చేత్యేన రహితా యైషా చిత్ తద్ బ్రహ్మ సనాతనమ్ । చేత్యేన సహితా యైషా చిత్ సేయం కలనోచ్యతే
ఏదైనా వస్తువును పట్టుకోని చైతన్యమే శాశ్వతమైన బ్రహ్మం. వస్తువుతో కలిసి ఉన్న చైతన్యాన్ని 'ఆలోచన' అని అంటారు.
కిఞ్చిదస్పష్టరూపం యద్ బ్రహ్మ తత్ సంస్థితం మనః । కలనామ్ అసద్ ఏవైత్య సద్ ఇవోపస్థితం హృది
బ్రహ్మం కొంత స్పష్టంగా కనిపించకపోయినా, అది మనస్సుగా నిలుస్తుంది. ఊహలు నిజమైనవే కాకపోయినా, మనసులో అవి నిజమైనట్లుగా అనిపిస్తాయి.
చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ రూఢేహ యదైవ కలనా చితః । తదైవ చిత్త్వం విస్మృత్య సా జడేవ వ్యవస్థితా
ఇక్కడ ఊహలను మనస్సు అని పిలిచే సమయంలో, అవి అసలు స్వరూపమైన చైతన్యాన్ని మరచిపోయి, జడంగా ఉండిపోతాయి.
సమ్పన్నా కలనానామ్నీ సఙ్కల్పానువిధాయినీ । వ్యవచ్ఛేదవతీ జాతా హేయోపాదేయధర్మిణీ
ఊహలు అనే పేరుతో, సంకల్పాన్ని అనుసరించి, అవి పరిమితులు ఉన్నట్లుగా, తీసుకోవడం వదిలిపెట్టడం లక్షణాలతో ఏర్పడతాయి.
సైషా చిద్ ఏవ జడతామ్ ఆగతేవ స్వశక్తితః । న సమ్ప్రబోధితా యావద్ రూపం తావన్ న బుధ్యతే
ఇది నిజంగా చైతన్యమే అయినా, తన శక్తితో జడత్వంలోకి వచ్చినట్లుగా ఉంటుంది. అది మేలుకోని వరకు, తన అసలు రూపాన్ని తెలుసుకోదు.
అతశ్ శాస్త్రవిచారేణ వైరాగ్యేణ పరేణ చ । నిగ్రహేణేన్ద్రియాణాం చ బోధయేత్ కలనాం స్వయమ్
కాబట్టి, శాస్త్రాలను పరిశీలించడం ద్వారా, అత్యున్నత వైరాగ్యంతో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా మనలోని ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
కలనా సర్వజన్తూనాం విజ్ఞానేన శమేన చ । ప్రబుద్ధా బ్రహ్మతామ్ ఏతి భ్రమతీతరథా జగత్
ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులలో ఆలోచనా శక్తి జ్ఞానం మరియు శాంతితో మేల్కొంటే, అది పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందుతుంది; లేకపోతే, ఈ లోకంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
వ్యామోహమదిరామత్తాం లుఠితాం విషయావటే । ఆత్మావబోధే సంసుప్తాం కలనామ్ అవబోధయేత్
మోహమనే మద్యం తాగి, విషయాల పొలంలో తిప్పుకుంటూ, ఆత్మ జ్ఞానంలో నిద్రిస్తున్న ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
అప్రబుద్ధా జడా హ్య్ ఏషా న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే । సఙ్కల్పలలనేవాన్తర్ దృశ్యమానాప్య్ అసన్మయీ
ఈ ఆలోచనా శక్తి మేల్కొనకపోతే, అది జడంగా ఉండి ఏదీ గ్రహించదు; ఆలోచనల ఆటలో కనిపించినా, అసలులో అది కల్పితమే.
తయా పరమయా దృష్ట్యా కలనైషాన్తరస్థయా । మఞ్జరీ గన్ధశక్త్యేవ పదార్థేషు విరాజతే
ఆ పరమమైన అంతర్గత దృష్టితో, మనస్సులో ఉండే ఈ శక్తి, పువ్వులోని పరిమళం ఎలా వ్యాపించునో, అలా పదార్థాలలో ప్రకాశిస్తుంది.
న తు సఙ్కల్పితా యైషా కలనేతి జగత్త్రయే । సా హి కిఞ్చిద్ విజానాతి నిత్యజాడ్యైకధర్మిణీ
ఇది ఊహించబడినది కాదు, మూడు లోకాలలో దీనినే 'కలనా' అంటారు. ఇది కొంతమేరకు తెలుసుకుంటుంది కానీ దాని స్వభావం ఎప్పుడూ మౌఢ్యమే.
చేతతి క్వ జడా నామ కలనోపలరూపిణీ । పద్మినీవాతపేనాసౌ పరేణైవావబోధ్యతే
జడమైన కలనా రూపంలో ఉన్నది ఎలా తెలుసుకోగలదు? అది తామరపువ్వు గాలివాటితో మేలుకునట్టే, పరమాత్మ ద్వారా మాత్రమే చైతన్యం పొందుతుంది.
యథా శిలామయీ కన్యా చోదితాపి న నృత్యతి । తథేయం కలనా దేహే న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే
రాయితో చేసిన యువతిని ఎంత ప్రేరేపించినా ఆమె నాట్యం చేయదు. అలాగే ఈ కలనా శక్తి శరీరంలో ఉన్నా ఏదీ గ్రహించదు.
లిపికర్మనృపైర్ యుద్ధం క్వ కృతం ఘర్ఘరారవమ్ । క్వ చిత్రచన్ద్రకిరణైర్ ఓషధ్యః ప్రవిబోధితాః
ఎక్కడా వ్రాసేవాళ్ల మధ్య ఘోరమైన శబ్దంతో యుద్ధం జరిగింది? ఎక్కడా చంద్రుని రంగురంగుల కిరణాలతో ఔషధులు మేల్కొన్నాయి?
అభూతావిష్టగాత్రైర్ వా శవైః క్వ పరివల్గితమ్ । క్వ గీతం మధురధ్వానం వనపాషాణమణ్డలైః
ఎక్కడా అసత్యమైన భూతాలు పట్టుకున్న శవాలు దూకిపడుతున్నాయి? అడవిలో రాళ్ల వలయాలు మధురమైన పాటలు పాడిన చోటు ఎక్కడ?
క్వ పుస్తవిహితైర్ అర్కైః క్షపితం యామినీతమః । క్వ సఙ్కల్పమయైశ్ ఛాయాః క్రియన్తే వ్యోమకాననైః
ఎక్కడా పుస్తకాలతో చేసిన సూర్యులు రాత్రి చీకటిని తొలగించాయి? ఆకాశపు తోటల్లో కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడిన నీడలు ఎక్కడ కనిపించాయి?
క్వ జడైర్ ఉపలాకారైర్ మిథ్యాభ్రమభరోత్థితైః । మృగతృష్ణామయైర్ ఏభిర్ మనోభిః క్రియతే క్రియా
ఈ మాయా భ్రమతో పుట్టిన, మృగతృష్ణలా ఉన్న, రాళ్లంత మూర్ఖమైన మనస్సులతో ఎక్కడా ఏదైనా కార్యం జరుగుతోంది?
యథాతపే స్థితే స్ఫారే మృగతృష్ణాతరఙ్గిణీ । కలనా తద్వద్ ఏవేయం స్ఫురత్య్ ఆత్మని సత్య్ అలమ్
ఎండ తాపం పెరిగినప్పుడు మృగతృష్ణలో అలలు కనిపించడంలా, నిజంగా లేనిది అయిన కల్పన కూడా మన ఆత్మలో స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తుంది.
యద్ ఏతత్ స్పన్దనం రామ మనసో ఽధిగతం శనైః । మరుతాం విద్ధి తాం శక్తిమ్ అన్తఃప్రాణశరీరిణామ్
రామా, మనసు మెల్లగా గ్రహించే ఈ చలనం, శరీరంలో ఉన్న ప్రాణవాయువుల శక్తి అని తెలుసుకో.
యైషా సంవిద్ అనాక్రాన్తా సఙ్కల్పలవనిశ్చయైః । అనాక్షిప్తరసాకారా ప్రభైషా పారమాత్మికీ
ఆలోచనలు, సంకల్పాలు తాకని ఈ చైతన్యం, తన సహజ స్వరూపంలో అచంచలంగా ఉండి, పరమాత్మ యొక్క ప్రకాశంగా వెలుగుతుంది.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి యా కలనా స్థితా । ప్రాణాత్మతత్త్వయోస్ తస్యాస్ సఞ్జ్ఞా జీవేతి కథ్యతే
‘నేనే ఇది, ఇది నాది’ అనే భావన, ప్రాణం, ఆత్మతత్త్వాల నుండి ఉద్భవించి మనలో నిలిచినప్పుడు, దానిని జీవన భావం అంటారు.
ధీశ్ చిత్తం జీవ ఇత్య్ ఏతాస్ సఙ్కల్పస్యాసతస్ సతః । సఞ్జ్ఞాస్ సఙ్కల్పితాస్ తజ్జ్ఞైర్ న రామ పరమార్థతః
బుద్ధి, మనస్సు, జీవుడు — ఇవన్నీ కల్పన చేసుకున్న పేర్లే రామా. నిజంగా వీటికి వాస్తవం లేదు; అవి ఉన్నట్టు ఊహించేవాళ్లే ఈ పేర్లు పెట్టారు.
న మనో నో మతిర్ నాపి జీవో న చ శరీరకమ్ । అస్తీహ పరమార్థేన స్వాత్మైవేహాస్తి సర్వదా
ఇక్కడ మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, జీవుడు లేదు, శరీరం కూడా లేదు. నిజంగా ఇక్కడ ఎప్పుడూ మన స్వయంగా ఉన్న ఆత్మ మాత్రమే ఉంది.
ఆత్మైవేదం జగత్ సర్వమ్ ఆత్మా కాలక్రమస్ తథా । సదాకాశాద్ అచ్ఛతరో నాస్తీవాస్త్య్ ఏవ వామలః
ఈ మొత్తం లోకమూ ఆత్మే, కాల పరంపర కూడా ఆత్మే. ఆత్మ ఆకాశం కన్నా శుద్ధమైనది, ఎప్పుడూ మలినం లేనిది. దాని తప్ప వేరే ఏది లేదు, లేకపోయినదీ లేదు.
అచ్ఛత్వాద్ అసదాభాసస్ సంవిద్రూపతయా తు సత్ । ఆత్మా సర్వపదాతీతస్ స్వానుభూత్యానుభూయతే
శుద్ధత వల్ల అది అసత్యంగా కనిపించినా, చైతన్య స్వరూపంగా అది నిజమైనదే. ఆత్మ అన్నీ దాటి, స్వయంగా అనుభవించేవాడికి అనుభవంలోకి వస్తుంది.
మనస్ తత్ర పరిక్షీణం యత్ర సంవిత్ పరాత్మనః । అన్ధకారక్షయో యత్ర తత్రాలోకః ప్రవర్తతే
మనస్సు పూర్తిగా లయమై, పరమాత్మ జ్ఞానం వెలుగుతో నిండిన చోట, అంధకారం తొలగిపోతుంది; అక్కడ నిజమైన వెలుగు ప్రసరిస్తుంది.
యత్రాత్మసంవిదో ఽచ్ఛాయాస్ సఙ్కల్పోన్ముఖతా మనాక్ । తత్రాత్మనో విస్మరణం స్మరణం చిత్తజన్మనః
ఆత్మ జ్ఞానం స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, కొంచెమైనా సంకల్పం పుట్టే ఆసక్తి కలిగినచోట, ఆత్మను మర్చిపోవడం, మనస్సు ఉద్భవాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం జరుగుతుంది.
పరస్య పుంసస్ సఙ్కల్పమయత్వం చిత్తమ్ ఉచ్యతే । అచిత్తత్వమ్ అసఙ్కల్పాన్ మోక్షనామాభిజాయతే
పరమపురుషుని గురించి సంకల్పాల ద్వారా ఏర్పడినదే మనస్సు. సంకల్పాలు లేని స్థితిలో మనస్సు ఉండదు; అదే మోక్షం అని అంటారు.
ఏతావచ్ చేతసో జన్మ బీజం సంసారభూరుహః । సఙ్కల్పోన్ముఖతాస్యాన్తస్ సంవిదో యత్ కిలాత్మనః
ఇదే మనస్సు పుట్టుక, ఇది సంసార వృక్షానికి విత్తనం. ఆత్మలోని జ్ఞానంలో సంకల్పం పుట్టే అంతర్గత ఆసక్తే దీనికి మూలం.
నిర్వికల్పచితస్ సత్తా సఙ్కల్పాఙ్కకలఙ్కితా । కలనేత్య్ ఉచ్యతే నేహ ఘటవద్ విద్యతే మనః
నిర్వికల్పమైన చైతన్య స్వరూపంలో కల్పన అనే మచ్చ కలిసినప్పుడు దాన్ని 'ఆలోచన' అంటారు. ఇక్కడ మనస్సు అనే వేరు పదార్థం, గడిలా, అసలు లేదు.