గృహీతతృష్ణాశఫరి వాసనాజాలమ్ ఆబిలమ్ । సంసారవారి ప్రసృతం చిన్తాతన్తుభిర్ ఆతతమ్
తృష్ణ అనే చేపను పట్టుకున్న వాసనల వలతో మబ్బయ్యి, ఆలోచనల తంతువులతో చుట్టబడి, ఈ సంసారమనే నీరు ఎప్పుడూ ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది.
అనయా తీక్ష్ణయా తాత చ్ఛిన్ద్ధి బుద్ధిశలాకయా । వాత్యయేవామ్బుదం కాలో వహన్త్యా వితతే పదే
ఈ పదును గల బుద్ధి సూచి చేత, నా బిడ్డా, కాలం తీసుకెళ్తున్న ఈ మార్గాన్ని, గాలి మేఘాన్ని చీల్చినట్లు, పూర్తిగా విడదీయి.
అస్య సంసారవృక్షస్య మూలం దోషాఙ్కురాస్పదమ్ । ధుర్యధీరేణ ధైర్యేణ ప్రోద్ధరోద్ధురయా ధియా
ఈ సంసారం అనే వృక్షానికి మూలం దోషాల మొగ్గలు పెరిగే చోటు. ధైర్యంగా, స్థిరమైన మనస్సుతో దాన్ని పూర్తిగా పెకిలించు.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా విస్మృత్య చరమం మనః । వర్తమానమ్ అపి చ్ఛిత్త్వా చ్ఛిన్నసంసారతాం వ్రజ
మనసుతోనే మనసును కోయి, చివరి మిగిలిన మనసును కూడా మరిచి, ప్రస్తుతాన్ని కూడా విడిచి, సంసార బంధం తెగిపోయిన స్థితిని పొందు.
మోహో విస్మృత్య సంసారం న భూయః పరిరోహతి
మాయ ఈ లోకాన్ని మరచినప్పుడు, అది మళ్లీ పుట్టదు.
తిష్ఠన్ గచ్ఛఞ్ శ్వసన్ రామ నివసన్న్ ఉత్పతన్ పతన్ । అసద్ ఏవేదమ్ ఇత్య్ అన్తర్ నిశ్చిత్యాస్థాం పరిత్యజ
నీవు నిలబడి ఉన్నా, నడుస్తున్నా, ఊపిరి తీసుకుంటున్నా, నివసిస్తున్నా, పైకి లేచినా, కింద పడినా — రామా! ఈ అన్నీ అసత్యమే అని మనసులో బాగా గ్రహించి, వాటిపట్ల మమకారం వదిలేయి.
సమతామ్ అలమ్ ఆశ్రిత్య సమ్ప్రాప్తం కార్యమ్ ఆహరన్ । అచిన్తయంస్ తథాప్రాప్తం విహరేహ హి రాఘవ
సమత్వాన్ని పూర్తిగా ఆశ్రయించి, ఎదురయ్యే పనిని పూర్తిచేస్తూ, వచ్చినదాన్ని గురించి ఆలోచించకుండా, ఇక్కడ స్వేచ్ఛగా జీవించు రాఘవ.
యథా సర్వర్తులిఙ్గాని న బిభర్తి బిభర్తి చ । ఖమ్ ఏవమ్ ఇహ కార్యాణి కురు మా కురు వానఘ
ఎలా ఆకాశం ఏ వస్తువుల గుర్తులనూ మోసుకోదు, మోసుకున్నట్టు కూడా ఉండదు, అలాగే ఈ లోకంలో నీవు పనులు చేయాలన్నా, చేయకపోయినా పరవాలేదు, పాపరహితుడా.
త్వమ్ ఏవ వేత్తా త్వమ్ అజస్ త్వమ్ ఆత్మా త్వం మహేశ్వరః । ఆత్మనో ఽవ్యతిరిక్తం సత్ త్వయేదమ్ ఆతతం తతమ్
నీవే తెలిసినవాడు, నీవే జన్మలేని వాడు, నీవే ఆత్మ, నీవే మహేశ్వరుడు; నీవు తప్ప ఇంకొకటి లేదు — ఈ సర్వం నీవే వ్యాపించి ఉన్నావు.
యేనాస్మాద్ దృశ్యసమ్భారాద్ అభితో భావనోజ్ఝితా । స న సఙ్గృహ్యతే దోషైర్ హర్షామర్షవిషాదజైః
ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే వస్తువుల గురించి మనస్సులోని భావనలు వదిలేసినవాడు, ఆనందం, కోపం, దుఃఖం వల్ల కలిగే దోషాలు అతనిని ఎప్పుడూ తాకవు.
రాగద్వేషవినిర్ముక్తస్ సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః । ముక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగీ త్యక్తసంసారవాసనః
రాగం, ద్వేషం లేని యోగి, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ ఒకేలా చూసేవాడు, లోక జీవితం మీద ఆశలు వదిలినవాడు — వాడే నిజంగా విముక్తుడు.
స యత్ కరోతి యద్ భుఙ్క్తే యద్ దదాతి నిహన్తి యత్ । తత్ర ముక్తధియస్ తస్య సమతా సుఖదుఃఖయోః
అతడు ఏ పని చేసినా, ఏదైనా అనుభవించినా, ఇచ్చినా, నాశనం చేసినా — అతని మనస్సు విముక్తమై ఉండి, సుఖంలోనూ దుఃఖంలోనూ సమంగా ఉంటుంది.
ప్రాప్తం కర్తవ్యమ్ ఏవేతి త్యక్త్వేష్టానిష్టభావనమ్ । ప్రవర్తతే యః కార్యేషు న స మజ్జతి కుత్రచిత్
ఏ పని చేయాల్సిందో అది వచ్చిందని భావించి, ఇష్టమైనదీ, ఇష్టంలేనిదీ అనే ఆలోచనలు వదిలేసి, తన కర్తవ్యాల్లో నిమగ్నమైనవాడు ఎక్కడా చిక్కుకోడు.
చిత్సత్తామాత్రమ్ ఏవేదమ్ ఇతి నిశ్చయవన్ మనః । త్యక్తభోగాభిమననం శమమ్ ఏతి మహామతే
ఓ మహామతివంతుడా, ఈ జగత్తు అంతా శుద్ధమైన చైతన్యమే అని నిశ్చయంగా తెలుసుకుని, అనుభవాల పట్ల ఆసక్తిని వదిలిన మనస్సు శాంతిని పొందుతుంది.
మనః ప్రకృత్యైవ జడం చిత్తత్త్వమ్ అనుధావతి । మాంసగర్ధేన మార్జారో వనే మృగపతిం యథా
మనస్సు సహజంగా జడమై ఉండి, చైతన్యాన్ని అనుసరిస్తుంది. అడవిలో పిల్లి మాంసపు వాసనను అనుసరించి మృగరాజుని వెంబడించునట్లు, మనస్సు కూడా చైతన్యాన్ని వెంబడిస్తుంది.
సింహవీర్యవశాల్ లబ్ధం మాంసం భుఙ్క్తే హి జమ్బుకః । చిద్వీర్యవశతః ప్రాప్తం దృశ్యమ్ ఆశ్రయతే మనః
సింహశక్తితో దొరికిన మాంసాన్ని నక్క తినినట్లే, చైతన్యబలంతో లభించిన విషయాలను మనస్సు ఆశ్రయిస్తుంది.
మన ఏవమ్ అసత్కల్పం చిత్ప్రసాదేన జీవతి । భావయంశ్ చితమ్ ఏవైకాం చిత్తామ్ ఏత్య చిద్ అప్య్ అతః
ఇలా అసత్యమైన కల్పన అయిన మనస్సు, చైతన్య కృప వల్ల జీవిస్తుంది. ఒక్క చైతన్యాన్ని ధ్యానం చేస్తూ, అది చైతన్య స్థితిని పొందుతుంది, అంతకంటే పై స్థితికీ చేరుతుంది.
జడం యత్ కిల నిర్హీనం చితా దీపికయోజ్ఝితమ్ । తన్ మనశ్ శవసఙ్కాశమ్ అచిద్ ఉత్తిష్ఠతే కథమ్
చైతన్యపు వెలుగు లేకుండా, పూర్తిగా శూన్యంగా, జడంగా, శవంలా ఉండే దానికీ మనస్సు ఎలా పుట్టుకొస్తుంది? అది చైతన్యం లేని పదార్థమే కదా.
చిత్స్వభావపరామృష్టా స్పన్దశక్తిర్ మరున్మయీ । కలనా చిత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్త్యా కథ్యతే శాస్త్రదర్శిభిః
చైతన్య స్వభావాన్ని తాకిన, గాలిలా కంపించే శక్తిని, 'మనస్సు' అని, అంటే 'చిత్తం' అని, శాస్త్రజ్ఞులు పిలుస్తారు.
యశ్ చితః క్షుబ్ధ ఆకారస్ సైవేయం కలనోచ్యతే । చిద్ ఏవాహమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా సా చిత్తామ్ ఏవ గచ్ఛతి
చైతన్యం కలిగి ఉన్నదే, కలకలం చెందినప్పుడు 'ఆలోచన'గా మారుతుంది. 'నేను చైతన్యమే' అని తెలుసుకున్నప్పుడు, అది మళ్లీ మనస్సుగా మారిపోతుంది.
చేత్యేన రహితా యైషా చిత్ తద్ బ్రహ్మ సనాతనమ్ । చేత్యేన సహితా యైషా చిత్ సేయం కలనోచ్యతే
ఏదైనా వస్తువును పట్టుకోని చైతన్యమే శాశ్వతమైన బ్రహ్మం. వస్తువుతో కలిసి ఉన్న చైతన్యాన్ని 'ఆలోచన' అని అంటారు.
కిఞ్చిదస్పష్టరూపం యద్ బ్రహ్మ తత్ సంస్థితం మనః । కలనామ్ అసద్ ఏవైత్య సద్ ఇవోపస్థితం హృది
బ్రహ్మం కొంత స్పష్టంగా కనిపించకపోయినా, అది మనస్సుగా నిలుస్తుంది. ఊహలు నిజమైనవే కాకపోయినా, మనసులో అవి నిజమైనట్లుగా అనిపిస్తాయి.
చిత్తమ్ ఇత్య్ ఏవ రూఢేహ యదైవ కలనా చితః । తదైవ చిత్త్వం విస్మృత్య సా జడేవ వ్యవస్థితా
ఇక్కడ ఊహలను మనస్సు అని పిలిచే సమయంలో, అవి అసలు స్వరూపమైన చైతన్యాన్ని మరచిపోయి, జడంగా ఉండిపోతాయి.
సమ్పన్నా కలనానామ్నీ సఙ్కల్పానువిధాయినీ । వ్యవచ్ఛేదవతీ జాతా హేయోపాదేయధర్మిణీ
ఊహలు అనే పేరుతో, సంకల్పాన్ని అనుసరించి, అవి పరిమితులు ఉన్నట్లుగా, తీసుకోవడం వదిలిపెట్టడం లక్షణాలతో ఏర్పడతాయి.
సైషా చిద్ ఏవ జడతామ్ ఆగతేవ స్వశక్తితః । న సమ్ప్రబోధితా యావద్ రూపం తావన్ న బుధ్యతే
ఇది నిజంగా చైతన్యమే అయినా, తన శక్తితో జడత్వంలోకి వచ్చినట్లుగా ఉంటుంది. అది మేలుకోని వరకు, తన అసలు రూపాన్ని తెలుసుకోదు.
అతశ్ శాస్త్రవిచారేణ వైరాగ్యేణ పరేణ చ । నిగ్రహేణేన్ద్రియాణాం చ బోధయేత్ కలనాం స్వయమ్
కాబట్టి, శాస్త్రాలను పరిశీలించడం ద్వారా, అత్యున్నత వైరాగ్యంతో, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా మనలోని ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
కలనా సర్వజన్తూనాం విజ్ఞానేన శమేన చ । ప్రబుద్ధా బ్రహ్మతామ్ ఏతి భ్రమతీతరథా జగత్
ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులలో ఆలోచనా శక్తి జ్ఞానం మరియు శాంతితో మేల్కొంటే, అది పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందుతుంది; లేకపోతే, ఈ లోకంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది.
వ్యామోహమదిరామత్తాం లుఠితాం విషయావటే । ఆత్మావబోధే సంసుప్తాం కలనామ్ అవబోధయేత్
మోహమనే మద్యం తాగి, విషయాల పొలంలో తిప్పుకుంటూ, ఆత్మ జ్ఞానంలో నిద్రిస్తున్న ఆలోచనా శక్తిని మేల్కొనించాలి.
అప్రబుద్ధా జడా హ్య్ ఏషా న కిఞ్చిద్ అవబుధ్యతే । సఙ్కల్పలలనేవాన్తర్ దృశ్యమానాప్య్ అసన్మయీ
ఈ ఆలోచనా శక్తి మేల్కొనకపోతే, అది జడంగా ఉండి ఏదీ గ్రహించదు; ఆలోచనల ఆటలో కనిపించినా, అసలులో అది కల్పితమే.
తయా పరమయా దృష్ట్యా కలనైషాన్తరస్థయా । మఞ్జరీ గన్ధశక్త్యేవ పదార్థేషు విరాజతే
ఆ పరమమైన అంతర్గత దృష్టితో, మనస్సులో ఉండే ఈ శక్తి, పువ్వులోని పరిమళం ఎలా వ్యాపించునో, అలా పదార్థాలలో ప్రకాశిస్తుంది.