ఓ రామా, ఈ విశ్వంలో అనేక లోకాలు, వాటి లోని అపూర్వమైన కదలికలు, విచిత్రమైన రూపాంతరాలు, వింతలు కలిగిన సృష్టులు మన కళ్ల ముందే కనబడతాయి. ఈ సృష్టి దృశ్యాలు, పరమాత్మతో వేరుగా లేవు; అవన్నీ సత్యాన్ని గ్రహించిన జ్ఞానికి, నీటిలోంచి వర్షం పుట్టినట్లు, పరమాత్మలో నుంచే ఉద్భవిస్తాయి. మేఘాల నుంచి వర్షం ఎలా వస్తుందో, అలాగే ఈ సృష్టి పరమాత్మ నుంచే ఉద్భవిస్తుంది; వెలుగులోంచి దృశ్యాలు ఎలా పుట్టుతాయో, అలాగే అన్నీ ఆ పరమ తత్త్వం నుంచే ప్రబవిస్తాయి. ఈ సృష్టి దృశ్యాలు పరమాత్మతో వేరుగా లేవు కానీ, అవి వేర్వేరుగా కనిపిస్తాయి; అవి సిమ్మల చెట్టు మీద ముల్లుల్లా భిన్నంగా కనిపిస్తాయి. ఈ సృష్టుల్లో, ఓ రఘువంశోత్తమా, కొన్ని శ్రేష్ఠమైనవి, కొన్ని నీచమైనవి; అయినా పరమాత్మ మాత్రం, ఆకాశపు సూక్ష్మ మలినతను తప్ప, ఏదీ తాకదు. కొన్నిసార్లు, మొదట ఆకాశం స్థిరతను పొందుతుంది; దాని నుండి బ్రహ్మా పుడతాడు. ఇంకొన్నిసార్లు, గాలి స్థిరతను పొందిన తర్వాత, దానిలోంచే బ్రహ్మా జన్మిస్తాడు. మరికొన్ని సందర్భాల్లో, నీరు పరిపూర్ణతను పొందిన తర్వాత, దాని నుంచే బ్రహ్మా పుడతాడు. ఇంకొన్ని సార్లు, భూమి విస్తరించిన తర్వాత, భూమిలో నుంచే బ్రహ్మా పుడతాడు. ఈ నాలుగు భూతాలు కుదించబడి, అయిదో భూతం పెరిగినప్పుడు, ఆ శక్తితో, ఓ ప్రభూ, లోకాన్ని నిర్వహించే కార్యం జరుగుతుంది. కొన్నిసార్లు, నీటిలోనో, గాలిలోనో, లేక విస్తృతమైన అగ్నిలోనో, ఆ మూలభూతం నుంచే సహజంగా ఎవరో జన్మిస్తారు. ఆ వ్యక్తి నోటిలోంచి, కొన్నిసార్లు పాదం పుడుతుంది; ఎప్పుడో భుజం లేదా వెన్నెముక, ఎప్పుడో కన్ను లేదా చేయి పుడతాయి. మరికొన్ని సార్లు, ఆ వ్యక్తి నాభిలోంచి పద్మం పుడుతుంది; అందులో బ్రహ్మా సంచరిస్తాడు, అందుకే ఆయన పద్మజుడని పిలవబడతాడు. ఇది మాయ, కలలోని మోహం వలె, అబద్ధంగా నిర్మించబడిన చక్రంలా, మనస్సు రాజ్యంలో లావుగా కనిపించే ఆటలా, నీటిలోని ఆటలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. ఈ చైతన్యంలో నిజంగా ఏమి ఉంది? అది ఇక్కడ ఎలా పుట్టింది? లేకపోతే, ఇది చిన్నపిల్లల కల్పనను వెంబడించడమే. కొన్నిసార్లు, నిర్మలమైన ఆకాశంలో, మనస్సు రంగుతో, సువర్ణమైన బ్రహ్మాండం, అంటే బ్రహ్మా గర్భం, సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది. అప్పుడప్పుడు, ఆ వ్యక్తి తన శక్తిని నీటిలో విడుదల చేస్తాడు; దానిలో పద్మం పుడుతుంది, అది బ్రహ్మాండం లేదా మహత్తత్త్వంగా మారుతుంది. దానినుండి బ్రహ్మా పుడతాడు; కొన్నిసార్లు ఆయన సూర్యుడిగా, కొన్నిసార్లు వరుణుడే బ్రహ్మాగా, మరికొన్ని సార్లు వాయువు ఆ పద్మంలోంచే పుడతాడు. ఇలా, ఈ అంతర్గత ఏకత్వం లేని, వైవిధ్యభరితమైన సృష్టుల్లో, బ్రహ్మా జననానికి ఎన్నో రూపాలు ఏర్పడ్డాయి, ఓ రామా. ఉదాహరణ కొరకు, నేను ఈ ఒక్క ప్రజాపతికి జన్మను వివరించాను; మిగిలినవారి జననమూ ఇలానే జరుగుతుంది, ఓ పాపరహితుడా. ఈ మనస్సు విస్తరణనే 'సంసారం' అని పండితులు అంటారు; ఈ సృష్టి ప్రక్రియను నీకు జ్ఞానోదయానికి వివరించాను. ఇలా, సత్త్వగుణం ప్రధానంగా ఉన్న జననాలు జరిగాయి; ఈ సృష్టి క్రమాన్ని నీ అవగాహన కోసం చెప్పాను. మళ్ళీ సృష్టి, మళ్ళీ లయ, మళ్ళీ దుఃఖం, మళ్ళీ ఆనందం; మళ్ళీ అజ్ఞానం, మళ్ళీ దానికి జ్ఞానం, మళ్ళీ బంధనం, మళ్ళీ మోక్షం. సృష్టికర్తలు, ప్రేమలో లీనమై, దీపాలు వెలిగించినట్టు, వెలిగి మళ్ళీ ఆరిపోతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టుకుంటూ ఉంటారు. శరీరాల, దీపాల, దేవతల ఉద్భవ-లయల్లో, కాల ప్రభావం పోయినప్పుడు, వాటి నాశనంలో ఎలాంటి భేదం ఉండదు. మళ్ళీ కృతయుగం, మళ్ళీ త్రేతాయుగం, మళ్ళీ ద్వాపర, మళ్ళీ కలియుగం; ఈ లోకం చక్రంలా తిరుగుతూ, అన్నీ మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంటాయి. మళ్ళీ మను మన్వంతరాలు, మళ్ళీ కల్ప పరంపరలు; మళ్ళీ మళ్ళీ కార్యావస్థలు, ఉదయం తర్వాత ఉదయం వచ్చినట్టు, ప్రతి రోజూ తిరుగుతూ ఉంటాయి. లోకాలు, లోకేతరాలు, కాలం, కాలేతరాలు, కొలవబడిన, కొలవబడని మద్యకాలాలు — ఇవన్నీ మళ్ళీ మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంటాయి, అయినా మళ్ళీ మళ్ళీ అవి శూన్యమే. అనుదినంగా, తాపంతో కూడిన అజన్య ముద్దలో, ఇనుప ముక్కలోని అగ్నికణాల్లా, ఈ స్థితులు చైతన్యాకాశంలో సహజంగా నిరంతరం ఉంటాయి. కొన్నిసార్లు అవి అవ్యక్తంగా, కొన్నిసార్లు వ్యక్తంగా, ఈ సమస్తం పరమార్థంలో, ఋతువుల మార్పుల్లో చెట్టు ఎలా ఉంటుందో అలా ఉనికిలో ఉంటాయి. చైతన్య చలనం మాత్రమే అన్నిటికీ మూలము, అది ఎప్పటికీ ఇదే స్వరూపమై ఉంటుంది; దానినుంచే సృష్టి ఉద్భవిస్తుంది, కనుక కళ్లలో ద్వైతం ఎలా కనిపిస్తుందో అలా. ఈ సృష్టి దృశ్యాలన్నీ చివరికి చైతన్యంలో కలిసిపోతాయి; అవి అందులోనే ఉంటాయా, లేక లేవా అనిపించడానికైనా, అవి చంద్రుని కిరణాల్లా. ఈ సంసారం అనబడేది, ఎప్పుడూ నిజంగా ఉనికిలో ఉండదు, ఎందుకంటే పరమశక్తిమంతమైన తత్త్వంలో అసంసారం ఉండే సామర్ధ్యం ఉంది. అలాగే, ఓ మహాత్మా, ఈ లోకం ఎప్పటికీ అలాంటి స్వభావంతో లేనిదే కాదు; ఎందుకంటే పరమశక్తిమంతమైన తత్త్వంలో సంసారం ఉండే సామర్ధ్యం కూడా ఉంది. ఒకవేళ మహాకల్పాంతం వరకూ సంసారం లేదని భావిస్తే, ఇప్పుడూ సంసారం లేదని చెప్పటం సమంజసమే. జ్ఞానదృష్టితో చూస్తే, ఇది అంతా బ్రహ్మమే, ఓ ధీరుడా; అందువల్ల సంసారం లేనిది మనకు స్థాపితమవుతుంది. కానీ, అజ్ఞాన దృష్టితో చూస్తే, సంసార ప్రవాహం నిలకడగా ఉండటంతో, ఈ సంసారమాయా నిత్యమే; ఇది కూడా స్థిరించబడింది. ఎందుకంటే ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ కల్పించబడుతుంది, ఈ లోకం ఎప్పుడూ అలాంటి స్వభావంతో లేనిది కాదు; అందువల్ల లోకం గురించి చెప్పేది, ఓ రఘునందన, అసత్యం కాదు. వస్తువులు ఎప్పటికీ పతించిపోతూ, నశించిపోతూ కనిపించే దిశలను చూస్తే, ఈ లోకం నశ్వరమని స్థాపించడంలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు. అలాగే, సూర్య చంద్రులు ఎప్పుడూ ఉదయించే దిశలను, స్థిరంగా ఉన్న పర్వతాలను చూస్తే, ఈ లోకం నిత్యమని కూడా చెప్పడం సమంజసం. ఇలా ఈ విశ్వ సృష్టి, పరమాత్మతో ఏకత్వంతో, మాయా లీలతో, అనేక రూపాల్లో, మళ్ళీ మళ్ళీ ఉద్భవిస్తూ, లీనమవుతూ, జ్ఞానం, అజ్ఞానం, బంధం, మోక్షం, నశ్వరత, నిత్యత అన్నీ పరస్పర సంబంధాలతో నడుస్తూ ఉంటుంది, ఓ రామా.