో విద్యతే శక్తిః కదాచిత్ స్వాదనే ఽన్ధసామ్ । న పునర్ మనసామ్ అస్తి శక్తిస్ స్పన్దావబోధనే
కొన్నిసార్లు, దృష్టి లేని వారికి రాళ్లకూ రుచి తెలుసుకునే శక్తి ఉంటుందని ఊహించవచ్చు; కానీ మనస్సుకు, అలజడిని గ్రహించే శక్తి అసలు ఉండదు.
స్పన్దః ప్రాణమరుచ్ఛక్తిశ్ చలరూపైవ సా జడా । చిచ్ చితస్ స్వాత్మనస్ స్వస్థా సర్వదా సర్వగైవ సా
అలజడి అనగా ప్రాణశక్తి, అది కదిలే స్వభావంతో కూడినదిగా, జడంగా ఉంటుంది. కాని, చైతన్యానికి చైతన్యం, నిజమైన ఆత్మ ఎప్పుడూ తనలోనే స్థిరంగా, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సమ్బన్ధః కల్ప్యతే మనః । మిథ్యైవ తత్ సముత్పన్నం మిథ్యాజ్ఞానం తద్ ఉచ్యతే
చైతన్యశక్తి మరియు అలజడి శక్తి మధ్య సంబంధాన్ని మనస్సే ఊహిస్తుంది. అలా పుట్టినదంతా అసత్యమే, దాన్నే తప్పుడు జ్ఞానం అంటారు.
ఏషా హ్య్ అవిద్యా కథితా మాయైషా సా నిగద్యతే । పరమ్ ఏతత్ తద్ అజ్ఞానం సంసారాధివిషప్రదమ్
ఇదే అవిద్య అని చెప్పబడింది, ఇదే మాయ అని కూడా అంటారు. ఈ పరమమైన అజ్ఞానం, సంసారమనే విషాన్ని కలిగించే మూలం.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సఙ్గే సఙ్కల్పకల్పనమ్ । న కృతం చేత్ పరిక్షీణాస్ తద్ ఇమా భవభీతయః
చైతన్యశక్తి, కదలిక శక్తి కలిసినప్పుడు, మనస్సులో ఊహలు పుడతాయి. ఇది జరగకపోతే, ఈ జన్మభయాలు తగ్గిపోతాయి.
వాయుతస్ స్పన్దశక్తిర్ యా సా చితా చేత్యతే యదా । సచేత్యచిత్ తదైవాన్తస్ సఙ్కల్పాద్ యాతి చిత్తతామ్
కదలిక శక్తి వాయువు రూపంలో ఉన్నప్పుడు, అది చైతన్యంగా అనిపిస్తుంది. అప్పుడు, ఊహ ద్వారా అది మనస్సుగా మారుతుంది.
చిత్తతైషా చితో మిథ్యా కల్పితా బాలయక్షవత్ । అఖణ్డమణ్డలాకారా స్పన్దసత్తా చిద్ ఏవ యత్
ఈ మనస్సు స్థితి, చైతన్యంలో నుంచి పిల్లవాడు పిశాచాన్ని ఊహించుకున్నట్టు, తప్పుడు ఊహ మాత్రమే. నిజమైన కదలిక శక్తి, విభిన్నతలేని, సంపూర్ణమైన రూపంలో ఉన్న చైతన్యమే.
సర్వగత్వాచ్ చిద్ అన్యేన కేన సమ్బధ్యతే కిల । అఖణ్డశక్తేర్ ఇన్ద్రస్య కేన స్యాత్ సహ సఙ్గరః
చైతన్యం అన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉంది. మరి దానిని ఇంకేదైనా ఎలా కలుస్తుంది? విభిన్నతలేని ఇంద్రుని శక్తికి ఎదురు నిలిచేది ఏముంటుంది?
అతస్ సమ్బన్ధినో ఽభావాత్ సమ్బన్ధో ఽత్ర న విద్యతే । సమ్బన్ధేన వినా కస్య సిద్ధం తత్ కీదృశం మనః
కావున, ఇక్కడ కలిపే వాడే లేనే లేడంటే, కలిసినదే లేదు. కలిసినదేమీ లేకుండా, ఎవరి మనస్సు స్థిరపడుతుంది? అది ఎలా ఉంటుంది?
చిత్స్పన్దయోర్ ఏకతాయాం కిం నామ మన ఉచ్యతే । కా సేనా హయమాతఙ్గసఙ్ఘసఙ్ఘట్టనం వినా
చైతన్యం, చలనం రెండూ ఒక్కటైపోయినప్పుడు, దాన్ని మనస్సు అని ఏమని పిలవాలి? గుర్రాలు, ఏనుగులు పోరాడకుండా, యుద్ధసేన ఏది?
తస్మాన్ నాస్త్య్ ఏవ దుష్టాత్మ చిత్తం నామ జగత్త్రయే । ఏషా సమ్యక్పరిజ్ఞానాచ్ చేతసో జాయతే క్షతిః
అందుకే, ఓ దుష్టాత్మా, ఈ మూడు లోకాలలో మనస్సు అనే దానికే అసలు స్థానం లేదు. సరిగ్గా తెలుసుకుంటే, మనస్సు నశించిపోతుంది.
మా ముధైవమ్ అనర్థాయ మనస్ సఙ్కల్పయానఘ । మనో మిథ్యా సముదితం నాస్త్య్ ఏవ పరమార్థతః
ఓ పాపరహితుడా, నిష్ప్రయోజనంగా మనస్సు ఊహించుకోవద్దు. మనస్సు అబద్ధంగా పుట్టినదే గానీ, నిజంగా అసలు లేదు.
మా త్వమ్ అన్తః క్వచిత్ కిఞ్చిత్ సఙ్కల్పయ మహామతే । మనస్ సఙ్కల్పకం నామ యస్మాన్ నాస్తీహ కుత్రచిత్
ఓ మహామతి, నీవు ఎప్పుడూ నీలోపల ఏ ఆలోచనకైనా చోటివ్వకూడదు. ఎందుకంటే మనస్సు అనేది కల్పనలకు మూలమని అంటారు గానీ, ఇక్కడ ఎక్కడా నిజంగా మనస్సు లేదు.
అసమ్యగ్జ్ఞానసమ్భూతా కలనామృగతృష్ణికా । హృన్మరౌ తవ సంశాన్తా సమ్యగాలోకనాన్ మునే
ఓ మునీశ్వరా, తప్పు జ్ఞానంతో పుట్టే మనస్సు కల్పనల మాయా మృగత్రిష్ణిక నీ హృదయపు ఎడారిలో సరిగ్గా తెలుసుకోవడం వల్ల శాంతించింది.
జడత్వాన్ నిస్స్వరూపత్వాత్ సర్వదైవ మృతం మనః । మృతేన మార్యతే లోకశ్ చిత్రేయం మౌర్ఖ్యచక్రికా
మనస్సు జడమైనదిగా, అసలు స్వరూపం లేనిదిగా ఎప్పుడూ మృతమే. ఈ మృతమైనదానివల్లే లోకం నాశనం అవుతోంది—ఇది మూర్ఖత్వపు విచిత్రమైన చక్రం.
యస్య నాత్మా న దేహో ఽస్తి నాధారో నాపి చాకరః । తేనేదం భక్ష్యతే సర్వం చిత్రేయం మౌర్ఖ్యవాగురా
ఎవరికి ఆత్మ లేదు, శరీరం లేదు, ఆధారం లేదు, మౌలికత కూడా లేదు—అతనివల్ల ఈ సమస్తం నశించిపోతుంది. ఇదే అజ్ఞానపు విచిత్రమైన వల.
సర్వసామగ్ర్యహీనేన హన్యతే మనసాపి యః । తస్యోత్పలదలాఘాతైర్ మన్యే దలతి మస్తకమ్
ఎటువంటి సహాయాలు లేకపోయినా, కేవలం మనస్సు వల్లే ఎవడు నాశనం అవుతాడో, అతని తల ఒక తామరాకుపువ్వు తాకినా చీలిపోతుందని నేను అనుకుంటున్నాను.