ఓ రామా, మనస్సులో అంగీకారం–నిరసనల లెక్కలు పోకపోతే, సమత్వం ఎప్పుడూ ప్రకాశించదు. మేఘాలతో ఆవరించబడిన ఆకాశంలో చంద్రకాంతి కనబడనట్టు, మనస్సు కూడా అలా వెలిగిపోదు. ‘‘ఇది వాస్తవం కాదు, ఇది వాస్తవం, ఇది నాది’’ అనే ఆలోచనలతో కలత చెందిన మనస్సులో సమత్వం పుట్టదు; ఎండిపోయిన కొమ్మపై పువ్వు పుట్టదు కదా! మనస్సు లోపల సరైన, తప్పు కోరికలు లాభనష్టాలలో ఆడుకుంటుంటే, అప్పుడు సమత్వం, స్పష్టత ఎలా ఉంటాయి? నిరాశ నుండి విముక్తి చిరునవ్వు ఎలా వెలుగుతుంది? ఒకే ఒక పవిత్రమైన బ్రహ్మ తత్త్వం ఉన్నపుడు, అక్కడ శుభాశుభాలకే స్థానం లేదు, వైవిధ్యానికీ అర్థం లేదు. మనస్సు అనే వృక్షంలో ఆశ, భయాల కోతులూ, ఇష్ట–అనిష్టాలుగా దూకుతూ ఉండగా, అల్లకల్లోలంగా ఉంటే, ప్రశాంతత ఎలా ఉంటుంది? నిరాశ లేకపోవడం, భయరహితత్వం, స్థిరత్వం, సమత్వం, జ్ఞానం, నిరాశ, క్రియారహితత్వం, మృదుత్వం, సందేహరాహిత్యం—ఇవి అన్నీ, అంగీకారం–నిరసనలకు అతీతంగా, సత్యపరుడైన జ్ఞానులకు దగ్గరవుతాయి. స్థిరత్వం, స్నేహభావం, స్మరణ, సంతృప్తి, ఆనందం, మృదువైన మాటలు—ఈ శుభగుణాలు కూడా, అంగీకార నిరసనల నుండి విముక్తులైన వారికి కలిసొస్తాయి. మనస్సు కామాలకు దిగిపోతే, దాన్ని బలవంతంగా వెనక్కి తీసుకోవాలి; అలా వెనక్కి తీసుకుంటే, అది ఆనంద ప్రవాహాన్ని ఆనుకుని నిలిపిన నీటిలా నియంత్రించబడుతుంది. బాహ్య వస్తువులను వదిలి, నడుస్తూ, నిలబడి, నిద్రపోయి, ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, ఎప్పుడూ అంతర్లీనమైన ఆలోచనలను నియంత్రించాలి. మనస్సు కోరికల చేపలతో మబ్బయ్యే వృత్తుల వలలో, జగత్తు ప్రవాహంగా సాగుతుంది—ఆలోచనల తంతువులతో విస్తరించి. ఒ రామా! తెలివి అనే పదునైన సూచి ద్వారా, కాలం ప్రయాణాన్ని విరిచివేయాలి; అది మేఘాన్ని తుడిచివేసే తుపాను వలె. ఈ సంసార వృక్షానికి మూలం దోషాల మొగ్గలకు నిలయం; ధైర్యంగా, స్థిరమైన మనస్సుతో దాన్ని పూర్తిగా పెకిలించాలి. మనస్సుతోనే మనస్సును తెంచిపారేయాలి; చివరి మిగిలిన మనస్సును కూడా మరచి, ప్రస్తుతాన్ని కూడా విరిచి, బంధనాన్ని తొలగించిన స్థితిని పొందాలి. మాయ ప్రపంచాన్ని మరచిపోతే, అది మళ్ళీ రావడం లేదు. నిలబడి, నడిచే, ఊపిరి పీల్చే, పడుకునే, లేచే, పడిపడే—ఈ సమస్తంలో అంతర్గతంగా ‘‘ఇది అసత్యం’’ అని గ్రహించి, ఆసక్తిని వదిలేయాలి. సమత్వంలో స్థిరంగా ఉండి, వచ్చినదాన్ని స్వీకరించి, వచ్చినదానిపై ఆలోచించకుండా, స్వేచ్ఛగా జీవించు, రాఘవా! ఆకాశం అన్నింటికీ గుర్తులు మోసేలా కాని, మోసని విధంగా ఉన్నట్టు, నీవు కూడా ఈ లోకంలో చేయవచ్చు, చేయకపోవచ్చు—ఓ పాపరహితుడా! నీవే జ్ఞానిగా, నీవే అజన్ముడవు, నీవే ఆత్మ, నీవే పరమేశ్వరుడవు; నీకు తప్ప ఇంకెవ్వరూ లేరు—ఈ సమస్తం నీతోనే నిండి ఉంది. ఎవరు ఈ రూపాల సమూహంపై అన్ని భావనలను వదిలేస్తారో, వారు సంతోషం, కోపం, దుఃఖం వల్ల వచ్చే దోషాలకు లోనవ్వరు. అనురాగ, ద్వేషాల నుంచి విముక్తుడై, మట్టికట్ట, రాళ్ళు, బంగారం సమానంగా చూసి, సంసార వాంఛను వదిలిన యోగి, నిజంగా ముక్తుడని పిలవబడతాడు. అతను చేసే దేనినైనా, అనుభవించే దేనినైనా, ఇచ్చే దేనినైనా, నాశనం చేసే దేనినైనా—అతని మనస్సు ముక్తమై, సుఖ–దుఃఖాలలో సమంగా ఉంటుంది. ఇష్ట–అనిష్ట ఫలితాల ఆలోచనను విడిచిపెట్టి, వచ్చిన పనిని మాత్రమే చేసేవాడు ఎక్కడా చిక్కుకోడు. ఈ సమస్తం చైతన్యమే అని నిశ్చయంగా గ్రహించిన మనస్సు, అనుభూతిని వదిలి, శాంతిని పొందుతుంది. మనస్సు సహజంగా జడమైనదే అయినా, అది చైతన్యాన్ని వెంబడిస్తుంది; అడవిలో మాంసపు వాసనను వెంబడించే పిల్లిపిల్ల వలె. సింహబలంతో వచ్చిన మాంసాన్ని నక్క తింటున్నట్టు, మనస్సు కూడా చైతన్యబలంతో గ్రహించిన వస్తువులను అనుభవిస్తుంది. అందుకే, మనస్సు స్వయంగా కల్పితమైనా, అది చైతన్య దయ వల్లే జీవిస్తుంది; చైతన్యాన్ని ధ్యానిస్తూ, అది పరిపూర్ణ చైతన్య స్థితిని, దానికంటే మించిన స్థితిని పొందుతుంది. చైతన్యపు దీపం లేకపోతే, జడమైనదిగా, శూన్యంగా, శవంలా ఉన్నదిగా, మనస్సు ఎలా లేచి వస్తుంది? వాయువు ఆధారంగా, చైతన్య స్వభావాన్ని తాకిన కంపన శక్తిని ‘‘మనస్సు’’ అని, ‘‘చిత్తం’’ అని శాస్త్రజ్ఞులు పిలుస్తారు. చైతన్యంలో కలత వచ్చిన రూపం ‘‘వికల్పం’’; తాను చైతన్యమే అని గ్రహించినప్పుడు, అది మళ్ళీ మనస్సు అవుతుంది. విషయరహితమైన ఆ చైతన్యం నిత్యమైన బ్రహ్మ; విషయంతో కూడినది ‘‘వికల్పం’’ అని పిలుస్తారు. బ్రహ్మ స్వల్పముగా రూపం కలిగి ఉన్నచోట, అది మనస్సుగా నిలుస్తుంది; వికారాలు అసత్యమైనా, హృదయంలో నిజమైనట్టు కనిపిస్తాయి. ‘‘వికల్పం’’ అనే పదం మనస్సుకు సాధారణంగా ఉపయోగించబడినప్పుడు, అది తన అసలు చైతన్య స్వభావాన్ని మరచి, జడంగా నిలుస్తుంది. ‘‘వికల్పం’’ అనే పేరుతో, సంకల్పాన్ని అనుసరించి, అంగీకారం–నిరసనలతో కూడిన పరిమితులుగలదిగా ఉద్భవిస్తుంది. ఇది నిజంగా చైతన్యమే, కాని స్వశక్తితో జడత్వంలోకి వచ్చినట్టు; అది మేల్కొనేవరకు తన అసలు రూపాన్ని గుర్తించదు. అందువల్ల, శాస్త్ర విచారణ, పరమ వైరాగ్యం, ఇంద్రియ నియమంతో, మనలోని వికల్ప శక్తిని మేల్కొనాలి. సర్వజీవుల వికల్ప శక్తి జ్ఞానంతో, ప్రశాంతతతో మేల్కొనినప్పుడు, అది బ్రహ్మ స్థితిని పొందుతుంది; లేకపోతే, సంసారంలో తిరుగుతుంది. మాయ మద్యం తాగి, ఇంద్రియారామంలో తిరిగిపడుతున్న వికల్ప శక్తిని మేల్కొనాలి. మేల్కొనని ఈ శక్తి జడమే, ఏదీ గ్రహించదు; ఆలోచనల ఆటలో కనిపించినా, అసలులో అది అసత్యమే. అంతర్గతంగా ఉన్న ఈ శక్తి, పరమాంతరదృష్టితో వస్తువులలో వికసించు పరిమళ శక్తిలా వెలుగుతుంది. ఇది కేవలం ఊహ కాదు, మూడు లోకాలలో ‘‘వికల్పం’’ అని పిలవబడే ఈ శక్తి, ఏదో తెలుసుకున్నట్టు ఉన్నా, దాని స్వభావం ఎప్పటికీ మౌఢ్యమే.