ఓ రాఘవ, ఈ అజ్ఞానమనే రోగం నీలో తగ్గిపోతూ, నశించిపోతున్నప్పుడు, అది ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో, అది ఏమిటో, అది ఎలా పోయిందో నీవు సంపూర్ణంగా, విభజన లేకుండా తెలుసుకుంటావు. వాస్తవానికి, అది అసలు ఉండదు; పరిశీలించనిప్పుడు మాత్రమే అది కనిపిస్తుంది. అసత్యమైన ఈ మాయా స్వరూపాన్ని ఎవరు తెలుసుకోగలరు? అది ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఈ అజ్ఞానం, కేవలం హానికోసమే రూపం ధరించి, ఎదిగి బలపడింది. దాన్ని బలవంతంగా ధ్వంసం చేస్తే, నీవు నిజంగా అర్థం చేసుకుంటావు. మూడు లోకాలలో ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు కూడా, అజ్ఞానంతో బలహీనులైతే, వారు నిజంగా ధైర్యవంతులు కారు, జ్ఞానులు కారు. కాబట్టి, ఈ జననమనే బాధను మళ్లీ అనుభవించకుండా ఉండేందుకు, ఈ అజ్ఞాన రోగశాలలో చికిత్సకు అన్ని ప్రయత్నాలు చేయాలి. అజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా వేరుచేయి—అది అన్ని దురదృష్టాలకు ఒంటరి సహచారి, అవిద్యావృక్షానికి పుష్పం, అపాయాల ఊహలకు తల్లి. ఈ వక్రమైన దృష్టిని, భయాన్ని, విషాన్ని, భరించలేని బాధను, అపాయాన్ని కలిగించే, హృదయాన్ని మాయాంధకారంతో నింపే దాన్ని బలవంతంగా పారద్రోలాలి. అప్పుడు, భవసాగరాన్ని దాటి దానితీరాన్ని చేరుకుంటావు. ఓ రాఘవ, ఈ అజ్ఞాన రోగానికి పరిష్కారం విను. ఇది వ్యాపించి, చికిత్సకు కఠినమైనదైనా, మనస్సు యొక్క అసత్యతను పరిశీలించగానే నశిస్తుంది. రామా, ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయే సత్త్వగుణ స్వరూపాన్ని విను; ఇది మనస్సు శక్తిని పరిశీలించేందుకు చెప్పబోతున్నాను. అమరమైనది, బ్రహ్మం, అన్నింటినీ వ్యాపించేది, వ్యధలేనిది, చైతన్య ప్రతిబింబం, అనంతం, ఆదిహీనమైనది, సందేహరహితమైనది—దీని మాత్రమే వాస్తవంగా ఉంది. ఆ చైతన్యం యొక్క కదలిక, ఒక ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించి, చంద్రుని ప్రభావంతో సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు ఉప్పొంగుతుంది. సముద్రంలో నీరు కలతచెందితే గట్టిపడినట్లు కనిపించడంలా, అన్ని శక్తులు ఒకచోట చేరి, కదలిక శక్తిగా మారుతాయి. గాలి ఆకాశంలో తన శక్తితో కదిలినట్లు, ఇక్కడ ఆత్మ తన సహజశక్తితో తనలోనే చురుకుగా ఉంటుంది. దీపం తన జ్వాల శక్తితో పైకి ఎగసినట్లు, ఆత్మ తన స్వరూపంలో ప్రకాశిస్తుంది. సముద్రంలో నీరు కొన్నిసార్లు మెరిసిపోతూ, కొన్నిసార్లు కదిలిపోతున్నట్లు, అన్ని శక్తుల శరీరంలో కదలిక తన లీలతో కనిపిస్తుంది. కరిగిన బంగారు సముద్రం వెలుగుచక్రాలతో మెరిసిపోతున్నట్లు, ఆత్మలోని చైతన్య సముద్రం పవిత్ర తరంగాలతో మెరిసిపోతుంది. పెర్ల్ ఆకాశంలో కదిలిపోతూ కనబడినట్లు, బ్రహ్మ శక్తి యొక్క ప్రకాశవంతమైన రూపం చైతన్యంలో ఉద్భవిస్తుంది. ఆ చైతన్యశక్తి స్వల్పంగా కదిలితే, సముద్రంలో తరంగం ఉద్భవించినట్లే, మహా చైతన్య సముద్రంలో పవిత్రంగా మెరిసిపోతుంది. అది ఆత్మ నుండి వేరుగా ఉండదు, కానీ తక్కువగా వేరుగా ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది; దీపంలో లోతైన వెలుగులో మెరిసే ప్రకాశం లాగా, అది ఘనతను పొందినట్లుగా ఉంటుంది. ఆ శక్తి, అన్ని శక్తుల రూపంగా మెరిసిపోతూ, తన శక్తిని తనలోనే సమీకరిస్తుంది; చంద్రుడు తన చల్లదనాన్ని సమీకరించుకున్నట్లుగా. ఈ చైతన్యశక్తి, దీప్తి అని పిలవబడేది, పరమాత్మ నుండి ఉద్భవించి, ఆకాశం, కాలం, కర్మ అనే సహచార శక్తులను తనవైపు లాగుతుంది. తన స్వరూపాన్ని తెలియకపోయినా, అనంతంలో వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, పరిమితమైన రూపాన్ని ఊహించుకుంటుంది; కానీ నిజంగా తన స్వరూపం వేరుగా ఉండదు. ఆ పరమ ప్రియమైన శక్తి ఒక రూపాన్ని ఊహించిన వెంటనే, పేరు, సంఖ్య మొదలైన భావనలు వెంటనే వస్తాయి. చైతన్యం, ఇలాంటిదే అయినా, దేహధారిణి నుండి వేరుగా ఉంటుంది; అయినా, అనంతమైనదిగా, అది త్వరగా దానిలో ప్రవేశిస్తుంది; సముద్రంలో తరంగం లాగా. వెల్లి, వడ్లబంగడాలు బంగారుతో వేరుగా లేనట్లే, చైతన్యం ఊహించిన రూపం కూడా ఆత్మలోని ఒక భాగం మాత్రమే. ఒక దీపం తన జ్వాలతో మరొక దీపాన్ని వెలిగించడంలా, చైతన్యం ఊహించిన రూపం కూడా స్థలం, కాలం, పరిమాణ భేదాల వల్ల భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. తర్వాత, స్థలం, కాల కదలిక శక్తి వల్ల చైతన్యం కదిలి, ఆలోచనను అనుసరించి లెక్కింపు స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఓ మహాబాహూ, చైతన్యం ఊహించిన రూపం, స్థలం, కాలం, కర్మలో ఉన్నది, 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అని పిలవబడుతుంది. 'క్షేత్రం' అనగా శరీరం; దాన్ని లోపల, బయట విడిపోకుండా తెలుసుకునేవాడు క్షేత్రజ్ఞుడు. అతడే కోరికలను సృష్టించి, మళ్లీ అహంకార స్థితిని పొందుతాడు; అహంకారం నిశ్చయమైనప్పుడు, అది కాలంతో కూడిన బుద్ధి అవుతుంది. బుద్ధి సంకల్పంతో ఏర్పడి, ఆలోచనలకు ఆధారంగా మారుతుంది; కానీ మనస్సు, విభిన్న ఊహలతో ఘనమై, క్రమంగా ఇంద్రియ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది. పండితులు శరీరాన్ని చేతులు, కాళ్లు, ఇంద్రియాలతో కూడినదిగా తెలుసుకుంటారు; ఇది లోకంలో జన్మిస్తుంది, మరణిస్తుంది, అయినా జీవిస్తుంది. ఈ విధంగా, జీవాత్మ సంకల్పమే, వాసనల తాడుతో బంధించబడినది; దుఃఖపు వలలో చిక్కుకుని, క్రమంగా మనస్సు స్థితిని పొందుతుంది. పండ్లు పక్వత శక్తితో మరో స్థితిని పొందినట్లే, జీవుడు మలినత వల్ల, కర్మ వల్ల కాదు, స్థితి వల్ల రూపాంతరం చెందుతాడు. జీవుడు అహంకార స్థితిని పొందుతాడు, అహంకారం బుద్ధిగా మారుతుంది; బుద్ధి సంకల్ప వలలో ఉండి, మనస్సు స్థితిని చేరుతుంది. నిజానికి, మనస్సు సంకల్పరూపమైనది, రూపాలను గ్రహించడంలో నిమగ్నమైనది; ఇది వ్యతిరేక భావాల ద్వారా నిర్వచించబడుతుంది, ఇతరుల ప్రభావానికి లోనవుతుంది. కోరికలు, ఇతర శక్తులు, ఎద్దు వెనుక ఆవులు, సముద్రం వెనుక నదులు వెళ్ళినట్లుగా, మనస్సును దోషాల కోసం వెంబడిస్తాయి. ఇలా, శక్తులతో కూడిన, ఘనమైన అహంకార స్వరూపమైన ఈ మనస్సు, తన సంకల్పంతో తానే తాను బంధించుకుంటుంది; పట్టుదలతో తాడును తయారు చేసుకున్న పట్టు పురుగు లాగా. తన ఊహలను నిరంతరం అనుసరించడంవల్ల, అది శరీరానికి బంధనాలుగా తానే తాను కట్టుకుంటుంది; ఆపై, బాధతో బాధపడుతూ, "హాయ్, నేను బంధించబడ్డాను!" అని విలపిస్తుంది. "నేను బంధించబడ్డాను" అని భావిస్తూ, క్రమంగా నిజమైన జ్ఞాన సారాన్ని వదిలిపెడుతుంది; అంతరంగా, ప్రపంచ అరణ్యంలో తిరిగే అజ్ఞాన రాక్షసాన్ని జన్మింపజేస్తుంది.