ఓ రాఘవా! పరమాత్మ స్వరూపమైన ఆ చైతన్యపు కదలిక ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో పుట్టుకొస్తుంది. అది ఎలా అంటే, చంద్రుడు సముద్రాన్ని కదిలించడంవల్ల అలలు ఉప్పొంగినట్లు ఉంటుంది. సముద్రంలో నీరు కలకలలతో కదిలితే అది కొంతకాలానికి ఘనమై కనిపించడంవలె, సర్వశక్తులూ ఒకేచోట కూడి, చైతన్యపు కదలికగా మారతాయి. ఎలా వాయువు తన స్వశక్తితో ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుందో, అలాగే పరమాత్మ తన అంతర్గత శక్తితో తనలోనే చురుకుగా వ్యవహరిస్తుంది. దీపం తన జ్వాల శక్తితో పైకి ఎగిసిపడినట్లు, ఆత్మ కూడా తన స్వరూపంలో స్వయంగా ప్రకాశిస్తుంది. సముద్రంలో నీరు ఒక్కోసారి మెరిసిపోతూ, ఒక్కోసారి కదిలిపోతూ కనిపించునట్లు, అన్ని శక్తుల సముదాయమైన శరీరంలో చైతన్యపు కదలిక తన లీలతో వెలుగుతుంది. కరిగిన బంగారు సముద్రం వెలుగుల వృత్తాలతో మెరుస్తున్నట్లు, మన చైతన్య సాగరంలో స్వచ్ఛమైన స్పందనలు మెరుస్తుంటాయి. ముత్యపు కదలికను మన కళ్లతో ఆకాశంలో చూడగలిగినట్లు, బ్రహ్మశక్తి యొక్క ప్రకాశమయమైన స్వరూపం చైతన్యంనుండి ఉద్భవిస్తుంది. ఆ చైతన్యశక్తి కొద్దిగా కదిలితే, అది మహాచైతన్య సముద్రంలో స్వచ్ఛంగా మెరిసిపోతుంది; అది సముద్రంలో అల పుట్టినట్లే. ఆ శక్తి ఆత్మనుంచి వేరుగా కాకపోయినా, పరిక్షేపంగా వేరుగా కనిపిస్తుంది. అది లోతైన వెలుగులోని ప్రకాశంలా, ఘనతను పొందినట్లుగా అనిపిస్తుంది. కొంతసేపు ఆ దేవత, సర్వశక్తులుగా మెరిసి, తన శక్తిని తానే కూడగట్టి, చంద్రుడు తన చల్లదనాన్ని కూడగట్టినట్లు ఉంటుంది. ఈ చైతన్యశక్తి, దీప్తి అని పిలువబడే ఈ ప్రకాశం, పరమాత్మనుంచి ఉద్భవించి, ఆకాశం, కాలం, క్రియ వంటి సహచర శక్తులను తనవైపు ఆకర్షిస్తుంది. తన స్వరూపాన్ని తెలియక, అనంతమైన ఈ విస్తారంలో వ్యాపించి కూడా, అది పరిమితమైన రూపాన్ని కలిగి ఉందని ఊహించుకుంటుంది; కానీ దాని అసలు స్వరూపం ఎప్పుడూ వేరుగా ఉండదు. పరమప్రియమైన ఆ శక్తి ఒక రూపాన్ని ఊహించిన వెంటనే, ఆమె వెంట నామ, సంఖ్య మొదలైన భావనలూ వచ్చిపడతాయి. చైతన్యం ఈ స్థితిలో, జీవాత్మ నుండి వేరుగా ఉన్నట్లుగా కనిపించినా, అది అనంతమైనదిగా, మహాసముద్రంలో అల వంటి వేగంగా జీవాత్మలో ప్రవేశిస్తుంది. బంగారం నుండి వేర్వేరు వజ్రాలు, కంకణాలు తయారయ్యినా, అవన్నీ బంగారమే అయినట్లు, చైతన్యం ఊహించిన రూపం కూడా ఆత్మ యొక్క ఒక భాగమే. ఒక దీపం తన జ్వాలతో మరికొన్ని దీపాలను వెలిగించగలిగినట్లు, చైతన్యం ఊహించిన రూపాలు కూడా ప్రదేశ, కాల, పరిమాణ భేదాల వల్లే వేరుగా కనిపిస్తాయి. తర్వాత, ప్రదేశ, కాల కదలిక శక్తుల ప్రభావంతో చైతన్యం, ఆలోచనను అనుసరించి, లెక్కింపు స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఓ మహాబాహువా! చైతన్యం ఊహించిన రూపం, ప్రదేశ, కాల, క్రియలలో స్థితమై ఉన్నదాన్ని 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని పిలుస్తారు. 'క్షేత్రం' అంటే శరీరం అని, దాన్ని అంతర్గతంగా, బాహ్యంగా విభజన లేకుండా తెలిసినవాడే 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని అంటారు. ఆ క్షేత్రజ్ఞుడు, కోరికలను సృష్టిస్తూ, మళ్లీ 'అహంకార' స్థితిని స్వీకరిస్తాడు. ఆ అహంకారమే నిశ్చయమైతే, అది కాలంతో కూడిన బుద్ధిగా మారుతుంది. బుద్ధి సంకల్పంతో ఏర్పడినపుడు, అది ఆలోచనలకు ఆధారంగా మారుతుంది; ఆ బుద్ధి, వివిధ ఊహలతో ఘనమైన మనస్సుగా, క్రమంగా ఇంద్రియ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. జ్ఞానులు శరీరాన్ని చేతులు, కాళ్లు, ఇంద్రియాల సమాహారంగా తెలుసుకుంటారు. ఈ శరీరం లోకంలో జన్మిస్తుంది, మరణిస్తుంది, అయినా జీవించగలుగుతుంది. ఇలా, జీవాత్మ, సంకల్పమే అయి, వాసనల బంధనంతో చుట్టబడి, దుఃఖపు వలయంతో బాధపడుతూ, క్రమంగా మనస్సు స్థితిని పొందుతుంది. పండిన ఫలం కాలక్రమంలో మరో స్థితికి చేరినట్లు, జీవాత్మ కూడా మలినత వల్ల, క్రియ వల్ల కాక, స్థితి వల్ల మారుతుంది. జీవాత్మ అహంకార స్థితిని పొందుతుంది; అహంకారం బుద్ధిగా మారుతుంది; బుద్ధి సంకల్పాల వలయంతో చుట్టబడి, మనస్సు స్థితికి చేరుతుంది. నిజంగా, మనస్సు సంకల్పమే; అది రూపాలను గ్రహించడంలో నిమగ్నమై ఉంటుంది; విరుద్ధతల ద్వారా నిర్వచించబడుతుంది; ఇతరుల సంకల్పాల ప్రభావాన్ని కూడా అనుభవిస్తుంది. కామాదిక శక్తులు, ఎద్దు వెనుక ఆవులు, సముద్రం వైపు నదులు పరుగెత్తినట్లు, అపరాధాలకోసం మనస్సును అనుసరిస్తుంటాయి. ఇలా, శక్తుల సమాహారంగా, ఘనమైన అహంకారంగా మారిన ఈ మనస్సు, తానే తాను బంధించుకుంటుంది; పట్టు పట్టిన పట్టు పురుగులా. తన ఊహలను నిరంతరం అనుసరించడంవల్ల, ఈ మనస్సు తనను తాను శరీరానికి బంధించుకుంటుంది. ఆ తర్వాత బాధతో, "అయ్యో! నేను బంధించబడ్డాను!" అని విలపిస్తుంది. "నేను బంధించబడ్డాను" అని భావించడంవల్ల, సత్యజ్ఞానాన్ని విడిచిపెట్టి, లోపల అజ్ఞానాన్ని—ఈ ప్రపంచ అరణ్యంలో సంచరిస్తున్న రాక్షసాన్ని—ప్రజ్వలింపజేస్తుంది. తానే ఊహించిన సూత్మభూతాల వలయంలో నివసిస్తూ, సింహం గొలుసుతో బంధించబడినట్లు, పూర్తిగా దుర్బలతలో పడిపోతుంది. వాసనల ప్రభావంతో, వివిధ క్రియలకు కర్తగా మారి, తన సంకల్పం వల్లే కొత్త స్థితులను పొందుతుంది. ఒక్కోసారి దీనిని మనస్సు, ఒక్కోసారి బుద్ధి, ఒక్కోసారి జ్ఞానం, ఒక్కోసారి క్రియగా పిలుస్తారు; ఒక్కోసారి అహంకారం, ఒక్కోసారి సూక్ష్మశరీరంగా వ్యవహరిస్తుంది. ఒక్కోసారి ప్రకృతిగా, ఒక్కోసారి మాయగా ఊహించబడుతుంది; ఒక్కోసారి మనస్సుగా, ఒక్కోసారి క్రియగా స్థాపించబడుతుంది. ఒక్కోసారి బంధనంగా, ఒక్కోసారి మనస్సుగా, ఒక్కోసారి అజ్ఞానంగా, ఒక్కోసారి కామంతో కూడినదిగా పిలుస్తారు. ఇది, ఓ రాఘవా! ఇక్కడ బంధించబడి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, కామ, శోకాలకు లోనై, వ్యాధులకు నిలయంగా, నిరంతరం బాధపడుతూ ఉంటుంది. వృద్ధాప్య మరణాల మోహంతో బాధపడుతూ, సంసార ఊహలతో కూలిపోతూ, చేసిన, చేయని క్రియల వలన బంధించబడి, అజ్ఞాన గుహ రంగుతో మలినమైపోతుంది. కామంతో సంకోచించిన రూపంతో, క్రియావృక్షానికి కొత్త మొక్కలా, తన మూలాన్ని మరచిపోయి, ఊహా దుర్భాగ్యాలను సృష్టించుకుంటుంది. పట్టు పురుగు లాగా బంధించబడిన ఈ మనస్సు, సూక్ష్మభూతాల సమూహంగా, అనేక నరకాగ్నుల వేడితో దగ్ధమవుతుంది. కనిపించకపోయినా, ఇది గొప్ప పర్వతం తూగుతున్నంత భారాన్ని మోస్తుంది; వృద్ధాప్య మరణాల శాఖలతో అలంకరించబడిన, విషపూరితమైన, భయంకరమైన సంసార వృక్షంగా మారుతుంది. ఇదే మనస్సు, దుఃఖానికి మూలమైనది, బంధనానికి కారణమైనది.