న తు సఙ్కల్పితా యైషా కలనేతి జగత్త్రయే । సా హి కిఞ్చిద్ విజానాతి నిత్యజాడ్యైకధర్మిణీ
ఇది ఊహించబడినది కాదు, మూడు లోకాలలో దీనినే 'కలనా' అంటారు. ఇది కొంతమేరకు తెలుసుకుంటుంది కానీ దాని స్వభావం ఎప్పుడూ మౌఢ్యమే.
చేతతి క్వ జడా నామ కలనోపలరూపిణీ । పద్మినీవాతపేనాసౌ పరేణైవావబోధ్యతే
జడమైన కలనా రూపంలో ఉన్నది ఎలా తెలుసుకోగలదు? అది తామరపువ్వు గాలివాటితో మేలుకునట్టే, పరమాత్మ ద్వారా మాత్రమే చైతన్యం పొందుతుంది.
యథా శిలామయీ కన్యా చోదితాపి న నృత్యతి । తథేయం కలనా దేహే న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే
రాయితో చేసిన యువతిని ఎంత ప్రేరేపించినా ఆమె నాట్యం చేయదు. అలాగే ఈ కలనా శక్తి శరీరంలో ఉన్నా ఏదీ గ్రహించదు.
లిపికర్మనృపైర్ యుద్ధం క్వ కృతం ఘర్ఘరారవమ్ । క్వ చిత్రచన్ద్రకిరణైర్ ఓషధ్యః ప్రవిబోధితాః
ఎక్కడా వ్రాసేవాళ్ల మధ్య ఘోరమైన శబ్దంతో యుద్ధం జరిగింది? ఎక్కడా చంద్రుని రంగురంగుల కిరణాలతో ఔషధులు మేల్కొన్నాయి?
అభూతావిష్టగాత్రైర్ వా శవైః క్వ పరివల్గితమ్ । క్వ గీతం మధురధ్వానం వనపాషాణమణ్డలైః
ఎక్కడా అసత్యమైన భూతాలు పట్టుకున్న శవాలు దూకిపడుతున్నాయి? అడవిలో రాళ్ల వలయాలు మధురమైన పాటలు పాడిన చోటు ఎక్కడ?
క్వ పుస్తవిహితైర్ అర్కైః క్షపితం యామినీతమః । క్వ సఙ్కల్పమయైశ్ ఛాయాః క్రియన్తే వ్యోమకాననైః
ఎక్కడా పుస్తకాలతో చేసిన సూర్యులు రాత్రి చీకటిని తొలగించాయి? ఆకాశపు తోటల్లో కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడిన నీడలు ఎక్కడ కనిపించాయి?
క్వ జడైర్ ఉపలాకారైర్ మిథ్యాభ్రమభరోత్థితైః । మృగతృష్ణామయైర్ ఏభిర్ మనోభిః క్రియతే క్రియా
ఈ మాయా భ్రమతో పుట్టిన, మృగతృష్ణలా ఉన్న, రాళ్లంత మూర్ఖమైన మనస్సులతో ఎక్కడా ఏదైనా కార్యం జరుగుతోంది?
యథాతపే స్థితే స్ఫారే మృగతృష్ణాతరఙ్గిణీ । కలనా తద్వద్ ఏవేయం స్ఫురత్య్ ఆత్మని సత్య్ అలమ్
ఎండ తాపం పెరిగినప్పుడు మృగతృష్ణలో అలలు కనిపించడంలా, నిజంగా లేనిది అయిన కల్పన కూడా మన ఆత్మలో స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తుంది.
యద్ ఏతత్ స్పన్దనం రామ మనసో ఽధిగతం శనైః । మరుతాం విద్ధి తాం శక్తిమ్ అన్తఃప్రాణశరీరిణామ్
రామా, మనసు మెల్లగా గ్రహించే ఈ చలనం, శరీరంలో ఉన్న ప్రాణవాయువుల శక్తి అని తెలుసుకో.
యైషా సంవిద్ అనాక్రాన్తా సఙ్కల్పలవనిశ్చయైః । అనాక్షిప్తరసాకారా ప్రభైషా పారమాత్మికీ
ఆలోచనలు, సంకల్పాలు తాకని ఈ చైతన్యం, తన సహజ స్వరూపంలో అచంచలంగా ఉండి, పరమాత్మ యొక్క ప్రకాశంగా వెలుగుతుంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి యా కలనా స్థితా । ప్రాణాత్మతత్త్వయోస్ తస్యాస్ సఞ్జ్ఞా జీవేతి కథ్యతే
‘నేనే ఇది, ఇది నాది’ అనే భావన, ప్రాణం, ఆత్మతత్త్వాల నుండి ఉద్భవించి మనలో నిలిచినప్పుడు, దానిని జీవన భావం అంటారు.
ధీశ్ చిత్తం జీవ ఇత్య్ ఏతాస్ సఙ్కల్పస్యాసతస్ సతః । సఞ్జ్ఞాస్ సఙ్కల్పితాస్ తజ్జ్ఞైర్ న రామ పరమార్థతః
బుద్ధి, మనస్సు, జీవుడు — ఇవన్నీ కల్పన చేసుకున్న పేర్లే రామా. నిజంగా వీటికి వాస్తవం లేదు; అవి ఉన్నట్టు ఊహించేవాళ్లే ఈ పేర్లు పెట్టారు.
న మనో నో మతిర్ నాపి జీవో న చ శరీరకమ్ । అస్తీహ పరమార్థేన స్వాత్మైవేహాస్తి సర్వదా
ఇక్కడ మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, జీవుడు లేదు, శరీరం కూడా లేదు. నిజంగా ఇక్కడ ఎప్పుడూ మన స్వయంగా ఉన్న ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఆత్మా కాలక్రమస్ తథా । సదాకాశాద్ అచ్ఛతరో నాస్తీవాస్త్య్ ఏవ వామలః
ఈ మొత్తం లోకమూ ఆత్మే, కాల పరంపర కూడా ఆత్మే. ఆత్మ ఆకాశం కన్నా శుద్ధమైనది, ఎప్పుడూ మలినం లేనిది. దాని తప్ప వేరే ఏది లేదు, లేకపోయినదీ లేదు.
అచ్ఛత్వాద్ అసదాభాసస్ సంవిద్రూపతయా తు సత్ । ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ స్వానుభూత్యానుభూయతే
శుద్ధత వల్ల అది అసత్యంగా కనిపించినా, చైతన్య స్వరూపంగా అది నిజమైనదే. ఆత్మ అన్నీ దాటి, స్వయంగా అనుభవించేవాడికి అనుభవంలోకి వస్తుంది.
మనస్ తత్ర పరిక్షీణం యత్ర సంవిత్ పరాత్మనః । అన్ధకారక్షయో యత్ర తత్రాలోకః ప్రవర్తతే
మనస్సు పూర్తిగా లయమై, పరమాత్మ జ్ఞానం వెలుగుతో నిండిన చోట, అంధకారం తొలగిపోతుంది; అక్కడ నిజమైన వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.
యత్రాత్మసంవిదో ఽచ్ఛాయాస్ సఙ్కల్పోన్ముఖతా మనాక్ । తత్రాత్మనో విస్మరణం స్మరణం చిత్తజన్మనః
ఆత్మ జ్ఞానం స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, కొంచెమైనా సంకల్పం పుట్టే ఆసక్తి కలిగినచోట, ఆత్మను మర్చిపోవడం, మనస్సు ఉద్భవాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం జరుగుతుంది.
పరస్య పుంసస్ సఙ్కల్పమయత్వం చిత్తమ్ ఉచ్యతే । అచిత్తత్వమ్ అసఙ్కల్పాన్ మోక్షనామాభిజాయతే
పరమపురుషుని గురించి సంకల్పాల ద్వారా ఏర్పడినదే మనస్సు. సంకల్పాలు లేని స్థితిలో మనస్సు ఉండదు; అదే మోక్షం అని అంటారు.
ఏతావచ్ చేతసో జన్మ బీజం సంసారభూరుహః । సఙ్కల్పోన్ముఖతాస్యాన్తస్ సంవిదో యత్ కిలాత్మనః
ఇదే మనస్సు పుట్టుక, ఇది సంసార వృక్షానికి విత్తనం. ఆత్మలోని జ్ఞానంలో సంకల్పం పుట్టే అంతర్గత ఆసక్తే దీనికి మూలం.
నిర్వికల్పచితస్ సత్తా సఙ్కల్పాఙ్కకలఙ్కితా । కలనేత్య్ ఉచ్యతే నేహ ఘటవద్ విద్యతే మనః
నిర్వికల్పమైన చైతన్య స్వరూపంలో కల్పన అనే మచ్చ కలిసినప్పుడు దాన్ని 'ఆలోచన' అంటారు. ఇక్కడ మనస్సు అనే వేరు పదార్థం, గడిలా, అసలు లేదు.
ప్రాణశక్తౌ నిరుద్ధాయాం మనో నామ విలీయతే । ద్రవ్యస్థాయాం తు తద్ ద్రవ్యం ప్రాణరూపం హి మానసమ్
ప్రాణశక్తి ఆపబడినపుడు 'మనస్సు' అనే భావన కలగదు, అది లయమవుతుంది. అది పదార్థంలో నిలిచినపుడు, ఆ పదార్థమే ప్రాణరూపంగా మనస్సు అవుతుంది.
దేశాన్తరానుభవనం ప్రాణో వేత్తి హృది స్థితమ్ । స్పన్దవేదనతో యత్ తన్ మన ఇత్య్ అభిధీయతే
హృదయంలో ఉండే ప్రాణశక్తి దూర ప్రాంతాల అనుభవాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఆ కంపనాన్ని తెలుసుకునే శక్తిని 'మనస్సు' అంటారు.
వైరాగ్యాత్ కరణాభ్యాసాద్ యుక్తితో వాసనాక్షయాత్ । పరమార్థావబోధాచ్ చ రోధ్యన్తే ప్రాణశక్తయః
వైరాగ్యం, సాధన, యుక్తి, వాసనల నశనం, పరమార్థ జ్ఞానం — వీటి ద్వారా ప్రాణశక్తులు నియంత్రించబడతాయి.
దృషదో విద్యతే శక్తిః కదాచిత్ స్వాదనే ఽన్ధసామ్ । న పునర్ మనసామ్ అస్తి శక్తిస్ స్పన్దావబోధనే
కొన్నిసార్లు, దృష్టి లేని వారికి రాళ్లకూ రుచి తెలుసుకునే శక్తి ఉంటుందని ఊహించవచ్చు; కానీ మనస్సుకు, అలజడిని గ్రహించే శక్తి అసలు ఉండదు.
స్పన్దః ప్రాణమరుచ్ఛక్తిశ్ చలరూపైవ సా జడా । చిచ్ చితస్ స్వాత్మనస్ స్వస్థా సర్వదా సర్వగైవ సా
అలజడి అనగా ప్రాణశక్తి, అది కదిలే స్వభావంతో కూడినదిగా, జడంగా ఉంటుంది. కాని, చైతన్యానికి చైతన్యం, నిజమైన ఆత్మ ఎప్పుడూ తనలోనే స్థిరంగా, అన్ని చోట్ల వ్యాపించి ఉంటుంది.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సమ్బన్ధః కల్ప్యతే మనః । మిథ్యైవ తత్ సముత్పన్నం మిథ్యాజ్ఞానం తద్ ఉచ్యతే
చైతన్యశక్తి మరియు అలజడి శక్తి మధ్య సంబంధాన్ని మనస్సే ఊహిస్తుంది. అలా పుట్టినదంతా అసత్యమే, దాన్నే తప్పుడు జ్ఞానం అంటారు.
ఏషా హ్య్ అవిద్యా కథితా మాయైషా సా నిగద్యతే । పరమ్ ఏతత్ తద్ అజ్ఞానం సంసారాధివిషప్రదమ్
ఇదే అవిద్య అని చెప్పబడింది, ఇదే మాయ అని కూడా అంటారు. ఈ పరమమైన అజ్ఞానం, సంసారమనే విషాన్ని కలిగించే మూలం.
చిచ్ఛక్తేస్ స్పన్దశక్తేశ్ చ సఙ్గే సఙ్కల్పకల్పనమ్ । న కృతం చేత్ పరిక్షీణాస్ తద్ ఇమా భవభీతయః
చైతన్యశక్తి, కదలిక శక్తి కలిసినప్పుడు, మనస్సులో ఊహలు పుడతాయి. ఇది జరగకపోతే, ఈ జన్మభయాలు తగ్గిపోతాయి.
వాయుతస్ స్పన్దశక్తిర్ యా సా చితా చేత్యతే యదా । సచేత్యచిత్ తదైవాన్తస్ సఙ్కల్పాద్ యాతి చిత్తతామ్
కదలిక శక్తి వాయువు రూపంలో ఉన్నప్పుడు, అది చైతన్యంగా అనిపిస్తుంది. అప్పుడు, ఊహ ద్వారా అది మనస్సుగా మారుతుంది.
చిత్తతైషా చితో మిథ్యా కల్పితా బాలయక్షవత్ । అఖణ్డమణ్డలాకారా స్పన్దసత్తా చిద్ ఏవ యత్
ఈ మనస్సు స్థితి, చైతన్యంలో నుంచి పిల్లవాడు పిశాచాన్ని ఊహించుకున్నట్టు, తప్పుడు ఊహ మాత్రమే. నిజమైన కదలిక శక్తి, విభిన్నతలేని, సంపూర్ణమైన రూపంలో ఉన్న చైతన్యమే.