ప్రజ్ఞావంతులు మనస్సు విస్తరణను “సంసారం” అని పిలుస్తారు. సృష్టి ప్రక్రియను మేల్కొలిపేందుకు నీకు వివరించాను. సత్వాది జన్మలు ఎలా వచ్చాయో, ఈ సృష్టి విశేషాలను నీ అవగాహన కోసం చెప్పాను. మళ్లీ సృష్టి, మళ్లీ లయ, మళ్లీ దుఃఖం, మళ్లీ ఆనందం; మళ్లీ అజ్ఞానం, మళ్లీ ఆ జ్ఞానమూ, మళ్లీ బంధనమూ, మళ్లీ మోక్షమూ జరుగుతుంటాయి. సృష్టికర్తలు, అనురాగంలో లీనమై, దీపాలు వెలుగుతి ఆ తర్వాత ఆర్పబడినట్టు, మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు, నశిస్తారు. శరీరాలు, దీపాలు, దేవతలు కూడా—వీటి ఉద్భవం, లయలో, కాల ప్రభావం త్యాగించినప్పుడు, నాశనంలో ఏ భేదం ఉండదు. మళ్లీ కృతయుగం, మళ్లీ త్రేతా, మళ్లీ ద్వాపర, మళ్లీ కలియుగం—ప్రపంచం చక్రంలో తిరుగుతూ, అన్నీ తిరిగి వస్తాయి. మళ్లీ మన్వంతరాలు, మళ్లీ కల్పాలు, మళ్లీ మళ్లీ కృషి దశలు—ఉదయం తర్వాత ఉదయం వచ్చినట్టు, రోజూ జరుగుతుంటాయి. లోకాలు, లోకాలు కానివి, కాలం, కాలం కానివి, కొలిచిన, కొలవని అంతరాలు—అన్నీ మళ్లీ మళ్లీ పునరావృతమవుతాయి; అయినా, ఇవన్నీ మళ్లీ మళ్లీ శూన్యంగా ఉంటాయి. అపరాజిత, వేడి ద్రవ్యంలో, ఇనుము ముక్కలోని అగ్ని కణాల్లా, ఈ స్థితులు చైతన్యాకాశంలో స్వభావంగా నిత్యం ఉంటాయి. కొన్నిసార్లు అవ్యక్తంగా, కొన్నిసార్లు వ్యక్తంగా, ఇవన్నీ పరమసత్యంలో వున్న చెట్టు ఋతువుల మార్పుల్లా ఉంటాయి. చైతన్య ప్రకంపనమే అన్నిటి సారం; అదే రూపం, దానినుంచి సృష్టి ఉద్భవిస్తుంది—కళ్ళు ద్వంద్వాన్ని ఎలా చూపిస్తాయో, అలాగే. సృష్టి అనుభవాలు అన్నీ చైతన్యంలో కలిసిపోతాయి; అవి దానిలో ఉంటాయా, లేవా అనిపించినా, చంద్రకిరణాలు చంద్రుని నుంచి ఎలా వస్తాయో, అలాగే. ఈ సంసారం ఎప్పుడూ నిజంగా ఉండదు; ఎందుకంటే, సర్వశక్తిమంతమైన సత్యంలో అసంసారానికి సామర్థ్యం ఉంది. అలాగే, ఈ లోకం ఎప్పుడూ ఈ స్వభావం లేకుండా ఉండదు; సర్వశక్తిమంతమైన సత్యంలో సంసారానికి కూడా సామర్థ్యం ఉంది. ఒకరు మహాకల్పం వరకు సంసారం లేదని భావిస్తే, ఇప్పుడూ సంసారం లేదని చెప్పడం సమంజసం. జ్ఞానదృష్టితో చూస్తే, ఇదంతా బ్రహ్మమే, ఓ మేధావి; అందుకే, సంసారం లేనిదిగా నిర్ధారించబడింది. కానీ, అజ్ఞాన దృష్టితో, నిరంతర సంసారావస్థ వల్ల, ఈ సంసారమాయా నిత్యమైనదిగా స్థాపించబడింది. పునఃపునః మనస్సులో ఊహించబడే కాబట్టి, ఈ లోకం ఎప్పుడూ ఈ స్వభావం లేకుండా ఉండదు; అందుకే, లోకం గురించి చెప్పినది, రఘువంశజ, అసత్యం కాదు. దిక్కులు చూసి, వాటిలో వస్తువులు పడిపోతూ, నశిస్తూ ఉంటే, ఈ ప్రపంచం నశించేది అని స్థాపించకూడదు? అలాగే, దిక్కులు చూసి, సూర్య చంద్రులు ఎప్పుడూ ఉదయిస్తుంటే, పర్వతాలు స్థిరంగా ఉంటే, ఈ ప్రపంచం నిత్యమైనదిగా చెప్పడమూ సమంజసం. అదే, ఆ విస్తృతమైన ఆత్మలో ఏదీ లేనిది లేదు; ఊహించిన భేదాల వలయము నామరహితంలో ఉద్భవించదు. మళ్లీ మళ్లీ, జన్మ మరణాలు, సుఖ దుఃఖాలు, ఇంద్రియాల క్రియలు జరుగుతుంటాయి. మళ్లీ ఆశలు, మళ్లీ ఆకాశం, మళ్లీ సముద్రాలు, పర్వతాలు; సృష్టి మళ్లీ కనిపిస్తుంది, సూర్యుడి శాశ్వత కాంతిలా. మళ్లీ రాక్షసులు, మళ్లీ దేవతలు, మళ్లీ లోక మార్పులు; మళ్లీ స్వర్గం, మోక్షం, భూమి, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు. మళ్లీ నారాయణుడు, మళ్లీ మనువుల కుమారులు, ఇతరులు; మళ్లీ ఆశలు, కదలికలు, అందమైన చంద్రుడు, సూర్యుడు, వరుణుడు, వాయువు. భూమి, ఆకాశం, మెరువు పర్వతాన్ని దండగా, నక్షత్రాలను రేఖలుగా, పుష్పించే సంపన్న పద్మంలా మళ్లీ మళ్లీ ఉద్భవిస్తాయి. సూర్యుడు, సింహపు గోరెలాంటి కిరణాలతో, ఆకాశవనంలో తిరిగి, ఘనమైన చీకటిని భయపెట్టే సింహంలా నాశనం చేస్తాడు. మళ్లీ చంద్రుడు, మామిడిపువ్వుల్లా తడిమే కాంతితో, అమృతానందాన్ని ప్రసాదించి, దిక్కులను వధువుల్లా అలంకరిస్తాడు. మళ్లీ, స్వర్గవృక్షం నుండి, పుణ్య పరిపూర్ణత తరిగినప్పుడు, సత్కర్మఫలాలు, చేతులు కదిలించుకొని, ఇక్కడ పడిపోతాయి. మళ్లీ, కర్మఫలాల రెక్కలతో, సంసార ఆరంభంగా పిలువబడే కాలపక్షి, స్వల్పంగా రెక్కలు కొట్టి, వెళ్తుంది. మళ్లీ, ఇంద్రుడిలా తేనెటీగ, రాజపుష్పరసాన్ని ఆస్వాదించి వెళ్తే, మరొక దేవతాధిపతి ఆ స్వర్గ పద్మాన్ని చేరుకుంటాడు. మళ్లీ, కాలపు మృదువైన పవిత్రత, కలియుగపు కలుషతతో మలినమవుతుంది; స్పష్టమైన సముద్రంలో గాలి మట్టిని కలిపినట్టు. మళ్లీ, కాలపు మట్టి తయారికర్త, జీవరూపపు పాత్రను తయారు చేస్తాడు; కాలచక్రం వేగంగా, నిరంతరం తిరుగుతుంది. మళ్లీ, లోకం సారహీనంగా, శుభస్థితి నశించి, యుగాంతం సమీపిస్తే, అడవి ఎండిపోయినట్టు అవుతుంది. మళ్లీ, సూర్యులు, అగ్నులు శరీరాలను కాల్చినప్పుడు, లోకం, సమస్త జీవుల ఎముకలతో నిండిపోయి, శ్మశానంగా మారుతుంది. మళ్లీ, పర్వత పద్మాల గుట్టల నుంచి వచ్చిన ప్రవాహాలతో, లోకం, పెద్ద నురిగిన బూడిదలు నాట్యమాడుతూ, ఒకే సముద్రంగా మారుతుంది. మళ్లీ, గాలులు, నీళ్లు నిశ్చలమై, అన్నీ ఖాళీగా మారినప్పుడు, లోకం శూన్యంలోకి వెళ్తుంది, ఆకాశం ఎన్నడూ లేనట్టు. అప్పుడు, కొన్ని క్షణాలు ఆనందించి, సమభావంలో విశ్రాంతి పొందిన మనస్సు, జీవితం శరీరం వాడిపోయినట్టు, పరమాత్మలో లయమవుతుంది. మళ్లీ, కొంతకాలం తర్వాత, మనస్సు ఖాళీలో అనేక లోకాలను ప్రతిబింబిస్తుంది, దేవగంధర్వుడు ఆకాశంలో నగరాన్ని సృష్టించినట్టు. మళ్లీ సృష్టి మొదలు, మళ్లీ లయ—ఇదంతా, ఓ రామా, చక్రంలా తిరుగుతూ, పునఃపునః జరుగుతుంటుంది.