రాగద్వేషవినిర్ముక్తస్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగీ త్యక్తసంసారవాసనః
రాగం, ద్వేషం లేని యోగి, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ ఒకేలా చూసేవాడు, లోక జీవితం మీద ఆశలు వదిలినవాడు — వాడే నిజంగా విముక్తుడు.
స యత్ కరోతి యద్ భుఙ్క్తే యద్ దదాతి నిహన్తి యత్ । తత్ర ముక్తధియస్ తస్య సమతా సుఖదుఃఖయోః
అతడు ఏ పని చేసినా, ఏదైనా అనుభవించినా, ఇచ్చినా, నాశనం చేసినా — అతని మనస్సు విముక్తమై ఉండి, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ సమంగా ఉంటుంది.
ప్రాప్తం కర్తవ్యమ్ ఏవేతి త్యక్త్వేష్టానిష్టభావనమ్ । ప్రవర్తతే యః కార్యేషు న స మజ్జతి కుత్రచిత్
ఏ పని చేయాల్సిందో అది వచ్చిందని భావించి, ఇష్టమైనదీ, ఇష్టంలేనిదీ అనే ఆలోచనలు వదిలేసి, తన కర్తవ్యాల్లో నిమగ్నమైనవాడు ఎక్కడా చిక్కుకోడు.
చిత్సత్తామాత్రమ్ ఏవేదమ్ ఇతి నిశ్చయవన్ మనః । త్యక్తభోగాభిమననం శమమ్ ఏతి మహామతే
ఓ మహామతివంతుడా, ఈ జగత్తు అంతా శుద్ధమైన చైతన్యమే అని నిశ్చయంగా తెలుసుకుని, అనుభవాల పట్ల ఆసక్తిని వదిలిన మనస్సు శాంతిని పొందుతుంది.
మనః ప్రకృత్యైవ జడం చిత్తత్త్వమ్ అనుధావతి । మాంసగర్ధేన మార్జారో వనే మృగపతిం యథా
మనస్సు సహజంగా జడమై ఉండి, చైతన్యాన్ని అనుసరిస్తుంది. అడవిలో పిల్లి మాంసపు వాసనను అనుసరించి మృగరాజుని వెంబడించునట్లు, మనస్సు కూడా చైతన్యాన్ని వెంబడిస్తుంది.
సింహవీర్యవశాల్ లబ్ధం మాంసం భుఙ్క్తే హి జమ్బుకః । చిద్వీర్యవశతః ప్రాప్తం దృశ్యమ్ ఆశ్రయతే మనః
సింహశక్తితో దొరికిన మాంసాన్ని నక్క తినినట్లే, చైతన్యబలంతో లభించిన విషయాలను మనస్సు ఆశ్రయిస్తుంది.
మన ఏవమ్ అసత్కల్పం చిత్ప్రసాదేన జీవతి । భావయంశ్ చితమ్ ఏవైకాం చిత్తామ్ ఏత్య చిద్ అప్య్ అతః
ఇలా అసత్యమైన కల్పన అయిన మనస్సు, చైతన్య కృప వల్ల జీవిస్తుంది. ఒక్క చైతన్యాన్ని ధ్యానం చేస్తూ, అది చైతన్య స్థితిని పొందుతుంది, అంతకంటే పై స్థితికీ చేరుతుంది.
జడం యత్ కిల నిర్హీనం చితా దీపికయోజ్ఝితమ్ । తన్ మనశ్ శవసఙ్కాశమ్ అచిద్ ఉత్తిష్ఠతే కథమ్
చైతన్యపు వెలుగు లేకుండా, పూర్తిగా శూన్యంగా, జడంగా, శవంలా ఉండే దానికీ మనస్సు ఎలా పుట్టుకొస్తుంది? అది చైతన్యం లేని పదార్థమే కదా.
చిత్స్వభావపరామృష్టా స్పన్దశక్తిర్ మరున్మయీ । కలనా చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్త్యా కథ్యతే శాస్త్రదర్శిభిః
చైతన్య స్వభావాన్ని తాకిన, గాలిలా కంపించే శక్తిని, 'మనస్సు' అని, అంటే 'చిత్తం' అని, శాస్త్రజ్ఞులు పిలుస్తారు.
యశ్ చితః క్షుబ్ధ ఆకారస్ సైవేయం కలనోచ్యతే । చిద్ ఏవాహమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా సా చిత్తామ్ ఏవ గచ్ఛతి
చైతన్యం కలిగి ఉన్నదే, కలకలం చెందినప్పుడు 'ఆలోచన'గా మారుతుంది. 'నేను చైతన్యమే' అని తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మళ్లీ మనస్సుగా మారిపోతుంది.
చేత్యేన రహితా యైషా చిత్ తద్ బ్రహ్మ సనాతనమ్ । చేత్యేన సహితా యైషా చిత్ సేయం కలనోచ్యతే
ఏదైనా వస్తువును పట్టుకోని చైతన్యమే శాశ్వతమైన బ్రహ్మం. వస్తువుతో కలిసి ఉన్న చైతన్యాన్ని 'ఆలోచన' అని అంటారు.
కిఞ్చిదస్పష్టరూపం యద్ బ్రహ్మ తత్ సంస్థితం మనః । కలనామ్ అసద్ ఏవైత్య సద్ ఇవోపస్థితం హృది
బ్రహ్మం కొంత స్పష్టంగా కనిపించకపోయినా, అది మనస్సుగా నిలుస్తుంది. ఊహలు నిజమైనవే కాకపోయినా, మనసులో అవి నిజమైనట్లుగా అనిపిస్తాయి.
చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ రూఢేహ యదైవ కలనా చితః । తదైవ చిత్త్వం విస్మృత్య సా జడేవ వ్యవస్థితా
ఇక్కడ ఊహలను మనస్సు అని పిలిచే సమయంలో, అవి అసలు స్వరూపమైన చైతన్యాన్ని మరచిపోయి, జడంగా ఉండిపోతాయి.
సమ్పన్నా కలనానామ్నీ సఙ్కల్పానువిధాయినీ । వ్యవచ్ఛేదవతీ జాతా హేయోపాదేయధర్మిణీ
ఊహలు అనే పేరుతో, సంకల్పాన్ని అనుసరించి, అవి పరిమితులు ఉన్నట్లుగా, తీసుకోవడం వదిలిపెట్టడం లక్షణాలతో ఏర్పడతాయి.
సైషా చిద్ ఏవ జడతామ్ ఆగతేవ స్వశక్తితః । న సమ్ప్రబోధితా యావద్ రూపం తావన్ న బుధ్యతే
ఇది నిజంగా చైతన్యమే అయినా, తన శక్తితో జడత్వంలోకి వచ్చినట్లుగా ఉంటుంది. అది మేలుకోని వరకు, తన అసలు రూపాన్ని తెలుసుకోదు.
అతశ్ శాస్త్రవిచారేణ వైరాగ్యేణ పరేణ చ । నిగ్రహేణేన్ద్రియాణాం చ బోధయేత్ కలనాం స్వయమ్
కాబట్టి, శాస్త్రాలను పరిశీలించడం ద్వారా, అత్యున్నత వైరాగ్యంతో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా మనలోని ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
కలనా సర్వజన్తూనాం విజ్ఞానేన శమేన చ । ప్రబుద్ధా బ్రహ్మతామ్ ఏతి భ్రమతీతరథా జగత్
ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులలో ఆలోచనా శక్తి జ్ఞానం మరియు శాంతితో మేల్కొంటే, అది పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందుతుంది; లేకపోతే, ఈ లోకంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
వ్యామోహమదిరామత్తాం లుఠితాం విషయావటే । ఆత్మావబోధే సంసుప్తాం కలనామ్ అవబోధయేత్
మోహమనే మద్యం తాగి, విషయాల పొలంలో తిప్పుకుంటూ, ఆత్మ జ్ఞానంలో నిద్రిస్తున్న ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
అప్రబుద్ధా జడా హ్య్ ఏషా న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే । సఙ్కల్పలలనేవాన్తర్ దృశ్యమానాప్య్ అసన్మయీ
ఈ ఆలోచనా శక్తి మేల్కొనకపోతే, అది జడంగా ఉండి ఏదీ గ్రహించదు; ఆలోచనల ఆటలో కనిపించినా, అసలులో అది కల్పితమే.
తయా పరమయా దృష్ట్యా కలనైషాన్తరస్థయా । మఞ్జరీ గన్ధశక్త్యేవ పదార్థేషు విరాజతే
ఆ పరమమైన అంతర్గత దృష్టితో, మనస్సులో ఉండే ఈ శక్తి, పువ్వులోని పరిమళం ఎలా వ్యాపించునో, అలా పదార్థాలలో ప్రకాశిస్తుంది.
న తు సఙ్కల్పితా యైషా కలనేతి జగత్త్రయే । సా హి కిఞ్చిద్ విజానాతి నిత్యజాడ్యైకధర్మిణీ
ఇది ఊహించబడినది కాదు, మూడు లోకాలలో దీనినే 'కలనా' అంటారు. ఇది కొంతమేరకు తెలుసుకుంటుంది కానీ దాని స్వభావం ఎప్పుడూ మౌఢ్యమే.
చేతతి క్వ జడా నామ కలనోపలరూపిణీ । పద్మినీవాతపేనాసౌ పరేణైవావబోధ్యతే
జడమైన కలనా రూపంలో ఉన్నది ఎలా తెలుసుకోగలదు? అది తామరపువ్వు గాలివాటితో మేలుకునట్టే, పరమాత్మ ద్వారా మాత్రమే చైతన్యం పొందుతుంది.
యథా శిలామయీ కన్యా చోదితాపి న నృత్యతి । తథేయం కలనా దేహే న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే
రాయితో చేసిన యువతిని ఎంత ప్రేరేపించినా ఆమె నాట్యం చేయదు. అలాగే ఈ కలనా శక్తి శరీరంలో ఉన్నా ఏదీ గ్రహించదు.
లిపికర్మనృపైర్ యుద్ధం క్వ కృతం ఘర్ఘరారవమ్ । క్వ చిత్రచన్ద్రకిరణైర్ ఓషధ్యః ప్రవిబోధితాః
ఎక్కడా వ్రాసేవాళ్ల మధ్య ఘోరమైన శబ్దంతో యుద్ధం జరిగింది? ఎక్కడా చంద్రుని రంగురంగుల కిరణాలతో ఔషధులు మేల్కొన్నాయి?
అభూతావిష్టగాత్రైర్ వా శవైః క్వ పరివల్గితమ్ । క్వ గీతం మధురధ్వానం వనపాషాణమణ్డలైః
ఎక్కడా అసత్యమైన భూతాలు పట్టుకున్న శవాలు దూకిపడుతున్నాయి? అడవిలో రాళ్ల వలయాలు మధురమైన పాటలు పాడిన చోటు ఎక్కడ?
క్వ పుస్తవిహితైర్ అర్కైః క్షపితం యామినీతమః । క్వ సఙ్కల్పమయైశ్ ఛాయాః క్రియన్తే వ్యోమకాననైః
ఎక్కడా పుస్తకాలతో చేసిన సూర్యులు రాత్రి చీకటిని తొలగించాయి? ఆకాశపు తోటల్లో కేవలం సంకల్పంతో ఏర్పడిన నీడలు ఎక్కడ కనిపించాయి?
క్వ జడైర్ ఉపలాకారైర్ మిథ్యాభ్రమభరోత్థితైః । మృగతృష్ణామయైర్ ఏభిర్ మనోభిః క్రియతే క్రియా
ఈ మాయా భ్రమతో పుట్టిన, మృగతృష్ణలా ఉన్న, రాళ్లంత మూర్ఖమైన మనస్సులతో ఎక్కడా ఏదైనా కార్యం జరుగుతోంది?
యథాతపే స్థితే స్ఫారే మృగతృష్ణాతరఙ్గిణీ । కలనా తద్వద్ ఏవేయం స్ఫురత్య్ ఆత్మని సత్య్ అలమ్
ఎండ తాపం పెరిగినప్పుడు మృగతృష్ణలో అలలు కనిపించడంలా, నిజంగా లేనిది అయిన కల్పన కూడా మన ఆత్మలో స్పష్టంగా ఉద్భవిస్తుంది.
యద్ ఏతత్ స్పన్దనం రామ మనసో ఽధిగతం శనైః । మరుతాం విద్ధి తాం శక్తిమ్ అన్తఃప్రాణశరీరిణామ్
రామా, మనసు మెల్లగా గ్రహించే ఈ చలనం, శరీరంలో ఉన్న ప్రాణవాయువుల శక్తి అని తెలుసుకో.
యైషా సంవిద్ అనాక్రాన్తా సఙ్కల్పలవనిశ్చయైః । అనాక్షిప్తరసాకారా ప్రభైషా పారమాత్మికీ
ఆలోచనలు, సంకల్పాలు తాకని ఈ చైతన్యం, తన సహజ స్వరూపంలో అచంచలంగా ఉండి, పరమాత్మ యొక్క ప్రకాశంగా వెలుగుతుంది.