ఒకప్పుడు, నేను ఆలోచనలో మునిగి ఉన్నాను. “ఈ బంధనం నాకు ఎలా కలిగిందో అర్థం కావడం లేదు. ఎటువంటి దారమూ లేకుండా నేను బంధించబడ్డాను; కలుషితముకాని నేను, కలుషితుడినైపోయాను; ఎత్తులో ఉండి కూడా నేలకొరిగిపోయాను. నా స్థితి ఎంత దురదృష్టకరమైందో!” అని విచారించాను. “ఏమిటి ఈ మాయా, ఒక్కసారిగా నన్ను ఆవరించిందెందుకు? నేనెంత జ్ఞానవంతుడినైనా, నా దృష్టి మబ్బుగా మారిపోయింది. అది సూర్యుని శిఖరాన్ని నల్ల మేఘాలు కప్పుకున్నట్లుంది. ఈ లోకసుఖాలు నాకు ఏమిటి? బంధువులెవరు? చిన్నపిల్లలు ఊహా భూతాలతో భయపడినట్లు, నేను కూడా ఏదో తెలియని భయంతో వణికిపోతున్నాను. నిజానికి, నేను నేనే నా వృద్ధాప్యానికి, మరణానికి కారణమవుతున్నాను. దుఃఖంతో నిండిన ఈ సంపత్తి మీద నేను ఎందుకు ఆశ పెట్టుకుంటున్నాను? అదొక బుడగ అందం లాంటిది—ఏమి స్థిరత ఉంది దానిలో? ఈ గొప్ప ధనాలు, సుఖాలు, ప్రియమైన బంధువులు—all ఇవన్నీ జ్ఞాపకాల లోకంలో కలిసిపోయాయి. ఇప్పుడున్నదానిలో కూడా స్థిరత ఏముంది? రాజుల, బ్రహ్మల సంపదలు, లోకమంతా—ఇవి అన్నీ గతంలో కలిసిపోయాయి. నేను ఎందుకు వాటిపై నమ్మకం పెడుతున్నాను? ఇంద్రుని ఐశ్వర్యానికి గుర్తులు కూడా నీటిపై బుడగలవలె అంతమైపోయాయి. ఇంకా జీవితం మీద ఆశతో ఉండే నన్ను ధర్మవంతులు నవ్వుతారు. కోట్లాది బ్రహ్మలు, సృష్టి-లయ చక్రాలు—all పోయాయి; రాజులు కూడా ధూళిలా కలిసిపోయారు. జీవితం మీద నాకు ఏమి స్థిరత ఉంది? ఈ శూన్యమైన మాయలో, శరీర భ్రమలో నేను నమ్మకం పెడితే, నన్ను తిట్టాల్సిందే. ‘ఇది నేను, నేనే ఇది’ అనే అహంకార రాక్షసుడు నన్ను వృథాగా మింగేశాడు; నేను మూర్ఖుడిగా నశించిపోతున్నాను. ఈ సున్నితమైన కాలరేఖ ఎందుకు నా జీవితాన్ని మళ్లీ మళ్లీ దోచుకుపోతుంది? చూస్తూ ఉండి కూడా నేను చూడలేకపోతున్నాను. ప్రభువులు, ధనవంతులు, విష్ణువు ఆడుకునే బంతుల్లా—all కాలమహాకాలుడి పేగులో కలిసిపోయారు; అయినా నాలో గర్వం ఎందుకు? రోజులు నిరంతరం వస్తూ పోతూనే ఉన్నాయి. అయినా ఇప్పటికీ నాశ్వరమైనదాని కంటే పరమార్థమైనది నాకు కనబడలేదు. సర్వసామాన్యుల మనస్సుల్లో సుఖాలే మెరిసిపోతుంటాయి; కానీ ఈ తాత్కాలిక దృష్టాంతాలకి విలువ ఏముంది? బాధకన్నా ఎక్కువ బాధను, దుఃఖానికి మించి దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తున్నాను. అయినా ఇప్పటికీ విరక్తి కలుగడం లేదు—హాయ్! నా నీచమైన మనసుకి సిగ్గు. నేను బలంగా ఆశించిన వాటికూడా చివరికి నశించిపోయాయి. మరి ఇక్కడ గొప్పదేంటీ? మధ్యలో, మొదట, చివర—all కలుషితమే, నాశనమనే మలినంతో కలిసిపోయినవి. ఏ వస్తువుపైనా మనిషి మమకారం పెడితే, అక్కడే అతడు తీవ్రమైన బాధను అనుభవిస్తాడు. ప్రతి రోజూ మూర్ఖుడు మరింత పాపకార్యాల్లో, మరింత క్రూరమైన, బాధాకరమైన స్థితుల్లో పడిపోతుంటాడు. చిన్నప్పుడే అజ్ఞానంతో బాధపడతాడు, యవ్వనంలో కామంతో గాయపడతాడు, తర్వాత భార్య కోసం ఆందోళనతో హింసించబడతాడు—ఈ మూర్ఖుడు ఎప్పుడైనా ఏదైనా చేయగలడా? మాయతో కమ్ముకున్న మనస్సు ఎందుకు ఈ సంసార జీవితం రుచిలేనిదని, అనిశ్చితితో నిండినదని, అసారమైనదని గ్రహించదు? వందలాది రాజసూయ, అశ్వమేధ యాగాలు చేసినా, ఎంతో కాలం స్వర్గంలో చిన్న భాగమే లభిస్తుంది, అంతే. ఏ లోకంలో, స్వర్గంలో, భూమిపై, పాతాళంలో—ఈ కష్టాలు రాకుండా ఉండే స్థలం ఉందా? మనస్సు లోపలి గుహలో నుండి పుట్టే సర్పాలవంటి వ్యాధులు, బాధలు శరీరంలో మొలిచే కొమ్మలవంటివి—ఇవి ఎప్పుడైనా నివారించగలమా? అసత్యం మీద సత్యం, అప్రీతి మీద ప్రీతి, దుఃఖం మీద సుఖం నిలబడి ఉంటాయి—అయితే నేను ఏదిపైన నమ్మకం పెట్టుకోవాలి? సామాన్యమైన, అప్రాముఖ్యమైన జీవులు జన్మించి, చనిపోతుంటారు. వాళ్ల వలన భూమి ఖాళీగా ఉండదు. నిజంగా, గొప్పవారు, ధర్మవంతులు చాలా అరుదు. నీలకమల కంటి స్త్రీలు, పరమమైన ప్రేమతో అలంకరించబడినవారు, కేవలం వినోదానికే ఉండి, క్షణకాలంలో మాయమైపోతారు. కళ్ల జిమ్మికులతో ప్రపంచాల సృష్టి, లయ జరిగే మహానుభావులు కూడా వచ్చి పోయారు. అలాంటప్పుడు నాది లాంటి జననానికి లెక్కేంటి? సుఖాలకన్నా మించిన సుఖాలు, స్థిరమైన వాటికన్నా స్థిరమైనవి ఉన్నా, చివరికి అవన్నీ చింతతోనే ముగుస్తాయి. ఎన్నో రకాల ధనాలను మనస్సు అంగీకరిస్తే, అవే నిజంగా గొప్ప దురదృష్టాలే. ఎన్నో రకాల దురదృష్టాలను మనస్సు అంగీకరిస్తే, అవే నిజంగా ఐశ్వర్యాలుగా మారిపోతాయి. ఈ మనస్సు మార్పుల ప్రపంచంలో, నీటి బొట్టు లాంటి ఈ భూమిలో, ‘ఇది నా’దని భావించడంలో కొత్తదేముంది? నశించని వస్తువుల శ్రేణి ఎక్కడుంది? ఈ లోకం అనుకోకుండా కలిసొచ్చినదే; అంగీకారం, నిరాకరణ భావనలు—all మనస్సు ఊహలు మాత్రమే. ఈ తక్కువ, విచ్ఛిన్నమైన సుఖాల మధ్య, వాటిలో ఏదానికైనా నేను మోతిలా ఆకర్షితుడవుతున్నానా? అగ్నికీలకంటే దాహం తట్టుకోలేక నాశ్వరం వైపు పరుగెత్తే పురుగుల్లా? సంసారపు చక్రంలో తుక్కు తుక్కై ఉండటం కన్నా, నరకాగ్ని లో కాలిపోవడమే మేలేమో! ఈ సంసారం అన్నది అన్ని కష్టాల గడ్డు గడ్డ; దాని మధ్యలో పడ్డవాడు ఎప్పుడైనా ఆనందాన్ని పొందగలడా? ఈ లోకంలోని గొప్ప బాధను అనుభవించే వారు, మిగతా అన్ని కష్టాలను తీయమైనవిగా భావిస్తారు. నేనూ బాధతో బాధపడుతూ, అజ్ఞానులతో సమానంగా, కలప లేదా మట్టికట్టె లా స్థితప్రజ్ఞుడిగా మారిపోయాను. ఈ సంసార వృక్షానికి మొక్కెడు, వేల కొమ్మలు, ఆకులు, పండ్లు—all మనస్సు అనే మూలం నుండే పుట్టినవి.