ఓ రాఘవ, పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించిన ఈ చైతన్యశక్తి, దీప్తి అనే పేరుతో, తన సహచరులైన దేశం, కాలం, క్రియ వంటి శక్తులను సమీకరిస్తూ ముందుకు సాగుతుంది. ఈ చైతన్యము తన స్వరూపాన్ని తెలియకపోయినా, అనంతమైన ఈ విశ్వాన్ని వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, పరిమితమైన రూపాన్ని కలిగి ఉన్నానని తలంచుతుంది; కానీ నిజంగా అది పరిమితమయ్యే స్వభావం కాదు. ఈ పరమ ప్రియమైన చైతన్యము ఎప్పుడైతే ఒక రూపాన్ని కల్పించుకుంటుందో, వెంటనే నామం, సంఖ్య, ఇతర భావనలు ఆమెను అనుసరించుకుంటాయి. అప్పుడు ఈ చైతన్యము, శరీరధారి నుండి వేరుగా ఉన్నప్పటికీ, తన అనంతత్వంతో, మహాసముద్రం నుండి ఉప్పొంగే అలలా, తక్షణమే ఆ శరీరంలో ప్రవేశిస్తుంది. బంగారు నుంచి తయారయ్యే వడ్రంగులు, కంకణాలు వేరు అన్నా, అవి బంగారుని స్వభావాన్ని విడిచి ఉండవు కదా? అలాగే, చైతన్యము కల్పించిన రూపం కూడా పరమాత్మ యొక్క ఒక భాగమే. ఒక దీపం తన జ్యోతిని ఇతర దీపాలకు పంచినట్టు, చైతన్యము కల్పించిన రూపం కూడా దేశం, కాలం, పరిమాణ భేదాల వల్ల కలిగిన వైవిధ్యం మాత్రమే. తరువాత, దేశం, కాలం అనే చలనశక్తుల ప్రభావంతో, ఆ చైతన్యము మనస్సులో కలిగే సంకల్పాన్ని అనుసరించి, లెక్కింపు స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఓ మహాబాహో, ఈ విధంగా స్థల, కాల, క్రియలలో స్థితమై, సంకల్పంతో కల్పించబడిన చైతన్య రూపాన్ని ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని పిలుస్తారు. ‘క్షేత్రం’ అనగా శరీరం అని, దానిని అంతర్గతంగా, బాహ్యంగా విభాగం లేకుండా తెలిసినవాడే ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అని పెద్దలు చెబుతారు. ఇతడు కూడా, కోరికలను కల్పిస్తూ, మళ్లీ అహంకార స్థితిని స్వీకరిస్తాడు. ఆ అహంకారమే, నిర్ణయించబడినపుడు, కాలంతో కూడిన బుద్ధిగా మారుతుంది. ఈ బుద్ధి, సంకల్పంతో ఏర్పడినపుడు, ఆలోచనలకు ఆధారంగా మారుతుంది. కాని, అనేక కాంక్షలతో ముడిపడిన మనస్సు, క్రమంగా ఇంద్రియ స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది. జ్ఞానులు శరీరాన్ని చేతులు, కాళ్లు, ఇంద్రియాలతో కూడినదిగా తెలుసుకుంటారు; ఇది లోకంలో జన్మించి, మరణించి, మళ్లీ జీవిస్తుంది. ఈ విధంగా, వ్యక్తి ఆత్మ అనేది సంకల్పమే; అది వాసనల తాడుతో బిగదూడబడి, దుఃఖరూపమైన వలయంతో పీడితమై, క్రమంగా మనోభావాన్ని పొందుతుంది. పండిన ఫలం కాలక్రమంలో మరో స్థితిలోకి చేరినట్టు, ఆత్మ కూడా అపవిత్రత వల్ల, క్రియ ద్వారా కాదు, స్థితి ద్వారా మారుతుంది. ఆత్మ అహంకార స్థితిని పొందుతుంది; అహంకారం బుద్ధిగా మారుతుంది; బుద్ధి సంకల్పాల వలయంతో చుట్టబడి, మనస్సు అవుతుంది. నిజానికి, మనస్సు సంకల్పరూపమే; అది రూపాలను పట్టుకోవడంలో తలమునకగా ఉంటుంది; విరుద్ధతల ద్వారా నిర్వచించబడుతుంది; ఇతరులు విధించిన వాటి ద్వారా ప్రభావితమవుతుంది. కోరికలు మొదలైన శక్తులు, ఎద్దు వెనక పరిగెత్తే ఆవులు, సముద్రాన్ని అనుసరించే నదులు లాగా, మత్తులో మునిగిపోయిన మనస్సును తప్పుకు కారణంగా వెంటాడుతుంటాయి.